CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

MÔ TẢ SÁNG KIẾN
Mã số ( do Thường trực Hội đồng ghi………………………………)
1. Tên sáng kiến: “Đa dạng hóa các hình thức củng cố bài học và luyện tập nhằm
phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh ở một số tác phẩm văn học trung đại Việt
Nam - Ngữ văn 11”.
(Mai Thị Châu Pha, Bùi Thị Mỹ Linh,@THPT Chê Guê-va-ra,
Võ Thị Mười Em,@THPT Lê Anh Xuân)
2. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Chuyên môn Ngữ văn
3. Mô tả bản chất của sáng kiến:
3.1. Tình hình thực trạng của vấn đề:
Tác phẩm văn học là sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ. Nó thể hiện những
nghiền ngẫm, tìm tòi của nhà văn, nhà thơ về cuộc sống, về con người được diễn tả bằng
những hình thức nghệ thuật ngôn từ tinh tế, đặc sắc. Mỗi tác phẩm văn học tác động sâu
sắc đến nhận thức tư tưởng, tình cảm của người đọc. Dạy học tác phẩm văn chương là
một loại hình dạy học đặc thù, đòi hỏi sự nỗ lực từ cả hai phía: giáo viên và học sinh.
Song qua thực tế dạy học chúng tôi nhận thấy trong một tiết học ngữ văn, học sinh có
nắm vững, mở rộng và khái quát được kiến thức hay không một phần lớn phụ thuộc vào
bước củng cố và luyện tập của tiết học. Đây là biện pháp để giáo viên kiểm tra kết quả
học tập của học sinh, khắc sâu kiến thức sau giờ dạy học đồng thời khơi gợi ở các em
những hướng suy nghĩ, tư duy sáng tạo, những tìm tòi mới mẻ thông qua tác phẩm văn
học. Vì vậy khi thiết kế giáo án cho giờ lên lớp, chúng tôi thường quan tâm đến việc tổ
chức cho học sinh các hình thức củng cố và luyện tập ngay sau bài học. Khi tiến hành
trên lớp, với mỗi bài, tôi chọn lựa các hình thức phù hợp với đối tượng học sinh và đã thu
được kết quả bước đầu.
Với những yêu cầu đổi mới trong phương pháp dạy học, nhằm từng bước khắc
phục tình trạng thụ động trong lĩnh hội kiến thức, khẳng định vai trò chủ động sáng tạo
của học sinh nên việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh trong giờ văn là rất quan
trọng, góp phần khắc phục những bất cập của phương pháp dạy học văn theo lối truyền

thích hợp.
Chính vì thấy được tầm quan trọng của việc củng cố và luyện tập trong giờ học văn,
nên chúng tôi xin đưa ra những kinh nghiệm nhỏ để phát huy tính tích cực, sáng tạo của
học sinh qua sáng kiến “Đa dạng hóa các hình thức củng cố bài học và luyện tập nhằm
phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh ở một số tác phẩm văn học trung đại Việt
Nam - Ngữ văn 11”.
3.2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến

2


3.2.1 Mục đích của giải pháp
Nhằm giúp học sinh nắm vững, mở rộng, nâng cao kiến thức, rèn luyện các kĩ
năng, đồng thời phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong quá trình học bài Đọc
văn - Ngữ văn 11. Đồng thời mang lại hiệu quả cao cho HS trong quá trình học bài Đọc
văn nói riêng và chất lượng dạy và học Ngữ văn nói chung.
3.2.2. Nội dung giải pháp
3.2.2.1. Vai trò của việc củng cố và luyện tập
Việc củng cố và luyện tập trong bài Đọc văn có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng. Là
phần giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản của bài học, nâng cao kiến thức, phát triển
khả năng tư duy, sáng tạo của HS. Đồng thời giúp các em có nhận thức đúng đắn hơn về
vai trò của môn Ngữ văn cũng như tình yêu đối với văn học.
3.2.2.2. Mục đích của việc củng cố bài học và luyện tập
Trước hết, việc củng cố bài học và luyện tập giúp giáo viên kiểm tra mức độ tiếp
nhận kiến thức của học sinh trên lớp sau mỗi bài học, giáo viên sẽ kiểm tra kiến thức cơ
bản và đánh giá được mức độ hiểu bài của học sinh. Từ đó, giáo viên nắm bắt được thực
tế quá trình học tập của mỗi học sinh để kịp thời giúp các em lấy lại những kiến thức cơ
bản đã mất.
- Thứ 2 là giúp học sinh mở rộng, nâng cao và vận dụng kiến thức:Việc củng cố và
luyện tập sáng tạo là phương tiện hữu hiệu giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản của

thức củng cố và luyện tập không chỉ nhằm giúp học sinh nắm bắt, khám phá kiến thức mà
còn hướng đến rèn luyện những kĩ năng cơ bản: phân tích, đánh giá, tự học, tự nghiên
cứu, giải quyết vấn đề,…. .
3.2.2.2.4. Phát huy khả năng tự học, tự nghiên cứu của học sinh
Các hình thức củng cố và luyện tập còn giúp HS phát huy khả năng tự học, tự
nghiên cứu. Đây cũng là một trong những năng lực cơ bản để hình thành nhân cách của
con người trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Bởi tự học, tự nghiên cứu là con
đường thử thách, rèn luyện và hình thành ý chí cao đẹp của mỗi người, là con đường tạo
ra tri thức bền vững cho mỗi người trên con đường học vấn. Như Hồ Chí Minh đã từng
nói: “Lấy tự học làm cốt”. Bản thân mỗi người chúng ta phải có ý thức tự học. Phần củng
cố và luyện tập sẽ giúp học sinh có ý thức tự học tốt hơn, tạo điều kiện để các em có thời
gian để tự nghiên cứu tác phẩm kĩ hơn, sâu hơn và phát hiện ra nhiều điều mới mẽ hơn
3.2.2.3. Các hình thức củng cố bài học và luyện tập
Trong quá trình dạy học, qua mỗi bài học bản thân tôi nhận thấy phải làm sao cho
tiết học thêm sinh động, hứng thú nhất giờ củng cố và luyện tập cho bài học. Hiện nay
các hình thức mà giáo viên đưa ra củng cố bài học cho học sinh còn khá đơn điệu. Thông
thường chỉ là dạng câu hỏi rồi các em trả lời. Còn về phần luyện tập thì trong sách giáo
khoa cũng có bài tập luyện tập nhưng vẫn còn khá ít, chưa đa dạng các loại bài tập. Vì

4


vậy, với kinh nghiệm của bản thân chúng tôi xin đề xuất các hình thức củng cố bài học và
luyện tập như sau:
3.2.2.3.1 Dạng trả lời câu hỏi
Đây là dạng được giáo viên thường sử dụng nhất trong việc củng cố bài học và
luyện tập cho bài dạy của mình. Câu hỏi đưa ra ở phần củng cố thường mang tính khái
quát về nội dung và nghệ thuật của bài học. Ngoài những câu hỏi như dạng đã nêu thì
chúng ta có thể nêu những câu hỏi nâng cao hơn, sáng tạo hơn để phát huy tính tích cực
của học sinh. Bên cạnh câu hỏi củng cố bài học thì giáo viên cũng có nêu câu hỏi luyện

Ý nghĩa
……………………….........................
……………………………………….
………………………………………
……………………………………….
………………………………………..

3.2.2.3.3 Dạng sử dụng sơ đồ, biểu bảng
Đây là một trong những hình thức củng cố và luyện tập phát huy hiệu quả nhất
tính tích cực sáng tạo của học sinh. Với hình thức củng cố và luyện tập này, giáo viên có

5


thể thiết kế sơ đồ, biểu bảng sẵn, cho học sinh điền khuyết. hoặc yêu cầu học sinh tự thiết
kế. Điều này, giúp học sinh cảm thấy hứng thú hơn so với cách truyền đạt thông thường
là giáo viên hỏi rồi gọi 1 đến 2 học sinh trả lời. Giáo viên có thể thiết kế nhiếu hình thức
sơ đồ, biểu bảng khác nhau tùy theo tình hình của lớp học để mang lại hiệu quả cao hơn.
Chẳng hạn như giáo viên đưa ra hệ thông các phần của sơ đồ, học sinh hoàn thành, hoặc
bỏ trống ngẫu nhiên một vài ô của sơ đồ học sinh hoàn thành,v,v… Ở phần này giáo viên
có thể thiết kế trên giấy hoặc trên powerpoint mang lại tính trực quan sinh động hơn.
3.2.2.3.4. Bài tập dạng sưu tầm tư liệu
Chức năng của dạng bài tập này là giúp HS hiểu, nắm bắt tác phẩm sâu hơn qua
việc các em tự tìm hiểu, tìm tòi kiến thức có liên quan đến bài học để đào sâu kiến thức.
Đồng thời còn giúp học sinh tự rèn cho bản thân phương pháp học tập: tự học, tự nghiên
cứu tài liệu Các em có thể sưu tầm tranh ảnh, hoặc các bài thơ có liên quan. Đây là dạng
bài tập mà tôi cho rằng không khó đối với HS vì các em có nhiều thời gian và có điều
kiện để hoàn thành.
3.2.2.4. Cụ thể hóa các hình thức củng cố bài học và luyện tập sáng tạo qua một số tác
phẩm văn học Trung đại Ngữ văn 11

hãm,
thiếu
sinh
khí

Hình ảnh người thầy
thuốc

………………
………………
..........
..........
..........
..........
..........
..........
..........
..........
.

Thái độ

..........
..........
..........
..........
..........
..........
..........
..........

……
…….

Khinh
thường
danh
lợi,
quyền
quý,
thích
tự do
và nếp
sống
thanh
nhàn
ở quê
nhà
.

Câu 2: Hãy so sánh đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh với một tác phẩm hoặc đoạn trích kí
của văn học trung đại Việt Nam mà em đã học và nêu nhận xét về nét đặc sắc về nghệ
thuật của đoạn trích này? (học sinh dựa vào phiếu học tập)

PHIẾU HỌC TẬP
Đoạn trích “Vào phủ chúa

Giống nhau
………………………

Khác nhau

…………………………………………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………

8


- Hình thức luyện tập:
Câu 1: Sau khi học xong đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh, em có suy nghĩ gì về chế độ
phong kiến Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX? Và có cảm nghĩ gì về Hải
Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác?
Câu 2: Em hãy sưu tầm tài liệu về Lê Hữu Trác
Câu 3: Yêu cầu Học sinh chọn một đoạn trong đoạn trích nhập vai nhân vật để diễn lại
đoạn trích ấy.
* Bài “Tự tình II” của Hồ Xuân Hương
- Hình thức củng cố:
Câu 1: Suy nghĩ của em về thân phận và tâm trạng của người phụ nữ trong xã hội phong
kiến qua bài thơ Tự tình II của Hồ Xuân Hương
Câu 2 Điền vào sơ đồ diễn biến tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bài thơ sau đây:
SƠ ĐỒ DIỄN BIẾN TÂM TRẠNG CỦA NHÂN VẬT TRỮ TÌNH

…………..,
Khát vọng
sống mãnh liệt

…………..

Phản kháng

................

…………
…............
…………
…………

Ý nghĩa
……………………….........................
……………………………………….
………………………………………
……………………………………….
………………………………………..

Câu 3 So sánh sự giống và khác nhau giữa hai bài Tự tình I và Tự tình II của Hồ Xuân
Hương theo bảng sau:
Bài “Tự tình I”

Khác nhau
………………………………..

Giống nhau
………………………...
………………………..

Bài “Tự tình II”

………………………………..
……………………………….
……………………………….

………………………..


……………………
………………….
Việc
làm
khác
đời
khác
người

……
……
……
……
……
……

Nhập
tục mà
không
vướng
tục

ở chốn triều đình

……
……
……
……
……

NGẤT NGƯỞNG –
Cách sống đẹp, có bản
lĩnh

Hết lòng vì vua, nước,
bất chấp mọi được –
mất, khen - chê

Ý thức rõ giá trị bản
thân: tài năng, địa vị,
bản lĩnh
- Hình thức luyện tập:
Câu 1: Muốn thể hiện một phong cách sống tích cực như Nguyễn Công Trứ, bản thân
mọi người cần có phẩm chất năng lực gì và phải làm gì để có phẩm chất năng lực ấy?
Câu 2: Từ tự thuật về cuộc đời “ngất ngưởng” ở chốn quan trường của Nguyễn Công
Trứ, em rút ra bài học gì cho thanh niên ngày nay?

11


Câu 3: Có ý kiến cho rằng:. “Tuy Nguyễn Công Trứ công khai khoe tài năng, danh vị,
bản thân của ông nhưng cái ngất ngưởng của ông lại không khiến cho người ta cảm thấy
khó chịu như ai đó có thói khoe khoang hợm hĩnh. Anh chị nghĩ sao về ý kiến này?
Câu 4: Theo em, so với bài Bài ca phong cảnh Hương sơn của Chu Mạnh Trinh, Bài ca
ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ sự khác biệt gì về mặt từ ngữ?
* Bài “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” của Nguyễn Đình Chiểu
- Hình thức củng cố:
Câu 1: Em hãy khái quát nội dung và nghệ thuật của bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc

NỘI DUNG

động

……
……
……
……
……
……
……
……
……
……
……

Cảm
phục
trước
sự hi
sinh
quên
mình
vì
nước
của
họ.

……
……
……
……

động từ
mạnh

…
…
…
…
…
…
…
…
…
….


- Hình thức luyện tập:
Câu 1: Theo em tại sao tiếng khóc của bài văn tế có đau xót, bi thương mà không bi lụy?
Câu 2: Qua tác phẩm, em hãy cho biết sự gần gũi về tư tưởng nhân nghĩa giữa 2 tác giả
Nguyễn Trãi và Nguyễn Đình Chiểu?
Câu 3: Sưu tầm tài liệu về cuộc đời và thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu.
* Bài “Chiếu cầu hiền” của Ngô Thì Nhậm
- Hình thức củng cố:
Câu 1: Hoàn thành sơ đồ sau:
……………………
……………………
…………………..

Nguyên lí chung

Nho sĩ Bắc Hà chưa

………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
……………………………….
Câu 4: Tìm đọc thêm một số tài liệu về đóng góp của Quang Trung và Ngô Thì Nhậm
với lịch sử dân tôc.
3.3. Khả năng áp dụng của giải pháp
- Sáng kiến trên được áp dụng trên các bài dạy các tác phẩm văn học trung đại
theo từng thể loại trong chương trình Ngữ văn 11. Điều đó sẽ góp phần vào việc củng cố,
nâng cao, mở rộng kiến thức, phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh, đồng thời rèn
luyện cho các em nhiều kĩ năng cần thiết giúp các em thành công trong cuộc sống. Từ đó,
sẽ góp phần vào việc nâng cao chất lượng dạy và học của môn Ngữ văn ở bậc Trung học
phổ thông hiện nay.
- Trên cơ sở đã có, ta có thể tiếp tục xây dựng các hình thức củng cố và luyện tập
cho các bài học khác ở chương trình Ngữ văn 11 cũng như ở hai khối lớp còn lại. Tùy
vào nội dung của mỗi bài giáo viên sẽ thiết kế hình thức củng cố và luyện tập phù hợp.
3.4. Hiệu quả, lợi ích thu được hoặc dự kiến thu được do áp dụng giải pháp.
* Tính mới và sáng tạo của sáng kiến:
- Phần củng cố bài học và luyện tập không đơn thuần ở một dạng câu hỏi mà ở
nhiều dạng khác nhau. Giáo viên có thể linh hoạt trong việc sử dụng, giáo viên có thể cho
điểm để kích lệ tinh thần học tập của các em.
- Mặt khác, phần lớn hình thức củng cố và luyện tập chúng tôi thiết kế trên
powerpoint mang lại tính trực quan sinh động thu hút sự chú ý của học sinh, tăng tính
tương tác giữa thầy – trò, phối hợp hoạt động có hiệu quả.
- Quan trọng nhất là học sinh phát huy được tính tích cực, chủ động sáng tạo,
mạnh dạng chia sẻ, hợp tác, có kĩ năng làm việc nhóm, có năng lực tự học, tự nghiên cứu
của học sinh
* Qua việc áp dụng sáng kiến trên trong năm học 2016-2017 ở các lớp giảng dạy


* Các hình thức củng cố bài học và luyện tập ở một số tác phẩm văn học trung đại
Việt Nam – Ngữ văn 11 của một số bài còn lại
1. Bài “Câu cá mùa thu” của Nguyễn Khuyến
- Hình thức củng cố:
Câu 1: Khái quát nội dung và nghệ thuật bài thơ qua sơ đồ sau:
NỘI DUNG

Vẻ đẹp
cảnh thu
điển hình
cho mùa
thu đồng
bằng Bắc
Bộ

……
……
……
……
……

Màu
sắc,
âm
thanh,
….

NGHỆ
THUẬT


dụng từ
ngữ độc
đáo ,
tinh tế

……
……
……
……
…….

câu 2: Sau khi học xong bài thơ, em có nhân xét gì về con người Nguyễn Khuyến?
Câu 3: Cái hay của nghệ thuật sử sung từ ngữ trong bài thơ?
- Hình thức luyện tập:
Câu 1: Hoàn thành phiếu học tập sau:
Từ hay
………………………..........
……………………………..
……………………………..
……………………………..
…………………………….

Trang
…………
…………
…............
…………
…………

Ý nghĩa

……………………………
…………………………….
……………………………
……………………………
……………………………
……………………………
……………………………
……………………………

2. Bài “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của Cao Bá Quát
- Hình thức củng cố:
Câu 1: Hoàn thành sơ đồ sau:
BÀI CA NGẮN ĐI
TRÊN BÃI CÁT

Nội dung

………………
……………..

Tả
thực:
……
……
……
……
…

Tượng
trưng:

……..

…….
……
……
……
……
……
……
……..

……
……
……
……
……
……
……..

Xây
dưng
hình
tượng

nghệ
thuật
độc
đáo

…….