BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HCM

---------------

PHAN THỊ PHƯƠNG THẢO

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHẤT
LƯỢNG KIỂM TOÁN - NGHIÊN CỨU THỰC
NGHIỆM TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: KẾ TOÁN
Mã ngành: 60340301

TP. HCM, tháng 01/2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HCM

---------------

PHAN THỊ PHƯƠNG THẢO

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHẤT
LƯỢNG KIỂM TOÁN - NGHIÊN CỨU THỰC
NGHIỆM TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: KẾ TOÁN

Phản biện 1

3

TS. Phạm Ngọc Toàn

Phản biện 2

4

PGS.TS. Huỳnh Đức Lộng

Uỷ viên

5

TS. Nguyễn Quyết Thắng

Uỷ viên, Thư ký

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận văn sau khi Luận văn
đã được sửa chữa (nếu có).
Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận văn


TRƯỜNG ĐH CÔNG NGHỆ TP.HCM

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

PHÒNG QLKH-ĐTSĐH


CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG KIỂM
TOÁN – NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM TẠI THÀNH PHỐ HỒ
CHÍ MINH
II – Nhiệm vụ và nội dung:
Nghiên cứu, khảo sát, đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng
kiểm toán và đưa ra một số kiến nghị phù hợp để nâng cao chất lượng kiểm
toán.
III – Ngày giao nhiệm vụ: 24/07/2017
IV – Ngày hoàn thành nhiệm vụ: 05/01/2018
V – Cán bộ hướng dẫn: PGS. TS. Trần Phước
CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

PGS. TS. TRẦN PHƯỚC

KHOA QUẢN LÝ CHUYÊN NGÀNH


i

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện
dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học. Các số liệu, kết quả trong
luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào
khác.
Tất cả những nội dung kế thừa, tham khảo từ nguồn tài liệu khác đều
được trích dẫn đầy đủ và ghi nguồn cụ thể trong danh mục các tài liệu tham
khảo.
Học viên thực hiện luận văn


là trung thực và hợp lý. Điều này đặt ra câu hỏi thế nào là một cuộc kiểm toán
có chất lượng tốt?
Theo Uỷ ban Chuẩn mực Kiểm toán quốc tế (IAASB), chất lượng kiểm
toán không dễ xác định do nhiều yếu tố đa dạng ảnh hưởng đến chất lượng. Vì
vậy, chất lượng kiểm toán là vấn đề quan trọng cần nhiều sự chú ý hơn. Để
hiểu rõ về chất lượng kiểm toán, cần phải tìm hiểu các nhân tố tác động đến
chất lượng kiểm toán. Vì vậy, mục tiêu nghiên cứu của đề tài này là xem xét
các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán như: quy mô công ty kiểm
toán, giá phí kiểm toán, dịch vụ phi kiểm toán, trình độ chuyên môn của kiểm
toán viên, đồng thời khám phá sự tác động của nhân tố tuổi tác của kiểm toán
viên cũng như số lượng báo cáo tài chính mà kiểm toán viên đảm trách trong
mùa kiểm toán có tác động đến chất lượng kiểm toán; so sánh kết quả nghiên
cứu với các nghiên cứu trước và đưa ra kiến nghị với mục đích nâng cao chất
lượng kiểm toán tại Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và Việt Nam nói
chung.


iv

ABSTRACT
Today, the profession of audit is “the eye” of the public. The foreigninvested or public companies must be audited to assure to the users that their
financial statements are true and fair. This raises the question of what is a
good quality of the audit?
According to the International Auditing and Assurance Standards
Board (IAASB), audit quality is not easy to define because of many factors
affecting quality. Therefore, audit quality is the significant issue that requires
more considerable attention. Understanding how audit quality is important
requires investing audit quality factors more precisely. Hence, the research
objectives of this thesis are to review the factors affecting audit quality such as
size of audit companies, audit fee, non-audit services, competence of the

...................................................................................................................6
1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới .............................................................6
1.1.2. Các nghiên cứu trong nước ...............................................................7
1.2. ..... Nhận xét về các công trình nghiên cứu trước đây và xác định khoảng
trống nghiên cứu ...........................................................................................11
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 .................................................................................12
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT.................................................................13
2.1.Các vấn đề chung ...................................................................................13
2.1.1. Định nghĩa các khái niệm ...............................................................13


vi
2.1.2. Kiểm toán và sự cần thiết của kiểm toán ........................................14
2.1.3. Chất lượng kiểm toán ......................................................................18
2.2.Cơ sở lý thuyết .......................................................................................22
2.2.1. Lý thuyết nền ..................................................................................22
2.2.1.1. Lý thuyết đại diện ........................................................................22
2.2.1.2. Lý thuyết thông tin bất cân xứng.................................................23
2.3.Các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán .................................24
2.3.1. Quy mô công ty kiểm toán ..............................................................24
2.3.2. Giá phí kiểm toán ............................................................................26
2.3.3. Dịch vụ phi kiểm toán .....................................................................27
2.3.4. Tính độc lập của kiểm toán viên .....................................................28
2.3.5. Danh tiếng của kiểm toán viên........................................................30
2.3.6. Trình độ chuyên môn ......................................................................30
2.3.7. Tuổi tác của kiểm toán viên ............................................................32
2.3.8. Số lượng báo cáo tài chính đảm trách .............................................33
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 .................................................................................36
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .............................................37
3.1.Quy trình nghiên cứu ..............................................................................37

5.1. Kết luận .................................................................................................70
5.2.Hàm ý và Kiến nghị................................................................................71
5.3.Hạn chế của đề tài ..................................................................................75
5.4.Hướng nghiên cứu tiếp theo ...................................................................75
KẾT LUẬN CHƯƠNG 5 .................................................................................76
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................77
PHỤ LỤC ............................................................................................................


viii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

AAA

American Accounting Association
(Hiệp hội Kế toán Mỹ)

BCTC

Báo cáo tài chính

CLKT

Chất lượng kiểm toán

CTKT

Công ty kiểm toán


Bảng 4. 1: Tình hình chất lượng dịch vụ kiểm toán của các doanh nghiệp kiểm
toán qua kết quả kiểm tra hàng năm ...............................................................51
Bảng 4.2: Thống kê về tuổi tác.......................................................................54
Bảng 4.3: Thống kê về nghề nghiệp ...............................................................54
Bảng 4.4: Thống kê về kinh nghiệm làm việc liên quan đến kế toán-kiểm toán
........................................................................................................................55
Bảng 4. 5: Thống kê về tần suất sử dụng BCTC ............................................55
Bảng 4.6: Cronbach’s Alpha của thang đo nhân tố Quy mô CTKT (QM) ....56
Bảng 4.7: Cronbach’s Alpha của thang đo nhân tố Giá phí kiểm toán (GP) .57
Bảng 4.8: Cronbach’s Alpha của thang đo nhân tố Dịch vụ phi kiểm toán (DV)
........................................................................................................................57
Bảng 4.9: Cronbach’s Alpha của thang đo nhân tố Trình độ chuyên môn (CM)
........................................................................................................................58
Bảng 4.10: Cronbach’s Alpha của thang đo nhân tố Tuổi tác của KTV (TUOI)
........................................................................................................................58
Bảng 4.11: Cronbach’s Alpha thang đo nhân tố Số lượng BCTC đảm trách
(SL) .................................................................................................................59
Bảng 4. 12: Cronbach’s Alpha thang đo Chất lượng kiểm toán (CLKT) ......59
Bảng 4.13: Hệ số KMO và kiểm định Barlett các thành phần .......................61
Bảng 4.14: Bảng tổng phương sai trích ..........................................................61
Bảng 4.15: Bảng ma trận nhân tố xoay ..........................................................62
Bảng 4.16: Hệ số hồi quy ...............................................................................65
Bảng 4.17: Kết quả kiểm định giả thuyết nghiên cứu ....................................66


1

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do hình thành đề tài
Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, kiểm toán được coi là một loại

công suất”. Năm 2011, công ty nghiên cứu Muddy Waters tiếp tục phát hiện ra
phần lớn tài sản của Sino Forest (khách hàng của Ernst and Young) sở hữu
thực ra không tồn tại. Tháng 6/2013, bộ phận tư vấn tài chính của Deloitte đã
phải nộp phạt 10 triệu USD và bị cấm tư vấn cho các ngân hàng New York
một năm vì làm đẹp báo cáo về hoạt động quản lý rửa tiền tại ngân hàng
Standard Chartered. Gần hơn là vào tháng 08/2014, PricewaterhouseCoopers
(PwC) cũng bị phạt 25 triệu USD và ngừng hoạt động tư vấn chính sách cho
các ngân hàng tại New York trong 2 năm do bị cáo buộc làm đẹp báo cáo cho
Bank of Tokyo-Mitsubishi trong các hoạt động kiểm soát giao dịch với các
nước bị trừng phạt như Iran, Sudan và Myamar.
Ngoài các điển hình bê bối tài chính liên quan đến kiểm toán xảy ra
trên thế giới, ở Việt Nam cũng có các điển hình như Bông Bạch Tuyết (năm
2008), Vinashin-Vinalines (năm 2010), và hàng loạt sự kiện bị phanh phui
trong năm 2016 như việc bốc hơi gần 1.000 tỷ đồng giá trị hàng tồn kho của
công ty cổ phần Gỗ Trường Thành (TTF), bốc hơi 400 tỷ hàng tồn kho tại
công ty Ntaco (ATA) và mới đây nhất là báo cáo soát xét của Công ty Dầu
thực vật Sài Gòn (SGO) cũng sai lệch và công ty phải đính chính lại số liệu
sau một tháng ( />Các vụ việc liên tiếp xảy ra trên thế giới và Việt Nam đã ảnh hưởng
lớn đến sự tín nhiệm của xã hội đối với nghề kiểm toán, làm giảm lòng tin của
các nhà đầu tư vào hoạt động kiểm toán trong khi kiểm toán phát sinh là để
giải quyết nhu cầu “công bằng về thông tin” của các nhà đầu tư. Vậy nhà đầu
tư biết tin vào ai, làm thế nào để đánh giá được đúng thực trạng và chỉ ra được
nguyên nhân tại sao chất lượng báo cáo tài chính đã được kiểm toán vẫn tồn
tại quá nhiều vấn đề, gây thiệt hại cho nhà đầu tư, gây mất niềm tin của thị
trường, tác động xấu đến môi trường đầu tư khiến các nhà đầu tư nước ngoài
đang dần rút vốn khỏi Việt Nam, cả vốn trực tiếp và gián tiếp?
Để trả lời những câu hỏi trên, tác giả đã lựa chọn đề tài “Các nhân tố
ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán – Nghiên cứu thực nghiệm tại



Đề xuất các hàm ý và kiến nghị dựa trên kết quả nghiên cứu góp phần

-

nâng cao chất lượng kiểm toán tại các doanh nghiệp kiểm toán tại Việt Nam.
3. Câu hỏi nghiên cứu
Để thực hiện các mục tiêu nghiên cứu đã nêu, đề tài tập trung nghiên cứu
để trả lời các câu hỏi sau:
-

Câu hỏi 1: Thực trạng chất lượng kiểm toán hiện tại tại TP.HCM như

thế nào?
- Câu hỏi 2: Những nhân tố nào tác động đến chất lượng kiểm toán trong
giai đoạn hiện nay trên địa bàn TP.HCM?
- Câu hỏi 3: Cần làm gì để đảm bảo và nâng cao chất lượng kiểm toán
hiện nay tại TP.HCM?


4
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là chất lượng kiểm toán và các nhân tố
ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Tác giả chỉ thực hiện khảo sát trong phạm vi khu vực Thành phố Hồ Chí
Minh và tập trung vào hoạt động kiểm toán độc lập trong khoảng thời gian từ
năm 2014 - 2016, không nghiên cứu các loại kiểm toán khác như kiểm toán
nội bộ và kiểm toán nhà nước.
5. Phương pháp nghiên cứu

7. Kết cấu của đề tài nghiên cứu
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn
gồm 5 chương sau:
Chương 1: Tổng quan nghiên cứu.
Chương 2: Cơ sở lý thuyết
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu
Chương 4: Kết quả nghiên cứu
Chương 5: Kết luận và kiến nghị.


6

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
Chương này trình bày tổng quan các nghiên cứu về các nhân tố ảnh
hưởng đến chất lượng kiểm toán đã được thực hiện trên thế giới và Việt Nam.
Những nội dung của các nghiên cứu này sẽ giúp cho tác giả xác định được
những khoảng trống và từ đó định hướng nghiên cứu tiếp theo cho đề tài.
1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới
[1] Nghiên cứu của Wooten (2003) “Research about Audit Quality”
(tạm dịch “Nghiên cứu về chất lượng kiểm toán”). Dựa trên kết quả thực hiện
việc xem xét và tổng kết các nghiên cứu trước về các nhân tố tác động đến
chất lượng kiểm toán, Wooten cho rằng các nhân tố tác động đến chất lượng
kiểm toán xuất phát từ hai khía cạnh có liên quan đến sai sót (quy mô công ty
kiểm toán, nguồn nhân lực, kinh nghiệm chuyên ngành, quy trình kiểm soát,
giám sát, kế hoạch và thực hiện, tính chuyên nghiệp, kinh nghiệm đối với
khách hàng) và báo cáo sai sót (tính độc lập, dịch vụ phi kiểm toán, giá phí
kiểm toán, nhiệm kỳ của kiểm toán viên).
[2] Năm 2004, Angus Duff thực hiện nghiên cứu đề tài “Dimensions of
audit quality” (tạm dịch “Thành phần của chất lượng kiểm toán”), với kết quả

[4] Đề tài “An empirical analysis of auditor independence and audit
fees on audit quality” (tạm dịch “Phân tích thực nghiệm về tính độc lập của
kiểm toán viên và phí kiểm toán đối với chất lượng kiểm toán”) của tác giả
Novie Susanti Suseno (2013), thực hiện nghiên cứu mức độ ảnh hưởng của
tính độc lập của kiểm toán viên và giá phí kiểm toán đến chất lượng kiểm
toán. Với đối tượng khảo sát là 73 công ty kiểm toán độc lập chuyên thực hiện
kiểm toán cho các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán tại Indonesia,
đã cho kết quả nghiên cứu khẳng định hai nhân tố tính độc lập của kiểm toán
viên và giá phí kiểm toán có mức độ ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng kiểm
toán. Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra giải pháp nâng cao chất lượng
kiểm toán bằng cách phát triển và duy trì tính độc lập của kiểm toán viên, và
giá phí kiểm toán nên được xác định ở mức hợp lý.
1.1.2. Các nghiên cứu trong nước
[1] Đề tài nghiên cứu “Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kiểm
toán độc lập ở Việt Nam” của tác giả Đặng Đức Sơn và cộng sự (2011). Trên
cơ sở phương pháp nghiên cứu định tính, khảo sát thông qua bảng câu hỏi


8
phỏng vấn đối với 38 kiểm toán viên trong các công ty kiểm toán tại Hà Nội,
tác giả đưa ra kết luận có 4 nhân tố chính tác động đến chất lượng kiểm toán:
mối quan hệ giữa công ty kiểm toán và khách hàng, quá trình đào tạo và nâng
cao năng lực của kiểm toán viên, chu kỳ kiểm toán, hiệu lực của quy trình
kiểm toán. Từ kết quả khảo sát, tác giả đã đề xuất các giải pháp như luân
chuyển công ty kiểm toán, kiểm soát quy trình kiểm toán, minh bạch hoá chi
phí kiểm toán, tăng cường đào tạo nâng cao chất lượng kiểm toán viên.
[2] Công trình nghiên cứu “Xây dựng cơ chế kiểm soát chất lượng cho
hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam” - Trần Khánh Lâm (2011) - Luận
án Tiến sĩ kinh tế - Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh và công
trình nghiên cứu “Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết lập các quy định về

đáng kể đến chất lượng kiểm toán và năng lực chuyên môn tuy có ảnh hưởng
nhưng không nhiều đến chất lượng kiểm toán.
[4] Đề tài “Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng báo cáo
tài chính tại các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt
Nam” – Bùi Thị Thuỷ (2013) – Luận án Tiến sĩ Kinh tế - Trường Đại học
Quốc dân Hà Nội. Dựa trên mô hình của Duff (2004), tác giả thực hiện phân
tích và xử lý kết quả khảo sát nghiên cứu định lượng từ 138 kiểm toán viên
thuộc các công ty kiểm toán đủ điều kiện kiểm toán báo cáo tài chính doanh
nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Kết quả cho thấy có
14 nhân tố tác động đến báo cáo tài chính của doanh nghiệp niêm yết và được
chia thành 3 nhóm nhân tố:
 Nhân tố thuộc về nhóm kiểm toán viên: kinh nghiệm chuyên sâu, ý
thức, chuyên nghiệp, áp lực, độc lập, trình độ bằng cấp.
 Nhân tố thuộc nhóm bên ngoài: doanh nghiệp niêm yết, môi trường
pháp lý, kiểm soát bên ngoài.
 Nhân tố thuộc nhóm doanh nghiệp kiểm toán: hệ thống kiểm soát
chất lượng, phương pháp và quy trình kiểm toán, phí kiểm toán, danh tiếng và
quy mô doanh nghiệp kiểm toán.
[5] Công trình nghiên cứu “Chất lượng kiểm toán ở Việt Nam” – nhóm
nghiên cứu của Pham, H., Amaria, P., Bui, T., Tran, S. (2014). Mục đích của
công trình nghiên cứu này nhằm thu thập ý kiến của kiểm toán viên về chất
lượng kiểm toán và các nhân tố ảnh hưởng chất lượng kiểm toán tại Việt Nam.
Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng thông qua việc khảo sát
trực tiếp 200 kiểm toán viên tại 10 công ty kiểm toán được lựa chọn theo quy


10
mô lớn, trung bình và một số công ty có quy mô nhỏ; xử lý 128 phiếu khảo sát
với 33 câu hỏi có liên quan đến nhận thức của kiểm toán viên về các yếu tố tác
động đến chất lượng kiểm toán tại Việt Nam bằng phần mềm thống kê SPSS.

11
của các doanh nghiệp kiểm toán Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết của doanh
nghiệp kiểm toán Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
1.2.

Nhận xét về các công trình nghiên cứu trước đây và xác định

khoảng trống nghiên cứu
Sau khi tìm hiểu các công trình nghiên cứu đã công bố trong và ngoài
nước liên quan đến đề tài đang dự kiến thực hiện một cách tương đối, tác giả
xác định một số tồn tại ở những nghiên cứu trước như sau:
-

Các nghiên cứu của các tác giả đã công bố chủ yếu được tìm hiểu và

thực hiện nghiên cứu thực nghiệm ở những nước phát triển, có hoạt động kiểm
toán độc lập lâu đời và hệ thống pháp luật tiến bộ được nhiều nước khác học
hỏi và áp dụng như Mỹ và các nước châu Âu. Đến thời điểm này chưa có
nhiều nghiên cứu nào có bằng chứng thực nghiệm tại những nước đang phát
triển, chẳng hạn tại Việt Nam.
-

Đối tượng khảo sát chủ yếu tập trung vào kiểm toán viên và công ty

kiểm toán độc lập (bên phát hành báo cáo kiểm toán). Theo tác giả, nên mở
rộng phạm vi đối tượng khảo sát là bên sử dụng báo cáo tài chính đã được
kiểm toán như nhà đầu tư hay nhân viên tín dụng ngân hàng vì họ không phát
hành báo cáo kiểm toán nên sẽ đánh giá chất lượng cuộc kiểm toán một cách
khách quan hơn.
-