LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong Luận án là trung thực, đảm
bảo tính khách quan, khoa học, dựa vào kết quả khảo sát thực tế.
Các tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
Tác giả

Hồ Thị Bích Ngọc


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CHLB

: Cộng hòa Liên bang

CNXH

: Chủ nghĩa xã hội

HĐND

: Hội đồng nhân dân

HTCT

: Hệ thống chính trị

KT-XH


Bảng 3.1. Phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống người đứng đầu
chính quyền cơ sở

119

Bảng 3.2. Bảng những vấn đề bất cập về trách nhiệm chính trị của
người đứng đầu chính quyền cơ sở đang diễn ra tại
Nghệ An

119

Bảng 3.3. Nguyên nhân dẫn đến trách nhiệm chính trị của người đứng
đầu chính quyền cơ sở hiện nay (khảo sát ở Nghệ An) trong
thực tiễn chưa phát huy

120


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN
QUAN ĐẾN TRÁCH NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA NGƢỜI ĐỨNG
ĐẦU CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ

1.1. Công trình nghiên cứu ở nước ngoài
1.2. Công trình nghiên cứu ở trong nước
1.3. Tổng quan kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học nước
ngoài, trong nước và các nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu
Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN TRÁCH NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA
NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ

NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CHÍNH QUYỀN
CƠ SỞ Ở NƢỚC TA HIỆN NAY

4.1. Phương hướng
4.2. Giải pháp
KẾT LUẬN
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

123
124
130
148


1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Xuất phát từ sự vận động không ngừng của đời sống chính trị, Việt
Nam cũng như thế giới luôn có sự biến đổi không ngừng. Vấn đề quyền lực
của mỗi cá nhân hay một thể chế, ở cấp trung ương hay cấp cơ sở đều chịu sự
tác động, thành quả đạt được luôn song hành kinh nghiệm đúc rút buộc phải
truy cứu ngay đời sống chính trị cấp cơ sở. (ví dụ: một ông chủ tịch UBND và
chủ tịch HĐND xã được đánh giá cao về uy tín tại Liên hợp quốc khi đem lại
cho chính quyền cơ sở những giá trị tích hợp vượt trội về một mô hình nhân
rộng; nhưng ngược lại một ông chủ tịch UBND và chủ tịch HĐND xã trở
thành mẫu hình “kinh nghiệm” tại các nước khi để chính quyền có điểm nóng
chính trị -xã hội).
Quyền lực nhà nước tại cơ sở trước hết của chính người dân cơ sở,

nhiệm, chưa gương mẫu, mất dân chủ hoặc nể nang, né tránh, ngại va chạm,
thậm chí có biểu hiện dùng tập thể để hợp lý hóa ý đồ cá nhân , hiếm một người
chỉ huy vượt tầm tại các cấp nói chung và cơ sở nói riêng... Chúng ta đã có các
quy định về trách nhiệm nêu gương trách nhiệm giải trình, trách nhiệm phản biện
hay các kênh quan trọng của nhà nước như trách nhiệm pháp lý nhưng trách
nhiệm chính trị cao hơn ở chổ nó gắn chặt với bản chất chế độ, gắn chặt với niềm
tin của người dân và uy tín của người cán bộ, lúc vi phạm thì người đứng đầu
chịu trách nhiệm cao nhất trước lá phiếu đã bầu nên mình, xin lỗi người dân cơ
sở, luận tội về mặt chính trị… đây cũng chính là lỗ hổng về việc thể chế hóa quy
định của Đảng cũng như hiện thực hóa quyền dân chủ của người dân cấp cơ sở;
sự đổi mới hệ thống chính trị cơ sở.

Xuất phát từ vai trò, thực trạng, giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả
quản lý nhà nước (QLNN) của chính quyền cơ sở và yêu cầu đổi mới hệ thống
chính trị cơ sở đã đặt ra đối với trách nhiệm chính trị của người đứng đầu
chính quyền cơ sở. Theo các quy định hiện hành thì trách nhiệm chính trị của
người đứng đầu chính quyền cơ sở trong QLNN của chính quyền cơ sở vẫn
còn mang tính chung chung; bộ máy chính quyền cơ sở còn nhiều hạn chế bất
cập như cồng kềnh, kém hiệu quả, kỷ luật hành chính không chặt chẽ,


3
thực trạng của việc tùy tiện xử lý sự vụ của người đứng đầu, luật được ban
hành nhưng không thực hiện đúng luật mà theo ý chí chủ quan của cấp trên,
các văn bản, quy định ban hành chồng chéo, khó thực thi; các nhiệm vụ thực
thi tại chính quyền cơ sở không kịp thời, không hiệu quả, vẫn còn tình trạng
nhũng nhiễu, hách dịch, chây ì, cấp dưới không nghe cấp trên, cấp trên thì độc
đoán, mất dân chủ; thực thi nhiệm vụ thiếu minh bạch công khai, thiếu định
lượng nên kết quả nhiệm vụ còn chung chung. Vậy, trách nhiệm chính trị của
người đứng đầu chính quyền cơ sở gắn liền với trách nhiệm về một thực trạng

Việt Nam hiện nay (qua khảo sát thực tế tại tỉnh Nghệ An).
- Nghiên cứu đề xuất phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng
cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam
trong thời gian tới.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là trách nhiệm chính trị của người
đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam.
Luận án nghiên cứu trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính
quyền cơ sở ở Việt Nam trong khoảng thời gian từ năm 2011 (là năm thực
hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI - có các quy định về trách nhiệm
của người đứng đầu) trở lại đây. Luận án khảo sát, điều tra về thực hiện trách
nhiệm chính trị của chính quyền cơ sở trên địa bàn tỉnh Nghệ An .
- Đối tượng:
Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam.
- Đối tượng điều tra:
Cán bộ xã/ phường.
- Địa điểm: 3 huyện, thị, thành gồm: thành phố Vinh; thị xã Cửa Lò;

Huyện Quế Phong.
- Phạm vi: Khảo sát 3 đơn vị cấp xã, phường, thị trấn trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Phƣơng pháp tiếp cận nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là trách nhiệm chính trị của người đứng
đầu chính quyền cơ sở. Đây là vấn đề liên quan công tác xây dựng Đảng, việc
xây dựng đội ngũ cán bộ - công chức, đổi mới hệ thống công vụ, hoàn thiện hệ
thống pháp luật, các thiết chế, nguồn lực xã hội. Do đó, đề tài sử dụng phương


5


6
+ Số phiếu không hợp lệ: 13 phiếu (chiếm 0,9%);
- Sử dụng phần mềm để phân tích: Thông tin thu thập được xử lý bằng
phần mềm quản lý và phân tích dữ liệu SPSS. Toàn bộ số liệu đã xử lý được
sử dụng và phân tích trong nội dung của luận án.
5. Những điểm mới của Luận án
5.1. Những đóng góp mới về mặt học thuật, lý luận
- Luận án tổng quan các công trình khoa học nghiên cứu thế giới và
trong nước, vận dụng những tư tưởng, quan điểm lý luận tiến bộ vào luận án;
làm rõ khái niệm, cơ sở hình thành, đặc điểm, nhân tố ảnh hưởng và các nội
dung lý luận trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở hiện
nay.
- Luận án chỉ ra tồn tại, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra trong việc
thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở hiện
nay qua việc nghiên cứu thể chế, cơ chế, quyền lực chính trị và các nguồn lực
trong thực tế.
- Luận án đề xuất phương hướng và một số giải pháp, nhấn mạnh
những giải pháp đột phá nhằm tăng cường thực hiện trách nhiệm chính trị của
người đúng đầu chính quyền cơ sở hiện nay.
5.2. Những điểm mới rút ra từ các kết quả nghiên cứu, khảo sát
Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và
thực tiễn về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở hiện nay.

Kết quả nghiên cứu của đề tài là tài liệu tham khảo được sử dụng vào
nghiên cứu, giảng dạy và học tập trong khoa học chính trị, các cơ sở nghiên
cứu, đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao nhận thức, cán bộ, công chức; trong công
tác xây dựng Đảng, đoàn thể, các tổ chức kinh tế-xã hội, cơ quan hoạch định
đường lối chính sách.
6. Kết cấu của Luận án

nhiên, với thế giới hiện tại, quyền lực nào cũng do con người phụ trách, từng cá
nhân hay từng nhóm người hay từng bộ phận, từng giai tầng, từng lãnh địa hay
xuyên lãnh địa cũng do con người đảm nhận quyền lực đó, con người lẽ thường
phải nhận trách nhiệm về quyền lực do mình thiết kế và thụ hưởng. Hệ thống lý
luận hay các công trình nghiên cứu về trách nhiệm chính trị trên thế giới không
phổ biến, không nhiều về định lượng nhưng nó luôn là vấn đề được quan tâm của
các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học, các học giả bởi mục đích chính của


8
nó liên quan đến quyền lực của con người thông qua quyền lực nhà nước, quyền
lực xã hội, quyền lực tại chính mỗi quốc gia. Với nội dung luận án của mình tác
giả quan tâm những lý luận, các công trình nghiên cứu liên quan đến các nội
dung cơ bản của luận án, tuy nhiên phải dựa trên tính tổng thể, xuất xứ, tính thực
tiễn của chính các công trình nghiên cứu khoa học đó, nếu những công trình
khoa học đó không có sự áp dụng phổ biến đối với hệ thống lý luận nhưng tác
giả nhận thấy giá trị tinh hoa và khoa học của nó đối với luận án của mình thì tác
giả vẫn đưa vào để tham khảo và phục vụ cho luận án của mình.

1.1.1. Công trình nghiên cứu liên quan đến trách nhiệm chính trị
của chính quyền cơ sở
Trong cuốn State and LocalGoverment, 8th ed (Boston Learning), at 270,
525 (các tài liệu còn gọi là Quy tắc Dilon) [124]. Bowman &Richard C.Kearney
tiếp cận trách nhiệm chính trị trong hệ thống chính quyền Mỹ, ở đây chính quyền
cấp thấp nhất dưới chính quyền bang là chính quyền địa phương. Hoạt động của
chính quyền cấp thấp nhất này dựa trên chế độ tự quản, chính quyền ở đây, trong đó
có người đứng đầu do địa phương bầu ra và chịu trách nhiệm trước cử tri của địa
phương, tuân thủ theo pháp luật chứ không theo các quy định của chính quyền trung
ương. Quy tắc ứng xử và tiêu chuẩn đạo đức cho cán bộ hành chính của Mỹ được
xem là bộ quy tắc cho nền hành chính, trong đó quy định cụ thể đối với quyền hạn,

lực và năng lực của cơ quan công quyền. Điều này cũng được lý giải quyền
lực ở chính quyền cơ sở.
Với “Luận đề Weber” là đại diện tư tưởng chủ nghĩa tinh hoa cạnh
tranh đã có những hạt nhân tích cực liên quan và tác giả luận án kế thừa một
số quan điểm gắn với quyền lực nhà nước. Trước hết và xuyên suốt trong hệ
thống quan điểm về quyền lực là tư duy lý hóa, khoa học kỷ trị trong đời sống
chính trị. Sự phát triển của công nghiệp, khoa học kỹ thuật làm biến đổi các
các phạm trù, lĩnh vực trong xã hội, sự phụ thuộc và mâu thuẫn ngày càng gia
tăng do các nhóm lợi ích và xuất hiện nhiều nhóm, nhiều tổ chức, nhiều hiệp
hội tự quản, bộ mặt của đời sống chính trị thay đổi do chính tiền thân là sự
thay đổi của công nghiệp. Nội dung này hữu dụng khi hiện thực hóa chính
quyền cơ sở hiện đại, chuyên nghiệp, tư duy lý tính của người đứng đầu chính
quyền cơ sở.
Dahl, Robert A, The Concept op Power [126], quan niệm rằng trách
nhiệm chính trị được hình thành từ các chính sách và từ chính các kết quả


10
chính trị, các kết quả chính trị theo Dahl được không được lấy từ quá trình
điều chỉnh trong cấu trúc thứ bậc mà được lấy từ các khu vực lợi ích khác
nhau, quyền lực được chia sẻ từ nhiều nhóm lợi ích khác nhau và từ đây trong
xã hội xuất hiện nhiều trung tâm quyền lực với sự biến đổi của chính nó. Đối
với bầu cử, nguy hại nguyên tắc đa số được thay thế bằng cơ chế cạnh tranh từ
chính nhiều nhóm lợi ích, người đắc cử cũng từ đó nắm được đại đa số dân cư
từ chính sự cạnh tranh của các nhóm lợi ích, dân chủ được mở rộng tránh
được độc tài cá nhân trị.
Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu có được khi mà phương thức
dân chủ được phát huy, quyền của người đứng đầu, cơ chế vừa ràng buộc
được mọi thành viên nhưng kiểm soát được chính mình. Trách nhiệm chính trị
của cá nhân đạt được khi quyết định cá nhân đó đảm bảo dân chủ, nó bao gồm

chủ thông qua phương thức như công khai, minh bạch. Tác giả cũng trình bày
hệ thống lý luận trách nhiệm chính trị thể hiện trách nhiệm trước cử tri chính
là căn cứ quan trọng cho dân chủ chính trị phát triển, trách nhiệm chính trị
được các tác giả nhấn mạnh không chỉ là nguồn lực cho phát triển kinh tế mà
còn là bộ giáp ngăn cản sự lạm dụng quyền lực đối với sự phát triển quốc gia,
ngăn cản sự xung đột trong một quốc gia và tạo nên trật tự văn minh cho quốc
gia đó, chính là một sự giải mã quan trọng để tránh sự thất bại của mỗi quốc
gia.
Rodrik (2000), “Institutions for high-quality growth: What they are and
how to acquire them” [127], đã nghiên cứu một phương thức quan trọng đảm
bảo quyền lực công cũng như phát triển quốc gia chính là thể chế nhà nước có
sự tham gia của trách nhiệm giải trình trong chính trị. Trách nhiệm giải trình
sẽ thúc đẩy phát triển kinh tế và thúc đẩy các trách nhiệm khác, nhân tố đảm
bảo trách nhiệm chính trị. Trách nhiệm giải trình một mặt giúp nhà nước phân
bổ các nguồn lực, điều tiết các công cụ trong xã hội, vốn của kinh tế, phòng
chống các tiềm họa về kinh tế.
Accountability through Public Opinion: From Inertia to Public Action [119].
Luận giải về công cụ trách nhiệm giải trình được phát huy khi nắm được những tác
dụng của nó. Dư luận xã hội là áp lực để buộc chính phủ phải có trách nhiệm giải
trình hiệu quả. Dư luận xã hội chính là những yêu cầu từ phía người dân đưa ra
buộc chính phủ phải giải trình, công khai minh bạch trên các lĩnh vực, phương pháp
quản lý hay kết quả đạt được theo từng thời gian nhất định để thực hiện đúng cam


12
kết của mình. Khi chính phủ đã giải trình rồi lại tiếp tục chịu áp lực từ việc
giải trình đó như thế nào và lại tạo ra sự thay đổi theo chiều hướng tích cực.
Trách nhiệm chính trị ở điểm này chính là sự tác động giữa các thiết chế
quyền lực trong xã hội đem đến một kết quả như thế nào, trách nhiệm chính
trị lúc này được phát huy khi mang về giải pháp hiệu quả về mặt chính sách.

công khai, minh bạch các vấn đề trước người dân ở hai nội dung chính: (i)
Trình bày trước cử tri - về trách nhiệm chính trị của mình đối với các vấn đề
liên quan; (ii) Trình bày các vấn đề liên quan đến thực thi nhiệm vụ công vụ
tại các cơ quan công quyền. Dân chủ lúc này trở thành bản chất của chế độ,
trách nhiệm chính trị được thực thi chính là phương thức quan trọng của nền
dân chủ khi mà hai thực thể chính của chế độ này tương tác để phát triển.
Trong tác phẩm Vận hành nhà nước: các chiến lược tái cân đối phục
vụ giám sát và khuyến khích trong Nhà nước và phát triển: Kinh nghiệm lịch
sử về bế tắc và tiến bộ [118], trách nhiệm chính trị cá nhân người đứng đầu
đạt được dựa được dựa trên cơ sở. Thứ nhất, sự vận hành của bộ máy hành
chính đạt được hiệu quả gì; thứ hai, thị trường và tài khóa như thế nào để đảm
bảo chính sách nhà nước quy chiếu hiệu quả; thứ ba, người dân tham gia mức
độ nào và tham gia như thế nào. Đây chính là ba thành tố cơ bản để đảm bảo
nhà nước cũng như cá nhân các nhà lãnh đạo đạt trách nhiệm chính trị đạt sức
mạnh về nguồn lực phát triển, tránh tha hóa và nhũng nhiễu, trục lợi của cá
nhân. Ba thành tố trên tạo thành các nguồn lực không những tương tác, hổ trợ
nhau mà canh tranh nhau, đối trọng của nhau để giải quyết những phát sinh
trong quá trình chuyển đổi không ngừng.
1.1.2. Công trình nghiên cứu liên quan đến ngƣời đứng đầu
Trong cuốn Lý thuyết về trách nhiệm cá nhân: Một sự so sánh và phân
tích [64], (Personal responsibility Theories: A Comparative Analysis) tác giả
đã trình bày tương đối đầy đủ các lý thuyết về trách nhiệm, quyền hạn của
người đứng đầu tổ chức hành chính thông qua việc khảo sát các lý thuyết
hành chính về trách nhiệm cá nhân của Augustinus (trong tác phẩm Civis
Dei), T. Aquin, của Marsilus (lý thuyết về quyền lực cai trị, tài phán hành
chính), T. Hobber (nền cai trị, phân công lao động trong tổ chức hành chính)
Mongtesquer (phân quyền, ngăn ngừa lạm dụng quyền lực của hành chính),
Max Weber (trong nền hành chính thư lại), Morstein Marx, N. Luhmanm,
W.F. Willoughby... Ngoài việc giới thiệu các quan điểm cơ bản, cuốn sách


các quyền lực chi phối trong xã hội, sự biến đổi trong hệ thống thể chế, trong
đó nổi lên quyền lực của nghị viện hay các đảng phái.


15
Với cách tiếp cận chính sách, với tác giả tiêu biểu là Macridis có công trình
“Nghiên cứu so sánh về các chính phủ” [65], đã đi sâu vào quá trình hoạch
định và thực thi chính sách tại các quốc gia chứ không nghiên cứu vào cơ cấu
tổ chức chính quyền tại các nước. Trách nhiệm chính trị được hiện hữu trong
thực tế của mỗi quốc gia khi chính sách của chính phủ xâm nhập vào thực
tiễn, từ đó đánh giá được trách nhiệm chính trị được đặt ra tại mỗi quốc gia
như thế nào. Đặc biệt, trách nhiệm chính trị tại các thể chế chính trị Châu Âu
đã có sự biến đổi nhanh chóng khi đề cao các tư tưởng theo các trào lưu nổi
bật của chủ nghĩa thể chế mới (New- institutionalism) xoay quanh các vấn đề
luôn được quan tâm của hành vi chính trị như bầu cử, quá trình hình thành và
thể hiện quyền lực các đảng phái; xã hội phát triển, tăng trưởng gắn liền với
dân chủ trong chính trị; cái tôi cá nhân các lãnh đạo chính trị sẽ quy định hành
vi chính trị, quy định quyền lực chính trị.
Tác phẩm “Hướng đến một lý thuyết tổng quát cho mọi hành vi” [63]
của Ludwig Von Bertalanffy tiêu biểu cho cách tiếp cận hệ thống trong tư
tưởng chính trị, khái niệm “đáp ứng” là khái niệm cốt lõi yêu cầu một trách
nhiệm chính trị hệ thống bộ máy đặt ra đối với các nhu cầu xã hội, các đòi hỏi
của môi trường bên ngoài đặt ra cần đáp ứng: đó là, yêu cầu cung cấp dịch vụ
công cộng, về sản xuất và phân phối hàng hóa; yêu cầu tham gia vào hệ thống
chính trị; yêu cầu hệ thống điều chính hành vi hay yêu cầu về cung cấp thông
tin. Lý thuyết hệ thống chính là trách nhiệm chính trị được đặt ra trong đời
sống chính trị là một chỉnh thể, một quá trình đồng bộ để hình thành các quyết
định chính trị.
-


dân. Dù đề cao vai trò cá nhân chính trị nhưng quan điểm cơ bản của hệ thống lý
luận Mỹ không tập trung quyền lực chính trị vào tay cá nhân mà được kiểm soát
bởi chính các quy định của quyền lực thể chế thông qua cơ chế kiểm soát và cân
bằng quyền lực, tâm quyền phân lập đến mức tối đa. Quyền lực được kiểm soát
bằng quyền lực nên hạn chế hữu hiệu đối với việc lạm quyền, những hành vi có
dấu hiệu vi phạm pháp luật của cá nhân hay chính phủ đều dễ bị phơi bày trước
công luận và người dân. Thực chất, trách nhiệm chính trị của các thủ lĩnh chính
trị có sự ổn định không dễ gì phá vỡ khi tham gia vào chính trường, tự do thể
hiện chính kiến, quan điểm, các giải pháp đề ra ngay từ chương trình tranh cử
cho đến khi thực thi quyền lực của mình đều tuân thủ luật chơi chung, trách
nhiệm chính trị của thủ lĩnh chính trị tiêu biểu đều đại diện cho lợi ích của đảng
chính trị, lợi ích các thế lực trong xã hội Mỹ, về hình thức khá đa dạng nhưng về
bản chất phương thức là ổn định theo nhiệm kỳ, thậm chí là giai đoạn lịch sử nên
đất nước Mỹ có cơ sở để phát triển kinh tế.


17
- Nhật Bản: Quốc hội do dân bầu ra, là cơ quan quyền lực nhà nước
cao nhất và duy nhất có quyền lập pháp và trong thực tiễn đời sống chính trị
quốc hội luôn đảm bảo quyền lực tối cao khi là cơ quan cao nhất đại diện cho
ý chí, nguyện vọng của người dân Nhật; những thay đổi về hiến pháp thông
qua trưng cầu dân ý khoa học hay hạ viện thường xuyên tuyển cử hơn thượng
viện để tăng thêm trách nhiệm chính trị của người dân, ý thức và sự hiểu biết
về chính trị của đại đa số người dân Nhật. Quyền tự trị địa phương cũng là
điểm nhấn trong việc thể hiện quyền lực thuộc về nhân dân, tính dân chủ được
mở rộng hơn, địa phương có quyền quyết định đạo luật của một địa phương
bất kỳ khác, tránh sự can thiệp cục bộ của cá nhân thủ lĩnh chính trị ở cấp cao
hơn, để khắc phục sự chủ quan hay tính địa phương chủ nghĩa.
Trách nhiệm chính trị đứng đầu chính quyền tại Nhật chính là năng lực
của chính người đó, nhà chính trị phải có năng lực lãnh đạo, nhà quản lý phải có

họ bóc trần những sai phạm, yêu cầu đặt ra là các cá nhân thủ lĩnh chính trị
phải hoạt động chuyên nghiệp hơn, trách nhiệm hơn khi áp lực xuất hiện
không phải từ công quyền mà chính từ các tổ chức phi chính phủ. Trách
nhiệm chính trị tại Pháp trên cơ chế quyền lực phân công và đối trọng nhau,
tổng thống là người quản lý hành pháp, thủ tướng là người của đảng chiếm đa
số nhưng thực tiễn quyền lực cho thấy trách nhiệm chính trị của tổng thống
cao hơn, tổng thống có quyền giải tán hạ viện nhưng ngược lại, hạ viện có
quyền không thông qua chính sách của tổng thống. Vậy trách nhiệm chính trị
của cá nhân các thủ lĩnh gắn liền với thực tiễn đời sống chính trị của Pháp chứ
không hẳn là gắn với lý thuyết chính trị hay hệ thống luật pháp quy định.
-

Trung Quốc: Hương trấn là đơn vị hành chính cấp cơ sở, cấp thấp nhất,

gần nhất với đời sống của người dân. Trung Quốc cũng như hầu hết các quốc gia
khác trên thế gới luôn xem trọng cấp cơ sở, đối tượng tiếp nhận, xử lý các chủ
trương chính sách của cấp trên, tương tương với hội đồng nhân dân cấp xã ở Việt
Nam là “Đại hội đại biểu nhân dân hương trấn” và chính quyền nhân dân hương
trấn tương đương như UBND xã, phường, thị trấn ở Việt Nam. Thông qua quy
trình công khai, cơ chế phản biện quần chúng để kiểm soát trách nhiệm của các
vị trí phụ trách các công tác được giao như là Hương trưởng hay Trấn trưởng,
dưới là các cấp phó giúp việc và được bầu theo nhiệm kỳ. Chính quyền Hương
trấn tại Trung Quốc còn thành lập các Ủy ban dân cư và Ủy ban thôn dân quản lý
đến từng điểm dân cư trong vùng. Với việc thông qua Luật Phúc tra hành


19
chính, chính quyền Hương trấn được quy định các nhiệm vụ thực hiện như:
Trách nhiệm của các cơ quan hành chính là những trách nhiệm gì; công tác
giám sát, quyền khiếu nại, tố cáo của công dân...[120].


20
Tuy nhiên, quyền lực chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở
ở Thái Lan không hẳn là phát huy trong thực tế, với phương thức tản quyền
và phi tập trung hóa nhưng nguồn chi của xã chủ yếu là do trung ương cấp,
chiếm từ 10% lên 30% ngân sách quốc gia do số lượng xã cũng tăng lên 3 lần,
xã cũng như người đứng đầu sẽ chịu bao cấp từ trung ương; mặt khác, câu
chuyện tản quyền nhưng quyền lực không được xây dựng trên cơ sở các
nguồn lực nên trách nhiệm chính trị của người đứng đầu khó xoay chuyển
trong một thể chế không năng động, xã trưởng do đa số dân bầu lên nhưng cơ
sở vật chất, các thiết chế tại xã khá manh mún nên trách nhiệm chính trị của
người đứng đầu chính quyền xã ở Thái Lan khó phát huy trong thực tế.
-

Phi-líp-pin: Luật tự quản địa phương (Local Autonomy Act) năm 1983

và Bộ luật chính quyền địa phương năm 1991 đã quy định phường “barangay” là
chính quyền gần dân nhất và thực hiên chế độ tự quản tại địa phương. Trong thực
tế việc xem trọng vai trò chính trị của người đứng đầu bằng việc luôn đầu tư xây
dựng một thể chế bài bản, trong đó giao quyền mạnh hơn cho người đứng đầu
làm cho Philippin tăng trưởng không ngừng. Với Chương trình Polycy Agenda
đã chuyển quyền giám sát của trung ương đối với chính quyền địa phương và
phường tự chủ động thực hiện các dịch vụ cơ bản như y tế, công trình công cộng,
dịch vụ phúc lợi xã hội, môi trường và cán bộ từ các cấp trên chuyển xuống
phường, trách nhiệm của người đứng đầu nâng lên rõ rệt. Trách nhiệm chính trị
của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Philippin đạt được được khi quyền lực
ít tập trung đi, khi người đứng đầu chính quyền cơ sở “barangay” quản lý hiệu
quả các lĩnh vực phụ trách và được cấp trên đầu tư nguồn lực, cụ thể ngân sách
phân bổ cho “barangay” tăng lên không ngừng.
1.2. CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƢỚC


1.2.1. Tiếp cận nghiên cứu dƣới góc độ quyền lực chính trị và kiểm
soát quyền lực chính trị
Đinh Văn Mậu (2000), Tổ chức quyền lực nhân dân và mối quan hệ giữa
nhà nước và công dân [66]; Giáo trình Quyền lực chính trị (Dùng cho hệ đào tạo
cử nhân Chính trị học) [85]; Một số vấn đề về phân công, phối hợp và kiểm soát
quyền lực trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
[37]; Những lập luận căn bản của chủ nghĩa lập hiến [92]; Kiểm soát quyền lực
ở Việt Nam hiện nay. Vấn đề và giải pháp [91]. Các tác giả đã chỉ ra quyền lực
chính trị là nội dung quan trọng và phức tạp hàng đầu của chính trị. Quyền lực