ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA VẬT LÝ

NGUYỄN GIA BẢO

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC CÁC KIẾN
THỨC CHƯƠNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ - VẬT LÍ 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đà Nẵng, 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA VẬT LÝ

NGUYỄN GIA BẢO

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC CÁC KIẾN
THỨC CHƯƠNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ - VẬT LÍ 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành: Sư phạm Vật lý
Khóa học: 2014 – 2018
Người hướng dẫn
TS. Phùng Việt Hải


Sinh viên

Nguyễn Gia Bảo

i


MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN ..............................................................................................................i
MỤC LỤC...................................................................................................................ii
DANH MỤC BẢNG ..................................................................................................iv
DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH .................................................................................iv
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài .....................................................................................................1
2. Mục tiêu nghiên cứu ................................................................................................2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu...............................................................................................2
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................2
5. Phương pháp nghiên cứu..........................................................................................2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ HOẠT
ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT
LÝ...............................................................................................................................4
Tổng quan các vấn đề cần nghiên cứu ...............................................................4
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh trong dạy học Vật lý tại trường
phổ thông.................................................................................................................5
Khái niệm...................................................................................................5
Đặc điểm....................................................................................................6
Nội dung hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong Vật lí.................................6
Một số hình thức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Vật lí........7
Phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo .................................8

Ý KIÊN CỦA NGƯỜI HƯỚNG DẪN....................................................................38

iii


DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1 Quy trình dạy học dự án .............................................................................14
Bảng 2.1: Tiến trình dạy học chủ đề Máy phát điện ................................................... 24
Bảng 3.1 Kết quả hoạt động của học sinh ..................................................................34

DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
Hình 2.1: Các dụng cụ chuẩn bị .................................................................................21
Hình 3.1 Học sinh hoạt động nhóm............................................................................29
Hình 3.2: Bảng thiết kế tổ 1 ....................................................................................... 29
Hình 3.3: Bảng thiết kế tổ 2 ....................................................................................... 29
Hình 3.4: Bảng thiết kế tổ 3 ....................................................................................... 30
Hình 3.5: Bảng thiết kế tổ 4 trước và sau khi chỉnh sửa .............................................30
Hình 3.6: Sản phẩm tổ 1 ngày 17/4/2018 ...................................................................32
Hình 3.7: Sản phẩm tổ 3 ngày 17/4/2018 ...................................................................32
Hình 3.8: Sản phẩm tổ 4 ngày 17/4/2018 ...................................................................32
Hình 3.9: Sản phẩm tổ 1 ............................................................................................ 33
Hình 3.10: Sản phẩm tổ 2 ..........................................................................................33
Hình 3.11: Sản phẩm tổ 3 ..........................................................................................33
Hình 3.12: Sản phẩm tổ 4 ..........................................................................................33

iv


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài



Hoạt động trải nghiệm sáng tạo sẽ tập trung hình thành, phát triển các năng lực
đặc thù cho học sinh như: năng lực tổ chức hoạt động, năng lực định hướng và lựa
chọn nghề nghiệp, năng lực tổ chức và quản lý cuộc sống,…
Trong chương trình Vật lí 11, kiến thức chương “Cảm ứng điện từ” có rất nhiều
ứng dụng thực tiễn. Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh nghiên cứu cấu tạo, công
dụng, nguyên tắc hoạt động và tự thiết kế làm thí nghiệm giúp cho học sinh biết ứng
dụng kiến thức vào trong đời sống và làm cho việc hiểu kiến thực của học sinh trở nên
sâu sắc và bền vững hơn.
Chính vì lý do trên với mong muốn góp phần vào việc đổi mới nâng cao chất
lượng và hiệu quả dạy học môn Vật lý ở trường trung học phổ thông, tôi xác định đề
tài nghiên cứu: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học các kiến thức
chương Cảm ứng điện từ - Vật lí 11”
2. Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu xây dựng chuyên đề: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
trong dạy học các kiến thức chương Cảm ứng điện từ - Vật lí 11” theo hướng phát
triển năng lực sáng tạo của học sinh.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Xây dựng nhiệm vụ học tập gồm các hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học
sinh.
Thiết kế chế tạo một số dụng cụ thí nghiệm đơn giản nhằm phục vụ cho hoạt
động học tập của học sinh.
Công cụ đánh giá và thực nghiệm sư phạm để đánh giá sự phát triển năng lực
sáng tạo của học sinh trong dạy học Vật lí 11.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng: lý luận về hoạt động trải nghiệm sáng tạo, hoạt động trải nghiệm của
học sinh trong chương Cảm ứng điện từ.
Phạm vi: học sinh lớp 11 trường THPT Cẩm Lệ, chương Cảm ứng điện từ, thời
gian: 10/2017 – 4/2018.

pháp, thí nghiệm về chương “Cảm ứng điện từ”.

3


CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ HOẠT
ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT
LÝ
Tổng quan các vấn đề cần nghiên cứu
Trong chương trình mới về giáo dục, các hoạt động tập thể, hoạt động ngoài giờ, hoạt
động dạy học trên lớp sẽ phong phú hơn cả về nội dung, phương pháp và hình thức tổ
chức, đặc biệt mỗi hoạt động phải phù hợp với mục tiêu phát triển những phẩm chất,
năng lực nhất định của học sinh, nghĩa là học sinh được học từ trải nghiệm, tiếp thu
kiến thức, kinh nghiệm thông qua các hoạt động thực tế thay vì đọc lý thuyết trên giấy.
Học từ trải nghiệm hay hoạt động trải nghiệm gần giống với học thông qua làm, qua
thực hành nhưng học qua làm là nhấn mạnh về thao tác kỹ thuật còn học qua trải
nghiệm giúp người học không những có được năng lực thực hiện và còn có những trải
nghiệm về cảm xúc, ý chí và nhiều trạng thái tâm lý khác; học qua làm chú ý đến
những quy trình, động tác, kết quả chung cho mọi người học nhưng học qua trải
nghiệm chú ý gắn với kinh nghiệm và xúc cảm cá nhân.
Hoạt động trải nghiệm trong nhà trường cần được hiểu là hoạt động có động cơ,
có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằng các việc làm cụ thể của học sinh, được
thực hiện trong thực tế, được sự định đướng, hướng dẫn của nhà trường, giáo viên. Đối
tượng để trải nghiệm nằm trong thực tiễn. Qua trải nghiệm thực tiễn, người học sẽ có
được những kiến thức, kỹ năng, tình cảm và ý chí nhất định. Sự sáng tạo sẽ được hình
thành khi phải giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn, cần phải vận dụng kiến thức, kỹ năng
đã có để giải quyết vấn đề, ứng dụng trong tình huống mới, không theo chuẩn đã có,
hoặc nhận biết được vấn đề trong các tình huống tương tự, độc lập; nhận ra chức năng
mới của đối tượng, tìm kiếm và phân tích được các yếu tố của đối tượng trong các mối
tương quan của nó, hay độc lập tìm kiếm ra giải pháp thay thế và kết hợp được các

“Trải nghiệm sáng tạo trong dạy học các kiến thức chương Cảm ứng điện từ - Vật lí
11”. Vì vậy tôi quyết định chọn đề tài này.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh trong dạy học Vật lý tại trường
phổ thông
Khái niệm
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục mà trong đó nội dung và cách tổ
chức tạo điều kiện cho từng học sinh được tham gia trực tiếp và làm chủ thể của hoạt
động, tự lên kế hoạch, chủ động xây dựng chiến lược hành động cho bản thân và cho
nhóm để hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị,
kỹ năng sống và những năng lực cần có của công dân trong xã hội hiện đại, qua hoạt
5


động học sinh phát huy khả năng sáng tạo để thích ứng và tạo ra cái mới, giá trị cho cá
nhân và cộng đồng
Đặc điểm
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo Vật lí nói riêng và hoạt động trải nghiệm sáng
tạo nói chung có những đặc điểm cơ bản sau:
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một hoạt động giáo dục như các môn học
khác trong chương trình giáo dục phổ thông được thực hiện một cách có tổ chức trong
hoặc ngoài nhà trường. Thông qua việc tham gia vào các hoạt động trải nghiệm sáng
tạo, học sinh phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của
bản thân.
Nội dung giáo dục của các hoạt động trải nghiệm sáng tạo phải thiết thực và
gần gũi với cuộc sống thực tế, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của học sinh, giúp các
em vận dụng những hiểu biết của mình vào trong thực tiễn cuộc sống một cách thuận
lợi.
Về quy mô tổ chức: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo có thể tổ chức theo những
quy mô khác nhau như theo nhóm, theo lớp, theo trường.
Về địa điểm: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo có thể tổ chức tại nhiều địa điểm

Tham quan, dã ngoại là một hình thức tổ chức học tập thực tế hấp dẫn đối với
học sinh. Mục đích của tham quan, dã ngoại là để các em học sinh được đi thăm, tìm
hiểu và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với các di tích lịch sử, văn hóa, công trình, nhà
máy,… giúp các em có được những kinh nghiệm thực tế, từ đó có thể áp dụng vào
cuộc sống của chính các em.
1.2.4.3. Hoạt động ngoại khóa
Hoạt động ngoại khóa là một trong những hoạt động ngoài giờ lên lớp, có tổ
chức, có kế hoạch, có phương hướng xác định, được tiến hành theo nguyên tắc tự
nguyện, dưới sự hướng dẫn của giáo viên Vật lí với số lượng học sinh không hạn chế.
Hoạt động này nhằm gây hứng thú và phát triển tư duy, rèn luyện một số kỹ năng,
củng cố, bổ sung, mở rộng và nâng cao kiến thức Vật lí của học sinh đồng thời góp
phần nâng cao chất lượng học tập.
Các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa về Vật lí thông thường là:
Tổ chức các hoạt động ngoại khóa ở lớp và ở nhà: tổ chức các buổi báo cáo về
các vấn đề Vật lí, học sinh ra báo tường hoặc tập san về Vật lí, học sinh biểu
diễn thí nghiệm hoặc giới thiệu sản phẩm là thí nghiệm Vật lí chế tạo được,…
Học sinh tổ chức triển lãm giới thiệu những thành thích hoạt động ngoại khóa
về Vật lí.
7


Tổ chức, hướng dẫn học sinh thiết kế, chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí
nghiệm vật lí hoặc máy móc đơn giản.
Tổ chức ôn luyện cho học sinh tham dự học sinh giỏi hoặc các cuộc thi khác
dành cho môn Vật lí ở trường phổ thông.
Với các hình thức trên, học sinh có thể tham gia vào các hoạt động với tư cách
cá nhân, nhóm hoặc tập thể.
1.2.4.4. Tổ chức trò chơi
Tổ chức trò chơi là hình thức tổ chức các hoạt động vui chơi, giải trí với nội dung kiến
thức gắn liền với những gì các em đã được học, liên quan đến thực tiễn. Hình thức, kết

đúng về vấn đề.
-

Bước 2: Tìm phương án giải quyết
Học sinh cần làm rõ mối liên hệ giữa cái đã biết và cái cần tìm (dựa vào những

tri thức đã học, liên tưởng tới kiến thức thích hợp) sau đó tìm chiến lược giải quyết vấn
đề thông qua đề xuất và thực hiện hướng giải quyết vấn đề. Cần thu thập, tổ chức dữ
liệu, huy động tri thức; sử dụng những phương pháp, kĩ thuật nhận thức, tìm đoán suy
luận, xem xét những mối liên hệ phụ thuộc, Phương hướng đề xuất có thể được điều
chỉnh khi cần thiết. Kết quả của việc đề xuất và thực hiện hướng giải quyết vấn đề là
hình thành được một giải pháp. Nếu giải pháp đúng thì kết thúc ngay, nếu không đúng
thì lặp lại từ khâu phân tích vấn đề cho đến khi tìm được giải pháp đúng. Sau khi đã
tìm ra một giải pháp, có thể tiếp tục tìm thêm những giải pháp khác, so sánh chúng với
nhau để tìm ra giải pháp hợp lí nhất.

Bắt đầu

Phân tích vấn đề

Đề xuất và thực hiện hướng giải quyết

Hình thành giải pháp

Giải pháp đúng

Kết thúc

.
9

đồng đội, sự quan tâm mà mối quan hệ khăn khít trong nhóm, sự ủng hộ và
khuyến khích tinh thần ham học hỏi

-

Thể hiện mối quan hệ bình đẳng , dân chủ. Tạo cơ hội cho mỗi cá nhân trong
nhóm tự khẳng định vị trí bản thân và phát triển.

-

Khuyến khích sự giao tiếp trong học sinh, giúp các em học sinh còn rụ rè, nhút
nhát có nhiều cơ hội đề hòa nhập với lớp

-

Tạo bầu không khí học tập thân thiện, cởi mở. Các em học sinh dễ dàng trình
bày được ý kiến của bình, biết lắng nghe, biết tranh luận ý kiến của bạn.
Quy trình dạy học theo nhóm gồm các bước sau:
Bước 1: Làm việc chung cả lớp

 Giáo viên giới thiệu chủ đề thảo luận, nêu vấn đề và xác định nhiệm vụ
 Tổ chức các nhóm, giao nhiệm vụ cho các nhóm, quy định thời gian và phân
công vị trí làm việc cho các nhóm
 Hướng dẫn cách làm việc theo nhóm (nếu cần).
10


Bước 2: Làm việc theo nhóm
 Lập kế hoạch làm việc
 Thỏa thuận quy tắc làm việc


-

Phân công nhiệm vụ công bằng giữa các nhóm và các thành viên.Giáo viên phải
xây dựng nhiệm vụ sao cho mỗi thành viên trong nhóm đều có công việc và
trách nhiệm cụ thể, từ đó giúp cho các em phát huy hết khả năng hoạt động
nhóm, tương tác, hỗ trợ lẫn nhau. Để đạt được điều này, các nhiệm vụ phải
11


được thiết kế cụ thể, giao việc rõ ràng và mỗi thành viên phải tiếp nhận nhiệm
vụ đó, có trách nhiệm giải quyết vì tập thể, nhóm.
-

Đảm bảo trách nhiệm của từng cá nhân. Để cá nhân có trách nhiệm trong công
việc giáo viên cần:
Giao nhiệm vụ rõ ràng, cụ thể cho từng thành viên
Sử dụng quy mô nhóm nhỏ
Phân công học sinh đảm nhận các vai trò khác nhau trong nhóm
Đánh giá mức độ hoạt động cá nhân trong nhóm

-

Sử dụng nhiều cách sắp xếp nhóm làm việc khác nhau như
Sắp xếp nhóm theo bàn
Hình thành nhóm theo quy tắc ngẫu nhiên
Chia nhóm theo nhiệm vụ

-


-

Dự án tập trung vào những mục tiêu học tập quan trọng gắn với các chuẩn.

-

Dự án được định hướng theo bộ câu hỏi khung chương trình

-

Dự án đòi hỏi các hình thức đánh giá đa dạng và thường xuyên

-

Dự án có tính liên hệ với thực tế.

-

Người học thể hiện sự hiểu biết của mình thông qua sản phẩm và quá trình thực
hiện

-

Công nghệ hiện đại hỗ trợ và thúc đẩy việc học của người học

-

Kỹ năng tư duy là yếu tố không thể thiếu trong phương pháp dạy học dự án.

Các bước tiến hành dạy học theo dự án

Thiết kế các nhiệm vụ cho nhóm.
học sinh, làm thế nào để Chuẩn bị các nguồn thông
học sinh thực hiện xong thì tin đáng tin cậy để chuẩn bị
bộ câu hỏi được giải quyết thực hiện dự án.
và các mục tiêu đồng thời Cùng giáo viên thống nhất
cũng đạt được.

các tiêu chí đánh giá dự án.

Chuẩn bị các tài liệu hỗ trợ
giáo viên và học sinh cũng
như các điều kiện thực hiện
13


dự án trong thực tế.
2. Thực hiện dự án
Thu thập thông tin
- Thực hiện điều tra

Theo dõi, hướng dẫn, đánh Phân công nhiệm vụ các
giá học sinh trong quá trình thành viên trong nhóm
thực hiện dự án

thực hiện dự án theo đúng

- Thảo luận với các Liên hệ các cơ sở, khách kế hoạch.
thành viên khác

mời cần thiết cho học sinh.

Theo dõi, đánh giá sản Tiến hành giới thiệu sản

- Trình bày kết quả

phẩm dự án của các nhóm.

- Phản ánh lại quá trình

thiệu sản phẩm.
phẩm.
Tự đánh giá sản phẩm dự

học tập

án của nhóm.
Đánh giá sản phẩm dự án
của các nhóm khác theo
tiêu chí đã đưa ra.
Bảng 1.1 Quy trình dạy học dự án

Quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo về Vật lí.
Bước 1: Đặt tên cho hoạt động
Đặt tên cho hoạt động là một việc làm cần thiết vì tên hoạt động tự nó đã nói lên được
chủ đề, mục tiêu, nội dung, hình thức của hoạt động. Tên hoạt động cũng tạo ra được
sự hấp dẫn, lôi cuốn, kích thích trí tò mò của học sinh, tạo ra tâm lý trạng thái đầy

14


hướng khởi và tích cực của học sinh. Vì vậy cần phải tìm tòi, suy nghĩ để đặt tên hoạt


-

Kích thích tính tích cực hoạt động của giáo viên và học sinh.

Tùy theo chủ đề của hoạt động trải nghiệm sáng tạo, đặc điểm của học sinh, điều kiện
của lớp, trường và địa phương mà hệ thống mục tiêu sẽ được cụ thể hóa.
Khi xác định mục tiêu cần phải trả lời các câu hỏi sau:
-

Hoạt động này có thể hình thành cho học sinh những kiến thức ở mức độ nào?

-

Những kĩ năng nào có thể được hình thành ở học sinh và các mức độ của nó đạt
được sau khi tham gia hoạt động?

-

Những thái độ, giá trị nào có thể được hình thành hay thay đổi ở học sinh sau
hoạt động?

Các mục tiêu mà hoạt động trải nghiệm hướng tới là:
Về phẩm phất
15


Khám phá giá trị bản thân và thế giới xung quanh, phát triển đời sống tâm hồn phong
phú.
Biết rung cảm trước cái đẹp của thiên nhiên và tình người, có quan niệm sống và ứng

đã chọn.
Xác định được con đường phát triển nghề nghiệp của bản thân.
16


-

Năng lực thích ứng với những biến động trong cuộc sống và các kỹ năng sống
khác.
Tự quyết định được một số vấn đề có liên quan đến bản thân trong cuộc
sống; chủ động, tích cực tham gia các hoạt động ở lớp, trường, cộng
đồng.
Vận dụng linh hoạt những hiểu biết về quyền và nhu cầu chính đáng của
cả nhân để tự bảo vệ mình, thwucj hiện được một số hành vi tự bảo vệ
trong các tình huống.
Chủ động và tự tin thiết lập các mối quan hệ xã hội, giữ gìn và mở rộng
các mối quan hệ; biết làm chủ các mối quan hệ trong cuộc sống thực
cũng như trong môi trường giao tiếp

Bước 3: Chuẩn bị (phương tiện, thiết bị)
Giáo viên cần phải có sự chuẩn bị đầy đủ, chu đáo để đảm bảo việc trải nghiệm sáng
tạo trong học sinh ít bị hạn chế do thiếu thốn các dụng cụ, thiết bị.
Về phương tiện bao gồm: các tài liệu cần thiết liên quan, các phương tiện hoạt động
như phương tiện âm thanh, nhạc cụ, đạo cụ, phục trang, ánh sáng, tranh ảnh, băng đĩa,
nhạ, máy tính, máy chiếu, các bảng, phòng ốc, bàn ghế,…
Về thiết bị vật tư: Giáo viên cần chuẩn bị hoặc yêu cầu học sinh chuẩn bị trước những
dụng cụ, vật tư cần dùng cho hoạt động (kèm các thông số kỹ thuật, chất liệu, kích
thước, số lượng)
Ngoài ra giáo viên phải dự kiến chi phí cho việc tổ chức hoạt động. Đảm bảo việc hoạt
động không quá tốn kém nhưng vẫn đảm bảo cho sự trải nghiệm của học sinh

… phút (có thể HĐ1:

Hoạt

xác định theo động

khởi

tiết học)

giáo viên

Kết quả sản
phẩm dự kiến

động/ đặt vấn
đề.

… phút

HĐ2:

… phút

HĐ3:

Bước 6: Thiết kế công cụ đánh giá hoạt động
Căn cứ vào mục tiêu của hoạt động và sản phẩm của hoạt động để thiết kế công cụ
đánh giá cụ thể
Nội dung đánh giá bao gồm:

thông. Nêu được các cách làm biến đổi từ thông

-

Mô tả được thí nghiệm về hiện tượng cảm ứng điện từ

-

Nêu được dòng điện Fu – cô.

-

Phát biểu được định luật Fa – ra – đây về cảm ứng điện từ

-

Nêu được độ tự cảm là gì và đơn vị đo độ tự cảm.

-

Nêu được hiện tượng tự cảm là gì

-

Nêu được từ trường trong lòng ống dây có dòng điện chạy qua và mọi từ trường
đều mang năng lượng.

2.1.2.2. Kỹ năng
Sau khi học xong chương “Cảm ứng điện từ” học sinh cần rèn luyện các kỹ năng như
sau: