Giáo án ngữ văn lớp 11 nâng cao học kỳ 2 Ngày 20 tháng 4 năm 2008
Tiết 73
XUT DNG LU BIT
Phan Bi Chõu
A. MC TIấU CN T
Giỳp HS:
- Thy c chớ ln cu nc, khớ phỏch anh hựng, tinh thn quyt lit
ca nhõn vt tr tỡnh trong bi th. Thụng qua nhõn vt tr tỡnh, cm nhn
c v p lóng mn ho hựng ca lp nh nho tiờn tin u th k XX.
- Cm nhn c nột c sc v phng din ngh thut ca bi th th
hin qua ging iu, li dựng t v mch liờn tng.
B. TIN TRèNH DY- HC
Bc 1: n nh, kim tra
- Kim tra vic chun b sỏch v v vic son bi ca HS.
- Cõu hi: K tờn nhng tỏc gi, tỏc phm vn hc Vit Nam t du TK
XX n cỏch mng thỏng Tỏm nm 1945 (ó hc trong hc kỡ I).
Yờu cu k c nhng tỏc gi, tỏc phm ó hc theo trỡnh t ó hc
(xem Mc lc- SGK Ng vn 11- Tp 1)
Bc 2: Bi hc
I. c- hiu Tiu dn
1- Tỏc gi
- GV yờu cu HS c phn Tiu dn, kt hp vi nhng hiu bit v Phan
Bi Chõu nờu nhng nột c bn v tỏc gi.
- Mt HS c Tiu dn (SGK), túm lc nhng ý c bn. Cỏc HS khỏc cú
th b sung bng nhng hiu bit ca mỡnh.
Ngời soạn: Vũ thị Hơng Trờng THPT Lam sơn
1
Giáo án ngữ văn lớp 11 nâng cao học kỳ 2 Ngày 20 tháng 4 năm 2008
- GV nhn xột ng thi nhn mnh nhng ý chớnh:
Ni dung cn t:
1- Phan Bi Chõu (1867- 1940)- quê Nam đàn , Nghệ an

đôi vai: khôi phục lại đất nớc, tái tạo lại giang sơn.
II. c- hiu vn bn
1. c- hiu bn cõu u
- GV nờu mt s vn v giao vic cho cỏc nhúm HS suy ngh, tho
lun.
Cõu hi- Gii ngha bn cõu u ca bi th v lm rừ ý thc, s mnh,
hoi bóo ca nhõn vt tr tỡnh- ngi thanh niờn trc thi cuc.
- HS lm vic theo nhúm, c i din trỡnh by. C lp theo dừi, nhn xột,
tho lun.
- GV nhn xột quỏ trỡnh lm vic ca HS trờn tinh thn nhng ni dung c
bn sau:
Bn cõu u ca bi th nhc li quan nim v "chớ lm trai" ca cỏc nh
nho xa vi tinh thn khng nh. Theo ú, khỏt vng lm nhng vic ln ca
nhõn vt tr tỡnh cng c th hin mt cỏch sõu sc. Cõu th nht ó c
bn dch ngha lm rú ý: Sinh lm nam nhi phi mong chuyn khỏc thng.
Chí làm trai là một lý tởng nhân sinh trong XHPK thể hiện t tởng nhập thế
tích cực của đạo nho. Chí làm trai đó thờng gắn với cái mộng công danh:
+Không công danh thà nát với cỏ câyNguyễn Công Trứ
+Công danh nam tử còn vơng nợ---Phạm Ngũ Lão
Ngời soạn: Vũ thị Hơng Trờng THPT Lam sơn
3
Giáo án ngữ văn lớp 11 nâng cao học kỳ 2 Ngày 20 tháng 4 năm 2008
+Hoặc thoả cái chí tang bồng hồ thỉ:
Chí làm trai Nam Bắc Tây Đông
Cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể---Nguyễn Công Trứ
- Cõu th hai cú tr c hiu nh mt li t nhc nh, mt phn vn:
L no tri t t vn xoay ti õu thỡ ti m mỡnh l k ng ngoi, vụ
can?
- Cõu th ba khụng ch n gin xỏc nhn s cú mt ca nhõn vt tr tỡnh
trờn i m cũn hm cha mt tõm nim: ta hin din khụng phi nh mt

chuyn "cn khụn", xoay chuyn thi th, khụng th buụng xuụi theo s phn,
mc cho con to xoay vn. Trong mt bi hỏt núi trc ú, Phan Bi Chõu
cng ó tng khng nh: "Giang sn cũn tụ v mt nam nhi/ Sinh thi th
phi xoay nờn thi th". Con ngi dỏm i mt vi c t tri, c v tr
t khng nh mỡnh. ú l mt t th, tm vúc lm lit, phi thng.
Hai cõu 3 v 4 trin khai c th ý tng v chớ lm trai hai cõu trờn
bng cỏch khng nh ý thc trỏch nhim ca cỏ nhõn trc thi cuc. "T"
(Trong khong trm nm cn cú t) õy l cỏi tụi nh th, mt cỏi tụi cụng
dõn y tinh thn trỏch nhim trc cuc i. Cuc th trm nm ny cn cú
ta khụng phi hng lc thỳ m l cng hin cho i, ỏng mt nam
nhi, lu danh thiờn c (muụn thu hỏ khụng ai). ú l mt khỏt vng chớnh
ỏng v cao c ca mt con ngi sng cú trỏch nhim vi cuc i v dỏm
chu trỏch nhim v mỡnh, rng hn l trỏch nhim vi non sụng t nc.
2. c- hiu bn cõu sau
- GV ln lt nờu cỏc cõu hi HS suy ngh, tho lun v tr li.
Ngời soạn: Vũ thị Hơng Trờng THPT Lam sơn
5
Giáo án ngữ văn lớp 11 nâng cao học kỳ 2 Ngày 20 tháng 4 năm 2008
Cõu hi: Tỡm nhng t ng trong hai cõu 5, 6 th hin thỏi quyt lit
v tỡnh cm au n ca nh th trc thc trng t nc. Riờng trong cõu
6, nhõn vt tr tỡnh ó by t thỏi nh th no i vi nn t tng, hc
vn c ca nc nh?
- HS va lm vic cỏ nhõn va tho lun nhúm.
Ni dung cn t:
+ Phan Bi Chõu sinh ra v ln lờn trong bi cnh en ti ca lch s
nc nh. Nc mt. Nh tan. Cn vng tht bi. Mt bu khụng khớ u ỏm
bao trựm. Hai cõu 5 v 6 th hin thỏi quyt lit trc tỡnh cnh t nc
v nhng tớn iu xa c. Cõu th 5 núi lờn ni nhc mt nc, ni xút au
t chỏy tõm can nh th, ng thi cng khng nh ý chớ st thộp ca nhng
con ngi khụng cam chu sng cuc i nụ l, ng cay (non sụng ó cht,

trựng súng bc tin ra khi) khụng hon ton bỏm sỏt ý nguyờn tỏc, ó chuyn
mt khỏt vng, mt d cm, mt liờn tng bt cht thnh s tng thut,
miờu t thc t. Do vy, cha truyn t c phong ho hựng, nim hm
h dn thõn cựng trớ tng tng bay bng ca nh th. Tõm th cựng t th
ca nhõn vt tr tỡnh lỳc ny l mun lao ngay vo mt trg hot ng mi
m, sụi ng, bay lờn lm quy súng i dng hay bay lờn cựng nhng t
súng tro sụi va thoỏng hin trong tõm tng. Hỡnh nh "Thiờn trựng bch
lóng nht t phi" (Muụn lp súng bc cựng bay theo) tht lóng mn, ho hựng.
Con ngi dng nh c chp ụi cỏnh thiờn thn, bay lờn trờn thc ti
khc nghit, vn ngang tm v tr bao la. õy l mt hỡnh tng p giu
cht s thi.
2. c- hiu ngh thut
- GV giao vic cho cỏc nhúm tho lun:
+ T 1 v t 2: tho lun v ging iu bi th.
Ngời soạn: Vũ thị Hơng Trờng THPT Lam sơn
7
Giáo án ngữ văn lớp 11 nâng cao học kỳ 2 Ngày 20 tháng 4 năm 2008
+ T 3 v t 4: tho lun v hỡnh nh th.
- HS lm vic theo nhúm, i din trỡnh by, c lp nghe v gúp ý, b
sung.
- GV ỏnh giỏ quỏ trỡnh lm vic ca HS trờn tinh thn nhng ý c bn
sau:
+ Ging iu th chớnh l ging iu tõm hn ngh s. Bi th cú ging
iu tõm huyt sụi tro cun cun. Hóy c bi th t bn phiờn õm ch Hỏn,
ta s cm nhn y hn ging iu ú. Tỏc gi s dng nhng ng t
mnh, cỏch ngt nhp dt khoỏt. Cỏc cõu th u l dng cõu khng nh.
Ngay c nhng cõu hi tu t cng nhm mc ớch khng nh. Vỡ th, li th
tr nờn rn ri. Nhng cõu hi, nhng t ng tỡnh thỏi cựng vi nhng hỡnh
nh kỡ v, ln lao cú giỏ tr biu hin cm xỳc mónh lit, nhit huyt sụi tro.
+ Bi th cú mt h thng hỡnh nh, khỏi nim vụ cựng ln lao, phi

c dõn tc ngng vng v tin tng vo thi im lch s khi ú.
Bc 3: Luyn tp nõng cao
- GV yờu cu HS luyn tp theo hỡnh thc vit mt on ngh lun ngn:
bỡnh lun v "chớ lm trai" ca nhõn vt tr tỡnh trong bi th ("chớ lm trai"
ó c nhõn vt tr tỡnh khng nh da trờn nhng c s no? Nờu nột
tng ng v khỏc bit trong quan nim v "chớ lm trai" gia bi th Lu
bit khi xut dng ca Phan Bi Chõu vi mt s tỏc phm th thi trung i
ó c hc).
- HS tin hnh vch dn ý i cng v phỏt biu theo dn ý. on vn
s c HS hon chnh nh trờn c s nhn xột ca GV.
Ni dung cn t l nhng kin thc c cht lc t bi hc.
Ngời soạn: Vũ thị Hơng Trờng THPT Lam sơn
9
Giáo án ngữ văn lớp 11 nâng cao học kỳ 2 Ngày 20 tháng 4 năm 2008
Gi ý:
Quan nim v chớ m trai ca Phan Bi Chõu va cú s k tha truyn
thng va cú nhng nột mi m. Ca dao xa cú cõu: "Lm trai cho ỏng nờn
trai/ Xung ụng ụng tnh, lờn oi oi yờn". Trong xó hi phong kin,
"chớ lm trai" l l sng ca cỏc bc trng phu chớ ln: "Cụng danh nam t
cũn vng n" (Phm Ng Lóo); "Chớ lm trai nam- bc- tõy- ụng/ Cho ph
sc tung honh trong bn b" (Nguyn Cụng Tr), Cm hng v ý tng
v "chớ lm trai" ca Phan Bi Chõu cú phn gn gi vi lớ tng nhõn sinh
ca cỏc nh Nho thu trc nhng tỏo bo v quyt lit hn. Nu theo dừi
nhiu sỏng tỏc ca Phan Bi Chõu chỳng ta cũn nhn thy nh chớ s ny luụn
quan tõm ti vic giỏo dc lớ tng, l sng cho thanh niờn.
Hai cõu 3 v 4 trin khai c th ý tng v chớ lm trai hai cõu trờn
bng cỏch khng nh ý thc trỏch nhim ca cỏ nhõn trc thi cuc. "T"
(Trong khong trm nm cn cú t) õy l cỏi tụi nh th, mt cỏi tụi cụng
dõn y tinh thn trỏch nhim trc cuc i. Cuc th trm nm ny cn cú
ta khụng phi hng lc thỳ m l cng hin cho i, ỏng mt nam

C. NHNG KIN THC CN THAM KHO
1- Phan Bi Chõu (1867- 1940) tờn l Phan Vn San, bit hiu So Nam,
ngi lng an Nhim, nay thuc xó Nam Ho, huyn Nam n, tnh Ngh
An. Thu nh, Phan Bi Chõu ni ting l thn ng, 13 tui u huyn,
16 tui u x, 33 tui gii nguyờn. Sinh ra v ln lờn trong hon cnh
nc mt nh tan, Phan Bi Chõu nung nu quyt tõm gii phúng dõn tc.
Ngi thanh niờn 17 tui t Nam n y ó vit hch Bỡnh Tõy thu Bc dỏn
gc a u lng kờu gi mi ngi hng ng phong tro Cn Vng. Sau
khi gii nguyờn (1900), ụng bt u vo Nam, ra Bc tỡm ng minh, ng
Ngời soạn: Vũ thị Hơng Trờng THPT Lam sơn
11
Giáo án ngữ văn lớp 11 nâng cao học kỳ 2 Ngày 20 tháng 4 năm 2008
chớ ri lp ra t chc cỏch mng theo ng li dõn ch t sn u tiờn
nc ta- Hi Duy tõn (1904). Theo ch trng ca hi, Phan Bi Chõu lónh
o phong tro ụng du v xut dng sang Nht Bn (1905). K t ú, Phan
Bi Chõu bụn ba sut 20 nm khi Nht Bn, khi Trung Quc, khi Thỏi Lan
mu phc quc. ễng tng l sỏng lp viờn ca Vit Nam Quang phc Hi
(1912). Cng trong nm 1912, ụng b chớnh ph Nam Triu (ng sau l thc
dõn Phỏp) kt ỏn t hỡnh vng mt. Nm 1925, ụng b thc dõn Phỏp bt
Thng Hi (Trung Quc). Chỳng nh bớ mt th tiờu Phan Bi Chõu nhng
vic bi l phi em ra xột x cụng khai. Trc phong tro u tranh ca
nhõn dõn, k thự buc phi xoỏ ỏn kh sai v a Phan Bi Chõu v giam
lng Bn Ng (Hu). Cỏi tờn ễng Gi Bn Ng c mi ngi nhc n
vi tt c s kớnh trng v khõm phc. ễng mt ti õy nm 1940.
Phan Bi Chõu l ngn c u ca cỏc phong tro yờu nc v cỏch
mng Vit Nam trong khong 25 nm u ca th k XX. Khụng nhng l
nh cỏch mng kit xut, Phan Bi Chõu cũn l nh vn ln li mt kho
tng vn th s vi rt nhiu th loi bng c ch Nụm v ch Hỏn. Th
vn Phan Bi Chõu luụn tro sụi nhit huyt yờu nc v cỏch mng ó lm
rung ng khụng bit bao nhiờu con tim yờu nc trong ú cú khụng ớt ngi

lng tỏc phm s. ễng ó chua chỏt v khiờm tn tng kt i mỡnh l
mt trm ln tht bi khụng mt ln thnh cụng nhng ch tớnh riờng khi
lng tỏc phm tuyờn truyn c ng cỏch mng ca nh chớ s yờu nc
Phan Bi Chõu li cng ó l mt thnh cụng ln. "u th k XX ny, cú
nhng vn th, nhng bi vn ó lm cho ngi nghe cm hn, suy ngh v
phn khi,"vch tri xanh m tut gm ra". Phan Bi Chõu l mt ngi
dn u v thnh cụng rừ rt hn ai ht v li th ca yờu nc ú".
(ng Thai Mai- Vn th Phan Bi Chõu- NXB Vn húa, H Ni, 1960).
Ngời soạn: Vũ thị Hơng Trờng THPT Lam sơn
13
Giáo án ngữ văn lớp 11 nâng cao học kỳ 2 Ngày 20 tháng 4 năm 2008
3- Th vn Phan Bi Chõu, nht l th vn tuyờn truyn vn ng cỏch
mng phn ỏnh cuc i cỏch mng ca nh chớ s yờu nc. Bi vy, phõn
tớch th vn Phan Bi Chõu cn tỡm hiu k hon cnh ra i ca mi tỏc
phm.
Vo cui TK XIX, sau cỏi cht oanh lit ca Cao Thng v Phan ỡnh
Phựng, phong tro Cn Vng ó tht bi. Du trờn rng Yờn Th (Bc
Giang) cũn ỡ ựng ting sỳng ca ngha quõn Hong Hoa Thỏm nhng thc
cht gic ó lm ch tỡnh th. Dn dn chỳng t ỏch ụ h lờn c 3 kỡ. Cõu
chuyn "Bỡnh Tõy phc quc" tng ch l "mt m kớ c tỏi tờ" ca ngi
Vit Nam. Nhng ri nh truyn thng qut cng ca dõn tc v nh hng
ca "tõn th" t nc ngoi, n nhng nm u TK XX, c mt lp nh nho
y nhit huyt ó thc tnh vi nhng phong tro: Duy tõn, ụng du, ụng
kinh ngha thc, chng thu Trung kỡ, H tp hp nhau li, bt liờn lc
vi nhng lc lng chng Phỏp nc ngoi. Nhiu hc sinh ó ct nghin
bỳi túc trờn u, on tuyt vi li hc c t i tỡm lớ tng mi. H
thoỏt li gia ỡnh v sang Tu, Nht, Xiờm, "Tt c chớ hng ca th h trớ
thc yờu nc ó nhm vo mt mc tiờu v i l khụi phc nc nh"
(ng Thai Mai). Trong bi cnh y, nm 1905, sau khi cựng Tiu La
Nguyn Thnh thnh lp Hi Duy tõn, theo ch trng ca t chc, Phan Bi