ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ MINH TÂN

VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI Ở
THÀNH PHỐ BẮC NINH - TỈNH BẮC NINH
GIAI ĐOẠN 1997 - 2017

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

THÁI NGUYÊN - 2019


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ MINH TÂN

VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI Ở
THÀNH PHỐ BẮC NINH - TỈNH BẮC NINH
GIAI ĐOẠN 1997 - 2017
Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số: 8.22.90.13

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Hà Thị Thu Thủy

THÁI NGUYÊN - 2019



điều kiện năng lực và thời gian còn hạn chế, đề tài nghiên cứu không tránh khỏi
những sơ suất, thiếu sót. Rất mong được sự đóng góp, bổ sung của các thầy cô và các
bạn để công trình thêm hoàn thiện.
Tác giả luận văn

Trần Thị Minh Tân


MỤC LỤC
Trang
Lời cam đoan ................................................................................................................. i
Lời cảm ơn ................................................................................................................... ii
Mục lục ....................................................................................................................... iii
Danh mục các chữ viết tắt ............................................................................................ v
Danh mục các bảng ..................................................................................................... vi
Danh mục các biểu đồ................................................................................................. vii
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................... 1
1. Ly do chọn đề tài ...................................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ........................................................................................ 3
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu............................................................................ 9
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................ 9
5. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu............................................................ 10
6. Đóng góp của đề tài ................................................................................................ 11
7. Bố cục của đề tài ..................................................................................................... 11
Chương 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ ĐỊA BÀN
NGHIÊN CỨU.......................................................................................................... 13
1.1. Khái niệm an sinh xã hội và chính sách an sinh xã hội ....................................... 13
1.2. Những nội dung cốt lõi của an sinh xã hội .......................................................... 16
1.3. Đặc điểm về địa bàn nghiên cứu.......................................................................... 18
1.3.1. Vài nét về thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ................................................ 18

Ninh giai đoạn 1997 - 2017 ........................................................................................ 79
3.2.1. Nhận thức về vai trò của an sinh xã hội còn chưa đầy đủ. ............................... 79
3.2.2. Ở một số lĩnh vực trong cấu trúc ASXH, việc thực hiện còn kém hiệu quả .... 80
3.2.3. Hệ thống cơ chế chính sách chưa đẩy đủ, còn bất cập, thiếu đồng bộ và thường
xuyên thay đổi............................................................................................................. 85
3.2.4. Mức độ bao phủ của ASXH thấp...................................................................... 87
3.2.5. Nguồn lực tài chính hạn chế cản trở thực hiện vai trò của an sinh xã hội........ 88
KẾT LUẬN................................................................................................................ 90
TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................................................................ 92
PHỤ LỤC................................................................................................................... 99


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Những chữ viết tắt

Những chữ được viết tắt

ASXH

:

An sinh xã hội

BHTN

:

Bảo hiểm thất nghiệp

BHXH


:

Nghị định Chính phủ

NSNN

:

Ngân sách nhà nước

NQ-CP

:

Nghị quyết Chính phủ

Nxb

:

Nhà xuất bản

LĐTB&XH

:

Lao động thương binh và xã hội

TCXH


:

Xã hội chủ nghĩa


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1. Diện tích, dân số và mật độ dân số của thành phố Bắc Ninh ......................18
Bảng 2.1. Số người tham gia bảo hiểm theo ngành và loại hình sử dụng lao động của
TP. Bắc Ninh (1997 - 2017) ........................................................................................34
Bảng 2.2. Chỉ số về bảo hiểm của TP. Bắc Ninh (2009 - 2013) .................................36
Bảng 2.3. Số chi trả các chế độ BHXH ngắn hạn của TP.Bắc Ninh (2011) ...............38
Bảng 2.4. Tỷ lệ hộ nghèo của TP. Bắc Ninh so với các đơn vị trong toàn tỉnh ..........42
Bảng 2.5. Kinh phí cứu trợ đột xuất theo năm ở TP. Bắc Ninh (1997 - 2017) ...........47
Bảng 2.6. Cơ cấu lao động đã qua đào tạo nghề ở TP.Bắc Ninh so với các đơn vị hành
chính khác (năm 2011) ................................................................................................49
Bảng 2.7. Chỉ số về bậc giáo dục mầm non của TP.Bắc Ninh (1997 - 2017) .............55
Bảng 2.8. Số trường học, giáo viên và học sinh các cấp trên địa bàn TP.Bắc Ninh
(1997 - 2017) ...............................................................................................................56
Bảng 2.9. Số cán bộ ngành y và số giường bệnh của thành phố Bắc Ninh (1997 –
2016).... 63
Bảng 2.10. Số người nhiễm HIV/AIDS và số người chết do AIDS của TP. Bắc Ninh
so với các địa phương khác (lũy kế đến 31/12/2017) ..................................................67
Bảng 3.1 Tổng hợp đăng ky khám chữa bệnh ban đầu bằng thẻ BHYT tại TP. Bắc
Ninh năm 2015.............................................................................................................82


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Trang

được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học cũng như các chính trị gia trên thế giới.
Trong quá trình đấu tranh giành độc lập cho đất nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh
đã luôn trăn trở: “Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước
nhà được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm
ăn áo mặc, ai cũng được học hành” [52, tr.161]. Đây là một tư tưởng mang nặng nỗi
lòng vì dân vì nước của Người. Đó cũng là định hướng cơ bản để chúng ta thực hiện
các chính sách ASXH nhằm xây dựng một đất nước Việt Nam: Dân giàu, nước mạnh,
dân chủ, công bằng, văn minh.
Sau hơn 30 năm đổi mới (1986 - 2017), sự phát triển của nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa tạo ra những biến đổi sâu sắc về kinh tế - xã
hội. Nhưng bên cạnh những thành tựu, quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị
trường cũng xuất hiện những mặt tiêu cực như hệ thống chính sách trợ giúp đặc biệt
quá phức tạp, công tác xoá đói giảm nghèo chưa bền vững, một số chính sách bao cấp


kéo dài, chậm được sửa đổi, việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản có chất lượng
còn hạn chế. Cùng với đà tăng trưởng kinh tế, điều quan trọng là phải tạo ra mạng
lưới ASXH nhằm giúp các nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất tránh bị đẩy trở lại
tình trạng nghèo đói. Do đó, cần phải xây dựng một hệ thống ASXH toàn diện theo
hướng đảm bảo hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội. Chính vì vậy,
nghiên cứu về ASXH càng trở nên cấp thiết với nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.
Thành phố Bắc Ninh không chỉ được biết đến là vùng đất “mỹ tục khả
phong”, “địa linh nhân kiệt”, giàu truyền thống lịch sử, văn hiến và cách mạng mà
còn là tấm gương điển hình về nâng cao chất lượng đời sống cho nhân dân. Trải qua
20 năm tái lập tỉnh, nhân dân Bắc Ninh đã phát huy truyền thống văn hiến và cách
mạng, với tinh thần sáng tạo và y chí tự lực, tự cường, vượt qua khó khăn, thử
thách, tạo nên sự chuyển biến tích cực, toàn diện và sâu sắc trên các lĩnh vực chính
trị, kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng. Cùng với sự chăm lo của Đảng và Nhà
nước, hệ thống chính sách ASXH của thành phố Bắc Ninh không chỉ được hình
thành, bổ sung mà còn là “điểm sáng” trong thực hiện chính sách ASXH. Tuy

Ngày 13/3/2012, tại Hà Nội, Ban Tuyên giáo Trung ương đã phối hợp với Tạp
chí Cộng sản, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Hội đồng Khoa học các cơ
quan Đảng Trung ương tổ chức Hội thảo khoa học - thực tiễn “An sinh xã hội ở nước
ta: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”. Các bài tham luận đã làm rõ nội hàm khái
niệm ASXH; kết cấu, các trụ cột chính của hệ thống ASXH nói chung, của hệ thống
ASXH ở Việt Nam nói riêng; xác định thành tố, trụ cột nào là quan trọng nhất cần tập
trung xây dựng và củng cố [11].
Những công trình nghiên cứu về an sinh xã hội của Việt Nam
Tác giả Đỗ Minh Cương, Mạc Văn Tiến trong công trình “Góp phần đổi mới
và hoàn thiện chính sách bảo đảm xã hội ở nước ta hiện nay” (1996) đã làm rõ một
số nội dung của chính sách ASXH qua việc phân tích cơ sở ly luận của bảo đảm xã
hội, quy định của công ước quốc tế về bảo đảm xã hội và kinh nghiệm của một số
quốc gia trong việc thực hiện chính sách bảo đảm xã hội; vấn đề đổi mới chính sách
bảo đảm xã hội nói chung và chính sách ASXH nói riêng trên các lĩnh vực như.
Công


trình đã đưa ra nhiều luận cứ quan trọng cho việc đổi mới và hoàn thiện chính sách
ASXH
nói riêng và chính sách xã hội nói chung ở Việt Nam trong giai đoạn vừa qua [27].
Công trình Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh xã hội ở Việt
Nam (2009) của Mai Ngọc Cường đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về khái niệm,
cấu trúc, nội dung của ASXH. Tác giả đã đưa ra quan điểm nghiên cứu về khái niệm
ASXH là sự đảm bảo thu nhập và một số điều kiện thiết yếu khác cho cá nhân, gia
đình và cộng đồng trước những biến động về kinh tế, xã hội và tự nhiên làm cho họ bị
giảm hoặc khả năng lao động hoặc mất việc làm, bị ốm đau, bệnh tật, hoặc tử vong;
cho những người già cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những người yếu thế,
những nạn nhân chiến tranh, những người bị thiên tai địch hoạ [28].
Trong cuốn An sinh xã hội đối với nông dân trong điều kiện kinh tế thị trường
ở Việt Nam (2010), tác giả Mai Ngọc Anh đã phân tích cơ sở ly luận và thực tiễn của

Cuốn sách còn giới thiệu kinh nghiệm của một số nước trong việc phát triển hệ thống
ASXH nhằm tăng cường vai trò của nó trong thúc đẩy sự tiến bộ xã hội [31].
Cuốn Chính sách an sinh xã hội và vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện
chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam (2014) của Nguyễn Văn Chiều. Trên cơ sở
nghiên cứu những vấn đề ly luận chung về ASXH và vai trò của Nhà nước trong việc
thực hiện ASXH, kinh nghiệm quốc tế và thực trạng thực hiện chính sách ASXH ở
Việt Nam, cuốn sách đã phân tích những nội dung cơ bản của chính sách ASXH và
vai trò của Nhà nước trong thực hiện chính sách ASXH ở Việt Nam hiện nay [19].
Công trình Chính sách an sinh xã hội - thực trạng và giải pháp (2014) của Lê
Quốc Ly đã phân tích những trở ngại trong thực thi chính sách ASXH ở Việt nam gần
đây; trên cơ sở mục tiêu, quan điểm thực thi chính sách ASXH ở Việt Nam đến năm
2020 cuốn sách đã nêu lên 5 nhóm giải pháp khắc phục những trở ngại trong thực thi
chính sách ASXH ở nước ta [60].
Cuốn sách Phát triển hệ thống an sinh xã hội Việt Nam đến năm 2020 (2014),
do Nguyễn Thị Lan Hương chủ biên đã cung cấp một số thông tin cơ bản về tình hình
thực hiện ASXH năm 2013 và đi sâu phân tích những hạn chế và định hướng chính
sách nhằm khắc phục những bất cấp đang tồn tại [55].
Ngoài những công trình nêu trên, một số bài viết khác cũng nghiên cứu về
ASXH ở nhiều khía cạnh khác nhau, như tác giả Nguyễn Hiền Phương với bài Quan


niệm về an sinh xã hội trên thế giới và Việt Nam (2008); Chiến lược an sinh xã hội
Việt Nam thời kỳ 2011 - 2020 (2009) của Nguyễn Thị Lan Hương; Bùi Đức Hiền với
bài Những vấn đề cơ bản của hệ thống hóa pháp luật về an sinh xã hội ở nước ta
hiện nay (2010), An sinh xã hội ở Việt Nam: Những quan điểm và cách tiếp cận cần
thống nhất (2012) của Nguyễn Trọng Đàm, An sinh xã hội ở Việt Nam trong thời kỳ
đổi mới (2012) của Phạm Xuân Nam…Các bài viết đã đề cập đến những vấn đề lý luận
chung vấn đề thực tiễn về ASXH ở nước ta, là tài liệu tham khảo quan trọng của đề
tài.
Những công trình nghiên cứu về an sinh xã hội tại Bắc Ninh

15 năm một chặng đường phát triển (1997 - 2012) đã tập hợp một số hình ảnh, tư
liệu ghi lại chặng đường 15 năm (1997 - 2012) thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế
- xã hội của địa phương theo Nghị quyết các kỳ Đại hội Đảng các cấp. Năm 2015,
Báo Bắc Ninh xuất bản cuốn Bắc Ninh - Một chặng đường phát triển 2005 - 2010 tập
hợp một số hình ảnh ghi lại chặng đường 5 năm thực hiện kế hoạch phát triển kinh
tế - xã hội giai đoạn 2005 - 2010 theo nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVII.
Bên cạnh đó, nghiên cứu thực hiện chính sách ASXH của Bắc Ninh cũng được
đề cập một cách khái quát trong một số công trình lịch sử địa phương như 3 tập
Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh (1926 - 1954, 1954 - 1975, 1975 - 2000), Lịch sử Đảng
bộ tỉnh Bắc Ninh (1926-2008), Lịch sử Thị xã Bắc Ninh, Lịch sử Đảng bộ Thành phố
Bắc Ninh (1954 - 2006), Lịch sử Đảng bộ Thành phố Bắc Ninh (1926-2010), 45 năm
thị xã Bắc Ninh…đã nêu tổng quan chung về tỉnh Bắc Ninh với những nét cơ bản về
kinh tế - xã hội, văn hóa của địa phương.
Ngoài ra, cũng có nhiều bài viết đăng trên các báo, tạp chí đề cập đến một khía
cạnh trong chính sách ASXH như tác giả Hồng Minh với bài “Bắc Ninh thực hiện xóa
đói, giảm nghèo” (2000). Báo Bắc Ninh với một loạt bài viết như tác giả Hoài Anh,
Phong Vân với bài An sinh xã hội - Dấu ấn từ Bắc Ninh (Số 3962), Hà Linh có bài
Hành trình tín dụng ưu đãi vì an sinh xã hội (Số 3962), Thương Huyền với bài Giảm
nghèo bền vững ở Bắc Ninh (số 3917), Hoài Phương với bài Dấu ấn giải quyết việc
làm trong 20 năm (Số 3970), Phương Mai có bài Bước chuyển mạnh mẽ sau 20 năm
thực hiện cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân
cư (Số 3964), Thu Huyền viết bài Thực hiện Bình đẳng giới góp phần tạo điều kiện
cho phụ nữ phát triển (Số 3951). Các bài viết trên đã phản ánh việc thực hiện chính
sách ASXH ở Bắc Ninh với những mức độ lĩnh vực và giai đoạn khác nhau.
Từ những công trình nghiên cứu của các học giả trên đây, có thể thấy rằng về
cơ bản các công trình đã đề cập từ nhiều góc độ, phong phú về nội dung và đa dạng
trong cách tiếp cận nhưng tất cả đều đi đến khái quát hoặc làm rõ từng vấn đề cụ


thể trên lĩnh vực an sinh xã hội. Điểm qua các công trình nghiên cứu, về cơ bản các

công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống từ góc độ sử học về thực thi chính
sách ASXH ở thành phố Bắc Ninh giai đoạn 1997 - 2017. Xuất phát từ những yêu
cầu trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài với hy vọng nghiên cứu một cách hệ


thống những vấn đề đặt ra trên cơ sở kế thừa và chọn lọc những thành tựu nghiên
cứu của các học giả, các nhà nghiên cứu đi trước.


3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở phân tích một số vấn đề lý luận về ASXH và đặc điểm về địa bàn
nghiên cứu, đề tài đi vào phân tích, làm rõ mang tính hệ thống về quá trình thực
hiện ASXH trên địa bàn thành phố Bắc Ninh giai đoạn 1997 - 2017. Từ đó, nhận diện
và đánh giá khách quan về thực trạng ASXH trong thời gian qua.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu: Xuất phát từ mục đích trên, nhiệm vụ của đề tài
phải đi vào giải quyết những nội dung sau:
- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận cơ bản về ASXH để làm cơ sở vận dụng
cho nghiên cứu quá trình thực hiện ASXH của thành phố Bắc Ninh.
- Phân tích về quá trình thực hiện chính sách ASXH ở thành phố Bắc Ninh giai
đoạn 1997 - 2017.
- Đánh giá một cách khách quan, toàn diện quá trình thực hiện chính sách
ASXH ở thành phố Bắc Ninh giai đoạn 1997 - 2017.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu về quá trình thực
hiện chính sách ASXH ở thành phố Bắc Ninh - tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 1997 - 2017.
4.2. Phạm vi nghiên cứu: Về ASXH xét cả về mặt lý luận và thực tiễn bao
gồm nhiều nội dung, nhiều vấn đề. Do vậy, luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu là:
Về nội dung: Luận văn tập trung làm rõ việc thực hiện và đánh giá những kết
quả chính trong quá trình thực hiện chính sách ASXH ở thành phố Bắc Ninh giai

cục Thống kê thành phố Bắc Ninh, báo cáo của Phòng Thống kê, Phòng LĐTB&XH,
cũng được chúng tôi tập hợp, xử lý.
- Tài liệu tham khảo thứ cấp: Luận văn tham khảo các cuốn lịch sử địa
phương, công trình nghiên cứu của các học giả đã công bố thành sách, các bài viết
trên các tạp chí chuyên ngành, luận án tiến sĩ, các báo cáo trong các hội thảo.
- Nguồn tài liệu điền dã: thông qua quá trình thực tế tại thành phố Bắc Ninh,
quan sát địa hình, cảnh quan, tổ chức, hành chính, đời sống, văn hóa, xã hội…của
nhân dân địa phương. Để từ đó có sự nhìn nhận, đánh giá khách quan tác động của
chính sách ASXH đối với thành phố Bắc Ninh.
5.2. Phương pháp nghiên cứu.
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng hai phương pháp chủ
yếu là phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Với phương pháp lịch sử, chúng
tôi cố gắng dựng lại quá trình thực thi chính sách ASXH của thành phố Bắc Ninh theo


đúng trình tự thời gian với những sự kiện, những con số cụ thể phản ánh trung thực
kết quả


thực hiện ASXH trong 20 năm qua. Phương pháp lôgic được sử dụng để phân tích,
đánh giá, luận giải quá trình thực hiện chính sách ASXH của thành phố Bắc Ninh.
Bên cạnh đó, chúng tôi còn sử dụng phương pháp so sánh, thống kê, điền dã như là
những phương pháp hỗ trợ cho hai phương pháp chủ yếu nêu trên.
6. Đóng góp của đê tài
Về phương diện khoa học: Đề tài là công trình nghiên cứu dưới góc độ sử học
về “Quá trình thực hiện chính sách an sinh xã hội ở thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc
Ninh giai đoạn 1997 – 2017”. Thông qua hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về
ASXH và quá trình thực hiện ASXH trên địa bàn thành phố Bắc Ninh, đề tài giúp
người đọc có cái nhìn tổng thể về một vấn đề quan trọng trong quá trình chuyển
biến kinh tế - xã hội địa phương. Đồng thời, đề tài đánh giá kết quả, thực trạng việc