BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƢƠNG
---------o0o---------

LUẬN VĂN THẠC SĨ

MÔ HÌNH THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ CỦA ALIBABA
VÀ BÀI HỌC CHO DOANH NGHIỆP VIỆT NAM

Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh

NGUYỄN THẾ TÙNG

Hà Nội - 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƢƠNG
---------o0o---------

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Mô hình thƣơng mại điện tử của Alibaba
và bài học cho doanh nghiệp Việt Nam
Ngành: Kinh doanh
Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
Mã số: 8340101

Họ và tên học viên: Nguyễn Thế Tùng
Ngƣời hƣớng dẫn: PGS. TS Nguyễn Văn Thoan


nước về lĩnh vực này nhưng luận văn vẫn không tránh khỏi những thiếu sót nhất định.
Em xin nhận được sự chỉ bảo, nhận xét của quý thầy cô và các bạn.

Hà Nội, ngày 30 tháng 03 năm 2018

Nguyễn Thế Tùng


iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................. ii
DANH MỤC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT .......................................... v
DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ ........................................................ vii
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN .................................. ix
PHẦN MỞ ĐẦU .............................................................................................. 1
CHƢƠNG 1: TỐNG QUAN VÈ THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ CÁC MÔ
HÌNH THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ .................................................................. 5
1.1. Tổng quan về thương mại điện tử ....................................................................5
1.1.1. Khái niệm về thương mại điện tử ..............................................................5
1.1.2. Đặc điểm của thương mại điện tử ..............................................................6
1.1.3. Vai trò của thương mại điện tử đối với nền kinh tế ...................................8
1.2. Tổng quan về mô hình kinh doanh thương mại điện tử .................................11
1.2.1. Giới thiệu chung về mô hình kinh doanh trong thương mại điện tử .......11
1.2.2. Các loại hình thương mại điện tử ............................................................12
1.2.3. Các mô hình kinh doanh thương mại điện tử chủ yếu .............................13
1.3. Tổng quan phát triển của thương mại điện tử trên thế giới ............................20
1.3.1. Tổng quan thương mại điện tử tại Việt Nam ...........................................20

3.1.1 Xu hướng phát triển thương mại điện tử trên thế giới ..............................61
3.1.2. Xu hướng phát triển thương mại điện tử tại Việt Nam............................65
3.2 Bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp thương mại điện tử tại Việt Nam ...69
3.2.1 Phần vĩ mô ................................................................................................69
3.2.2 Bài học từ mô hình kinh doanh của Alibaba ............................................75
3.3. Một số giải pháp và đề xuất cho các doanh nghiệp thương mại điện tử tại
Việt Nam................................................................................................................78
3.3.1. Đề xuất mô hình mẫu và các giải pháp nhằm phát triển ứng dụng mô
hình thương mại điện tử B2B ở Việt Nam thời gian tới ....................................78
3.3.2. Giải pháp hỗ trợ thực hiện phát triển ứng dụng mô hình thương mại
điện tử B2B ở Việt Nam ....................................................................................81

KẾT LUẬN .................................................................................................... 86
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 87


v

DANH MỤC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Viết tắt

Tên tiếng Anh

Tên tiếng Việt

AWS

Amazon Web Service

Dịch vụ web của Amazon


Information and
Communication Technology

Công nghệ thông tin

G2B

Government to Business

Giao dịch giữa chính phủ với doanh
nghiệp

G2C

Government to Consumer

Giao dịch giữa chính phủ với người tiêu
dùng

G2G

Government to Government

DN

Giao dịch giữa chính phủ với chính phủ
Doanh nghiệp

EC

Organisation for Economic
Cooperation and
Development

Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế


vi

Viết tắt
SWIFT

SWOT

Tên tiếng Anh
Society for the Worldwide
Interbank Financial
Telecommunication
Strengs-WeaknessesOpportunities-Threats

TMĐT

Tên tiếng Việt
Hiệp hội viễn thông liên ngân hàng và
tài chính quốc tế
Ma trận điểm mạnh – điểm yếu – cơ hội
– thách thức
Thương mại điện tử

United Nations Commission

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

VAT

Value-added tax

Thuế giá trị gia tăng

VNĐ

Việt nam đồng


vii

DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ

BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Phân loại thương mại điện tử dựa trên bản chất các mối quan
hệ kinh doanh ................................................................................... 12
Bảng 2.1. Giá trị cốt lõi của Alibaba............................................................... 30
Bảng 2.2. Ma trận SWOT về mô hình TMĐT của Alibaba............................ 55
Bảng 3.1. Các trung gian chức năng trong TMĐT B2B ................................. 80

HÌNH VẼ

Hình 1.1. Mô hình B2B ................................................................................... 13
Hình 1.2. Mô hình thương mại điện tử B2C ................................................... 16
Hình 1.3. Mô hình thương mại điện tử C2C ................................................... 19

Luận văn tập trung làm rõ cơ sở lý luận về mô hình TMĐT của Alibaba, đồng
thời đưa ra sau đó là bài học cho các doanh nghiệp Việt Nam.
Trong nội dung luận văn:
Nghiên cứu này giúp cho người đọc có một cái nhìn tổng quan, khái quát nhất
về bức tranh TMĐT toàn cầu và tiêu biểu là tập đoàn Alibaba của Trung Quốc.
Đưa ra khái niệm, quan điểm, tổng hợp và phân tích về các mô hình TMĐT
nói chung và tập trung theo hướng tiếp cận, triển khai mô hình kinh doanh TMĐT
B2B, C2C và B2C của Alibaba nói riêng. Đây là một tập đoàn TMĐT số một Trung
Quốc cũng như Châu Á và là một trong những công ty trực tuyến hàng đầu thế giới
qua đó chúng ta sẽ phân tích đánh giá để từ đó đưa ra những bài học kinh nghiệm
cho sự phát triển TMĐT ở Việt Nam ngày một hoàn thiện hơn.
Một số giải pháp liên quan quan đến hoạt động xây dựng cơ sở pháp lý đến
hoàn thiện hệ thống thanh toán, tạo niềm tin nơi người tiêu dùng, cơ sở hạ tầng,
chống hàng giả, nâng cao chất lượng hàng hoá và dịch vụ mua sắm trực tuyến cũng
được tác giả đề cập trong nghiên cứu này.


1

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Thế kỷ 21 được biết đến như là thế kỷ của nền kinh tế tri thức nó đã tạo ra
những bước ngoặt to lớn về khoa học và kỹ thuật, những bước tiến mạnh mẽ về
công nghệ nói chung cũng như trong CNTT nói riêng. Trong CNTT thì không thể
không nhắc tới Internet, sự phát triển bùng nổ của Internet và ứng dụng của nó đã
làm thay đổi thương mại nói chung và thương mại quốc tế nói riêng. Internet đã góp
phần xoá nhoà đi mọi ranh giới quốc gia và mở đường giao thương quốc tế trong
thị trường thương mại toàn cầu. Thương mại điện tử ra đời đã được minh chứng là
một loại hình kinh doanh quan trọng có ảnh hưởng rất lớn và đang làm thay đổi mọi
mặt của đời sống kinh tế- xã hội của các quốc gia trên toàn cầu, góp phần thúc đẩy

mại điện tử để xóa nhòa dần những khoảng trống lớn về trình độ phát triển với các
nước. Tham gia hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế thế giới đồng nghĩa với việc
chúng ta ngày càng phải cạnh tranh gay gắt hơn với các nền kinh tế khác trên thế
giới, bao gồm cả những quốc gia đi trước chúng ta hàng trăm năm phát triển sẽ giúp
cho các doanh nghiệp có được bài học kinh nghiệm và từ đó tìm kiếm giải pháp phù
hợp để triển khai thành công các mô hình đó vào doanh nghiệp tại Việt Nam. Xuất
phát từ những vấn đề trên tôi đã chọn đề tài “Mô hình kinh doanh của Alibaba và
bài học cho các doanh nghiệp Việt Nam” làm đề tài cho luận văn cao học.
2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc
Ở trong nước, nghiên cứu về mô hình thương mại điện tử của Alibaba và ứng
dụng của các mô hình này hầu như rất ít. Đặc điểm chung của các công trình nghiên
cứu đã công bố là chỉ dừng ở mức độ giới thiệu thương mại điện tử của Alibaba,
chưa đi sâu phân tích các hình thức ứng dụng, chưa đưa ra được các mô hình cụ thể
cũng như các điều kiện và cách thức để triển khai ứng dụng nó.
Trên thế giới, nhiều công trình nghiên cứu, nhiều tài liệu nghiên cứu ở các
quốc gia như Mỹ, Canada, Hàn Quốc, Singapore… đã chỉ ra các mô hình thương
mại điện tử của Alibaba xong quan điểm chưa thống nhất và không phù hợp với
thực tiễn điều kiện và môi trường kinh doanh Việt Nam.
Trong thực tế, tính tới nay cũng đã có nhiều tổ chức và doanh nghiệp Việt
Nam triển khai ứng dụng các mô hình thương mại điện tử của Alibaba vào hoạt


3

động kinh doanh. Tuy nhiên, đây chỉ là các mô hình cá biệt, không phải là công
thức chung ứng dụng mô hình thương mại điện tử của Alibaba.
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu mô hình thương mại điện tử của tập đoàn Alibaba từ đó rút ra
những bài học để vận dụng vào sự phát triển thị trường thương mại điện tử cho các
doanh nghiệp Việt Nam.

6. Kết cấu đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và các tài liệu tham khảo thì nội dung
chính của luận văn được cấu trúc thành 3 chương như sau :
- Chương 1: Tổng quan về thương mại điện tử và các mô hình thương mại
điện tử.
- Chương 2: Mô hình thương mại điện tử của tập đoàn Alibaba.
- Chương 3: Bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp thương mại điện tử
Việt Nam từ mô hình thương mại điện tử của Alibaba.


5

CHƢƠNG 1: TỐNG QUAN VÈ THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ CÁC MÔ
HÌNH THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ
1.1. Tổng quan về thƣơng mại điện tử
1.1.1. Khái niệm về thương mại điện tử
Thương mại điện tử được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau, như “thương
mại điện tử” (Electronic commerce), “thương mại trực tuyến” (online trade),
“thương mại không giấy tờ” (paperless commerce) hoặc “kinh doanh điện tử” (ebusiness). Tuy nhiên, “thương mại điện tử” vẫn là tên gọi phổ biến nhất và được
dùng thống nhất trong các văn bản hay công trình nghiên cứu của các tổ chức hay
các nhà nghiên cứu. Thương mại điện tử bắt đầu bằng việc mua bán hàng hóa và
dịch vụ thông qua các phương tiện điện tử và mạng viễn thông, các doanh nghiệp
tiến tới ứng dụng CNTT vào mọi hoạt động của mình, từ bán hàng, marketing,
thanh toán đến mua sắm, sản xuất, đào tạo, phối hợp hoạt động với nhà cung cấp,
đối tác, khách hàng... khi đó thương mại điện tử phát triển thành kinh doanh điện tử,
tức là doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử ở mức cao được gọi là doanh
nghiệp điện tử. Như vậy, có thể hiểu kinh doanh điện tử là mô hình phát triển của
doanh nghiệp khi tham gia thương mại điện tử ở mức độ cao và ứng dụng CNTT
chuyên sâu trong mọi hoạt động của doanh nghiệp.
* Khái niệm Thương mại điện tử theo nghĩa hẹp

học áp dụng trong mọi lĩnh vực kinh doanh và các tổ chức liên quan.
1.1.2. Đặc điểm của thương mại điện tử
- Sự phát triển của thương mại điện tử gắn liền và tác động qua lại với sự phát
triển của ICT. Thương mại điện tử là việc ứng dụng CNTT vào trong mọi hoạt động
thương mại, chính vì lẽ đó mà sự phát triển của CNTT sẽ thúc đẩy thương mại điện
tử phát triển nhanh chóng, tuy nhiên sự phát triển của thương mại điện tử cũng thúc
đẩy và gợi mở nhiều lĩnh vực của ICT như phần cứng và phần mềm chuyển dụng
cho các ứng dụng thương mại điện tử, dịch vụ thanh toán cho thương mại điện tử,
cũng như đẩy mạnh sản xuất trong lĩnh vực ICT như máy tính, thiết bị viễn thông,
thiết bị mạng.
- Về hình thức: Giao dịch thương mại điện tử là hoàn toàn qua mạng. Trong
hoạt động thương mại truyền thống các bên phải gặp gỡ nhau trực tiếp để tiến hành


7

đàm phán, giao dịch và đi đến ký kết hợp đồng. Còn trong hoạt động thương mại
điện tử nhờ việc sử dụng các phương tiện điện tử có kết nối với mạng toàn cầu, chủ
yếu là sử dụng mạng internet, mà giờ đây các bên tham gia vào giao dịch không
phải gặp gỡ nhau trực tiếp mà vẫn có thể đàm phán, giao dịch được với nhau dù cho
các bên tham gia giao dịch đang ở bất cứ quốc gia nào.
- Phạm vi hoạt động: Trên khắp toàn cầu hay thị trường trong thương mại
điện tử là thị trường phi biên giới. Điều này thể hiện ở chỗ mọi người ở tất cả các
quốc gia trên khắp toàn cầu không phải di chuyển tới bất kì địa điểm nào mà vẫn có
thể tham gia vào cũng một giao dịch bằng cách truy cập vào các Website thương
mại hoặc vào các trang mạng xã hội.
- Chủ thể tham gia: Trong hoạt động thương mại điện tử phải có tổi thiểu ba
chủ thể tham gia. Đó là các bên tham gia giao dịch và không thể thiếu được tham
gia của bên thứ ba đó là các cơ quan cung cấp dịch vụ mạng và cơ quan chứng thực,
đây là những người tạo môi trường cho các giao dịch thương mại điện tử. Nhà cung

hướng đó. Khái niệm ứng dụng CNTT trong hoạt động thương mại hay còn gọi là
thương mại điện tử ra đời và đang trở thành xu thế mới thay thế dần phương thức
kinh doanh cũ với rất nhiều ưu thế nổi bật như nhanh hơn, rẻ hơn, tiện dụng hơn,
hiệu quả hơn và không bị giới hạn bởi không gian và thời gian…
- TMĐT được tiến hành trên mạng nên không bị ảnh hưởng bởi khoảng cách
địa lý, thông tin cập nhật hơn.
- TMĐT đem lại sự hiện diện trên toàn cầu cho nhà cung cấp và sự lựa chọn
toàn cầu cho khách hàng.
- Nhờ TMĐT mà các nhà cung cấp đã tiếp cận gần hơn với khách hàng, tăng
chất lượng dịch vụ cho người tiêu dùng.
- TMĐT chịu sự tác động của công nghệ. Vì vậy người tham gia kinh doanh
cũng phải luôn học hỏi để theo kịp sự thay đổi đó.
1.1.3.2. Lợi ích của TMĐT đối với doanh nghiệp
Trước những lợi ích to lớn và độ phổ biến của TMĐT, hiện nay TMĐT đã trở
thành công cụ quan trọng đối với mọi doanh nghiệp trong hoạt động kinh doanh của
mình. Lợi ích mà TMĐT mang lại cho doanh nghiệp có thể kể đến là:
- Thu thập đƣợc nhiều thông tin: Với việc tham gia vào môi trường điện tử
toàn cầu, doanh nghiệp được tiếp cận với nguồn thông tin đa dạng và khổng lồ, qua


9

đó có cơ hội lựa chọn các thông tin phù hợp nhất cho hoạt động kinh doanh của mình.
- Quảng bá thông tin và tiếp thị cho thị trƣờng toàn cầu với chi phí thấp:
Với khả năng kết nối internet hiện nay, bạn có thể dễ dàng đưa thông tin quảng cáo
đến hàng triệu người từ khắp mọi nơi trên thế giới . Tùy thuộc vào nhu cầu và khả
năng tài chính chi trả cho việc quảng bá mà doanh nghiệp cần có kế hoạch quảng
cáo cho phù hợp.
- Dịch vụ tốt hơn cho khách hàng: Với TMĐT, bạn có thể cung cấp
catalogue, thông tin, bảng báo giá chi tiết cho khách hàng một cách nhanh chóng và

Sử dụng các tiện ích của TMĐT doanh nghiệp có thể nhanh chóng cung cấp
cho khách hàng các catalogue, brochure, bảng giá, hợp đồng một cách gần như tức
thời. Bên cạnh đó với Website bán hàng của mình doanh nghiệp tạo điều kiện cho
khách hàng có cơ hội lựa chọn sản phẩm phù hợp với đầy đủ thông tin mà không
cần thiết phải tới tận tay trụ sở hay xưởng sản xuất của doanh nghiệp. Sau khi bán
hàng, doanh nghiệp cung cấp hàng sử dụng các tiện ích của TMĐT để triển khai các
dịch vụ chăm sóc khách hàng một cách nhanh chóng và tức thời. Các hỗ trợ cho
khách hàng về sử dụng sản phẩm, dịch vụ có thể được tiến hành trực tuyến trên
mạng giúp giảm thiểu thời gian và chi phí của cả doanh nghiệp và khách hàng.
- Tăng doanh thu
Do một trong những đặc trưng của TMĐT là thị trường không biên giới nên
chính vì thế giúp cho doanh nghiệp có cơ hội quảng bá thông tin sản phẩm, dịch vụ
của mình ra thị trường toàn cầu qua đó giúp tăng số lượng khách hàng và tăng
doanh thu.
- Tạo ra lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp
Nếu như không có TMĐT thì các doanh nghiệp vừa và nhỏ và rất nhỏ sẽ rất
khó khăn trong việc cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn vì khoảng cách về vốn, thị
trường, nhân lực và khách hàng. Khi ứng dụng TMĐT khoảng cách này sẽ bị thu
hẹp lại do bản thân doanh nghiệp đó có thể cắt giảm nhiều chi phí. Hơn thế nữa với
lợi thế của kinh doanh bán hàng qua mạng sẽ giúp cho doanh nghiệp tạo ra bản
sắc riêng về một phương thức kinh doanh mới khác với hình thức kinh doanh
truyền thống.


11

1.2. Tổng quan về mô hình kinh doanh thƣơng mại điện tử
1.2.1. Giới thiệu chung về mô hình kinh doanh trong thương mại điện tử
Với sự phát triển của CNTT, thế giới ngày càng bùng nổ về mạng máy tính,
con người có thể nhanh chóng giao tiếp và kết nối với nhau dễ dàng hơn thông qua

thông thường, các dịch vụ "meta" đều tạo điều kiện thuận lợi cho các dạng khác của
thương mại điện tử. Ở cấp độ tổ chức, các tập đoàn lớn và các tổ chức tài chính sử
dụng Internet để trao đổi dữ liệu tài chính nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho kinh
doanhtrong nước và quốc tế. Tính toàn vẹn dữ liệu và tính an ninh là các vấn đề rất
nóng gây bức xúc trong thương mại điện tử. Hiện nay có nhiều tranh cãi về các hình
thức tham gia cũng như cách phân chia các hình thức này trong thương mại điện tử.
1.2.2.1. Phân loại dựa trên đối tượng thamg gia
Nếu phân chia theo đối tượng tham gia thì có 3 đối tượng chính bao gồm:
Chính phủ (G-Government), Doanh nghiệp (B-Business) và Khách hàng (C-Customer
hay Consumer). Nế kết hợp cặp một trong 3 đối tượng này sẽ có 9 hình thức theo đối
tượng tha gia và được chia thành 3 nhóm:
- B2C, B2B, B2G
- G2B, G2C, G2C
- C2G, C2B, C2C.
Ví dụ : Một số tổ chức sử dụng các mô hình TMĐT
1.2.2.2. Phân loại dựa trên bản chất của các mối quan hệ kinh doanh
Bảng 1.1 Phân loại thƣơng mại điện tử dựa trên bản chất các mối quan hệ
kinh doanh
Chính phủ (G)
Chính phủ (G)

Doanh nghiệp (B)

G2G
G2B
ELVIS ( VN- Mỹ) Hải quan điện tử

Người tiêu dùng (C)
G2C
Dịch vụ công

1.2.3.1. Mô hình thươngmại điện tử B2B:
a. Khái niệm về mô hình B2B:
B2B (Business to Business) là loại hình giao dịch qua các phương tiện điện tử
và mạng viễn thông đặc biệt là Internet giữa các doanh nghiệp với doanh nghiệp,
hơn là với khách hàng. Sau khi đăng kí trên các sàn giao dịch B2B, các doanh
nghiệp có thể chào hàng, tìm kiếm bạn hàng, đặt hàng, ký kết hợp đồng, thanh toán
qua hệ thống này.

Hình 1.1 Mô hình B2B
(Nguồn : www. voer.edu.vn)
b. Đặc điểm của mô hình B2B:
Phần lớn các ứng dụng B2B là trong lĩnh vực quản lý cung ứng (đặc biệt chu
trình đặt hàng mua hàng), quản lý kho hàng (Chu trình quản lý đặt hàng gửi hàngvận đơn), quản lý phân phối (đặc biệt trong việc chuyên giao các chứng từ gửi
hàng) và quản lý thanh toán (ví dụ hệ thống thanh toán điện tử hay EPS). Tại Việt
Nam có một số nhà cung cấp B2B trong lĩnh vực IT “Khá nổi tiếng” là FPT, CMC,
Tinh vân với hàng loạt các dự án cung cấp phần mềm, các trang web giá thành cao
và chất lượng kém ngoài ra các đại gia này con là nơi phân phối các phần mềm
nhập ngoại mỗi lần nhìn thấy, dùng thử mà chỉ buồn. Thị trường mạng được định
nghĩa đơn giản là những trang Web nơi mà người mua người bán trao đổi qua lại
với nhau và thực hiện giao dịch.


14

c. Hoạt động của mô hình B2B:
Mô hình B2B áp dụng trong quá trình buôn bán giữa các tổ chức và các Site
cung cấp bán sỉ. Trong mô hình B2B trên internet về vấn đề quan trọng nhất là trao
đổi các thông tin thương mại có cấu trúc và mua bán tự động giữa 2 hệ thống khác
nhau. Trước khi có sự ra đời của XML thì vấn đề này rất khó thực hiện. Công nghệ
XML- Extensible Markup Language, ngôn ngữ đánh dấu mở rộng các dạng fomat