ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ THỊ THANH VÂN

QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ CẨM PHẢ
TỈNH QUẢNG NINH GIAI ĐOẠN 1986 - 2015

LUẬN VĂN THẠC SĨ NHÂN VĂN

THÁI NGUYÊN - 2016

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái
Nguyên

http://www.
lrc.tnu.edu.vn


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ THỊ THANH VÂN

QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ CẨM PHẢ
TỈNH QUẢNG NINH GIAI ĐOẠN 1986 - 2015

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số: 60.22.03.13

LUẬN VĂN THẠC SĨ NHÂN VĂN

hai năm học vừa qua, giúp tôi hoàn thành nghiên cứu và hoàn thiện đề tài.
Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS. TS Hà Thị Thu Thủy - người đã trực tiếp
hướng dẫn, định hướng chuyên môn, quan tâm giúp đỡ tận tình và tạo mọi điều kiện
thuận lợi nhất cho tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn.
Tôi xin trân trọng cảm ơn các cơ quan, ban ngành, đoàn thể của thành phố Cẩm
Phả đã cung cấp tài liệu, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn. đã tạo điều kiện, giúp
đỡ tôi trong suốt thời gian tham gia khóa học và làm luận văn.
Luận văn này là kết quả bước đầu của quá trình nghiên cứu khoa học, song do điều
kiện năng lực và thời gian còn hạn chế, đề tài nghiên cứu không tránh khỏi những sơ suất,
thiếu sót. Rất mong được sự đóng góp, bổ sung của các thầy cô và các bạn để công trình
thêm hoàn thiện.
Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016
Tác giả

Vũ Thị Thanh Vân

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học iTihái
Nguyên

http://www.
lrc.tnu.edu.vn


MUC LUC
Trang
Trang bìa phụ


LỜI CAM ĐOAN .............................................................................................. i LỜI CẢM ƠN
..................................................................................................ii


MỞ

......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài .......................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ............................................................................ 2
3. Đối tượng, mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu .............................. 11
4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu ................................................. 12
5. Những đóng góp của đề tài ......................................................................... 14
6. Kết cấu của đề tài........................................................................................ 15
Chương 1. TỔNG QUAN LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ AN SINH
XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ CẨM PHẢ TỈNH QUẢNG NINH ....................... 16
1.1. Tổng quan lí luận về an sinh xã hội.......................................................... 16
1.1.1. Khái niệm ......................................................................................... 16
1.1.2. Trụ cột cơ bản của an sinh xã hội ...................................................... 18
1.1.3. Vai trò của hệ thống an sinh xã hội ................................................... 20
1.2. Việc thực hiện ASXH ở thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh
trước năm 1986............................................................................................... 22
Tiểu kết chương 1 ........................................................................................... 28
Chương 2. SỰ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ASXH Ở THÀNH PHỐ
CẨM PHẢ TỈNH QUẢNG NINH TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2015............. 29
2.1. Thực hiện bảo trợ xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội .................... 30
2.2. Xóa đói giảm nghèo ............................................................................. 33
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại họciTiihái Nguyên
lrc.tnu.edu.vn

htp://www.

BẢNG
CÁC


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
Đại

học ivThái guyê
N
n

http://www.
lrc.tnu.edu.vn


DANH MỤC VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
ASXH

: An sinh xã hội BHHT

: Bảo hiểm hưu trí BHTN
thất nghiệp BHXH

: Bảo hiểm
: Bảo hiểm xã hội

BHYT

: Bảo hiểm y tế

BTXH

: Bảo trợ xã hội

: Thị trường lao động

XĐGN

: Xóa đói giảm nghèo

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học iTvhái
Nguyên

http://www.
lrc.tnu.edu.vn


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Tv hái
Nguyên

http://www.
lrc.tnu.edu.vn


Bảng 2.1. Quy mô dân số và nguồn lao động TP. Cẩm Phả giai đoạn
1996-2005 ................................................................................... 42
Bảng 2.2. Số người hưởng chính sách xã hội TP Cẩm Phả năm 2013........... 46
Bảng 3.1. Cơ cấu kinh tế TP. Cẩm Phả giai đoạn 2010 - 2014...................... 62
Bảng 3.1. Thực hiện chương trình 135 ( bao gồm vốn chương trình và
ngân sách TP) đầu tư năm 2006-2010 .......................................... 64
Bảng 3.2. Một số chỉ tiêu về xã hội TP. Cẩm Phả giai đoạn 2010 - 2014 ..... 65

theo nguồn vốn năm 2014 ............................................................. 69

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học vTihái
Nguyên

http://www.
lrc.tnu.edu.vn


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong lịch sử, con người muốn tồn tại và phát triển trước hết phải ăn, mặc, ở. Để
thoả mãn nhu cầu tối thiểu này, con người phải lao động làm ra những sản phẩm cần
thiết. Của cải xã hội càng nhiều, mức độ thoả mãn nhu cầu càng cao, tức là việc thoả
mãn nhu cầu phụ thuộc vào khả năng lao động của con người. Tuy nhiên, trong trường
hợp khó khăn, rủi ro xảy ra làm cho con người bị giảm, mất thu nhập hoặc các điều kiện
sinh sống khác (ốm đau, tai nạn, tử vong) làm cho một bộ phận dân cư cần được sự giúp
đỡ nhất định để bảo đảm cuộc sống bình thường. Những yếu tố đoàn kết, nhân đạo đã
tác động tích cực đến ý thức và công việc xã hội của Nhà nước dưới các chế độ xã hội
khác nhau. Cùng với lịch sử phát triển của xã hội loài người, hệ thống ASXH có những cơ
sở để hình thành và phát triển. Công nghiệp phát triển và đội ngũ người làm công ăn
lương tăng lên, do lao động làm thuê nên cuộc sống phụ thuộc chủ yếu vào thu nhập.
Sự bắt buộc phải đối mặt với những nhu cầu thiết yếu hàng ngày buộc những người làm
công ăn lương phải khắc phục bằng những hành động tương thân, tương ái (lập các quỹ
tương tế, các hội đoàn) và Nhà nước, chủ doanh nghiệp phải có trợ giúp bảo đảm cuộc
sống cho họ. ASXH là góp phần đảm bảo thu nhập và đời sống cho các công dân trong xã
hội, tạo ra sự “an sinh” cho mọi thành viên trong xã hội.
Ở Việt Nam, sau gần 30 năm (1986 - 2015) đổi mới, sự phát triển nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa tạo ra những biến đổi sâu sắc về KT-XH như cơ cấu
kinh tế chuyển dịch theo hướng hiện đại, thu nhập bình quân đầu người tăng, tỉ lệ hộ

quyền về kinh tế, xã hội và văn hoá cần cho nhân cách và sự tự do phát triển con
người”[17]. Ngày 25/6/1952, Hội nghị toàn thể của Tổ chức Lao động Quốc tế thông qua
Công ước số 102 (Công ước về ASXH) trên cơ sở tập hợp các chế độ về ASXH đã có trên toàn
thế giới thành 9 bộ phận. Với công ước này, quan niệm của ILO về ASXH “là sự bảo vệ của
xã hội với các thành viên của mình thông qua hàng loạt các biện pháp công cộng nhằm

2


chống lại tình cảnh khốn khổ về KT-XH gây ra bởi tình trạng bị ngừng hoặc giảm sút đáng
kể về thu nhập do ốm đau, thai sản, thương tật lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già, tử
vong, sự cung cấp về chăm sóc y tế và cả sự cung cấp các khoản tiền trợ cấp cho các gia
đình đông con” [60;tr 5].
Hội nghị trù bị về “An sinh xã hội ASEAN” ở Singapore (6/2001), các nhà khoa học
đã đưa ra một khái niệm tương đối rộng về an sinh xã hội, bao gồm: Bảo hiểm xã hội và
tiết kiệm; Bảo hiểm tai nạn công nghiệp; y tế, người già, thất nghiệp. Đó là hệ thống có sự
tham gia đóng góp của các bên tạo nguồn dự trữ để sử dụng cho các trường hợp lúc tuổi
già, ốm đau, thai sản, chết, tàn tật, thương tật, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp; Trợ giúp
xã hội và những dịch vụ xã hội (trợ cấp); Phúc lợi xã hội trích từ thuế và các nhà tài trợ,
chính sách thị trường lao động; Tạo cơ hội việc làm, hình thành nguồn nhân lực, phát triển
kỹ năng nghề nghiệp, tìm kiếm việc làm (thông tin, giới thiệu việc làm, đào tạo lại; hỗ trợ
việc làm).
Trong các đánh giá về chính sách ASXH của Việt Nam không thể không đề cập đến
các công trình nghiên cứu của các tổ chức như Ngân hàng Thế giới (WB), Chương trình
phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), Ngân hàng Phát triển
Châu Á (ADB), Chẳng hạn, trong khuôn khổ dự án đối thoại chính sách, Chương trình phát
triển Liên hợp quốc tại Việt Nam đã công bố các tài liệu liên quan như “Khuôn khổ hệ
thống ASXH quốc gia hợp nhất ở Việt Nam” (2005); “An sinh Việt Nam luỹ tiến đến mức
nào?”; “Về bảo trợ và thúc đẩy xã hội: Thiết kế và triển khai các mạng lưới an sinh hiệu
quả” của nhóm tác giả thuộc Ngân hàng Thế giới, ... Có thể nói, với vai trò là nhà tài trợ và

Trần Thị Nhung cũng đã giới thiệu chi tiết hệ thống chính sách đảm bảo xã hội trong nền
KTTT Nhật Bản hiện nay. Tác giả đã nêu và phân tích được khái

4


niệm và lịch sử phát triển của hệ thống đảm bảo xã hội của Nhật Bản. Trên cơ sở đó, tác
giả cung cấp thông tin một cách đầy đủ về đặc điểm, các loại hình, vai trò, chức năng
của nhà nước cũng như những khó khăn, thách thức trong việc thực hiện các chế độ
đảm bảo xã hội của nhà nước như: Chế độ đảm bảo thu nhập, bảo hiểm chăm sóc sức
khoẻ và TGXH [55] .
Công trình “Hệ thống ASXH của EU và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” do Đinh
Công Tuấn làm chủ biên (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2008) [66] đã phân tích tổng quan
về hệ thống ASXH của châu Âu nói chung (khái niệm, quá trình hình thành và phát triển;
nhu cầu và thách thức trong việc cải cách hệ thống ASXH của châu Âu hiện nay) và một
số quốc gia điển hình như: Hệ thống ASXH theo mô hình "thị trường xã hội" của Đức;
hệ thống ASXH theo mô hình "xã hội dân chủ" của Thuỵ Điển; hệ thống ASXH theo mô
hình "thị trường tự do" của Anh. Ngoài ra, công trình còn chỉ ra những thành công, hạn
chế, xu thế cải cách hệ thống ASXH của một số nước châu Âu và đưa ra nhiều bài học
kinh nghiệm cho Việt Nam hiện nay. Mặc dù còn một khoảng cách không nhỏ giữa trình
độ phát triển KT-XH của các nước châu Âu với nước ta, song những kinh nghiệm trong
đảm bảo ASXH hơn một thế kỷ qua vẫn là thực tiễn sinh động, cung cấp nhiều luận cứ
khoa học cho Nhà nước xây dựng và thực hiện chính sách ASXH phù hợp với điều kiện của
Việt Nam hiện nay.
Trong cuốn "Chính sách công của Hoa Kỳ giai đoạn 1935- 2001" (Nxb Thống
kê, Hà Nội, 2004), tác giả Lê Vinh Danh cũng đã chỉ ra quá trình hình thành, kết cấu nội
dung và xu hướng thay đổi của hệ thống chính sách ASXH của Hoa Kỳ từ năm 1935 đến
2001. Có thể nói, đây là một công trình cung cấp thông tin khá đầy đủ về các chế độ an
sinh của Hoa Kỳ trong gần 80 năm qua (Chính sách tuyên chiến với nghèo đói; Tem thực
phẩm; trợ cấp gia đình nghèo và trẻ em phụ thuộc; chính sách bổ sung thu nhập an

tuổi chọn lọc [48].

6


Tác giả Đỗ Minh Cương, Mạc Văn Tiến trong công trình “Góp phần đổi mới và
hoàn thiện chính sách bảo đảm xã hội ở nước ta hiện nay” (1996) do Nxb Chính trị Quốc
gia ấn hành đã làm rõ một số nội dung của chính sách ASXH qua việc phân tích cơ sở lý
luận của bảo đảm xã hội, quy định của công ước quốc tế về bảo đảm xã hội và kinh
nghiệm của một số quốc gia trong việc thực hiện chính sách bảo đảm xã hội; lịch sử hình
thành chính sách bảo đảm xã hội ở Việt Nam; vấn đề đổi mới chính sách bảo đảm xã hội
nói chung và chính sách ASXH nói riêng trên các lĩnh vực như BHXH, cứu trợ xã hội, ưu
đãi xã hội. Mặc dù vẫn chưa phân định rõ ràng giữa bảo đảm xã hội với ASXH song có thể
nói, công trình đó đã đưa ra nhiều luận cứ quan trọng cho việc đổi mới và hoàn thiện
chính sách ASXH nói riêng và chính sách xã hội nói chung ở Việt Nam trong giai đoạn
vừa qua [12].
Tác giả Lê Đăng Doanh, Nguyễn Minh Tú với công trình “Khung chính sách xã
hội trong quá trình chuyển đổi sang KTTT (Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam)”
(1999) được Nxb Thống kê phát hành đã khẳng định: Những thành quả xã hội đã đạt
được trong thời kỳ kế hoạch hoá tập trung là cơ sở tốt giúp Việt Nam chuyển tiếp sang
nền KTTT. Tuy nhiên, để giữ gìn và phát huy được thành tựu đó, tạo sự phát triển bền
vững của xã hội, các tác giả cho rằng Nhà nước cần phải hình thành khung chính sách xã
hội phù hợp, đặc biệt là hệ thống chính sách bảo hiểm - một trụ cột của hệ thống
chính sách ASXH hiện đại [15].
Công trình “Tiến bộ xã hội: Một số vấn đề lý luận cấp bách” (Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội, 2000) do tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn chủ biên đã chỉ ra một số vấn đề có liên
quan đến chính sách xã hội nói chung như: Quy luật vận động, phát triển và tiến bộ mang
tính khách quan của xã hội; những quan niệm tiến bộ xã hội trước Mác và quan điểm
của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin, Hồ Chí Minh về tiến bộ xã hội; một số quan điểm
hiện đại về tiến bộ xã hội; những vấn đề đạo đức và văn hoá của tiến bộ xã hội [11].



Cuốn sách "Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách ASXH ở Việt Nam hiện
nay" (Nxb Chính trị quốc gia, 2009) do tác giả Mai Ngọc Cường làm chủ biên trong khuôn
khổ đề tài "Cơ sở khoa học của việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách ASXH ở
nước ta giai đoạn 2006 - 2015" là công trình nghiên cứu có hệ thống về chính sách
ASXH ở Việt Nam hiện nay. Công trình này đã khái quát, phân tích và đánh giá thực
trạng chính sách ASXH ở Việt Nam trong những năm gần đây và đề xuất nhiều giải pháp
nhằm hoàn thiện hệ thống chính sách ASXH, tiến tới xây dựng mô hình ASXH phù hợp với
điều kiện KTTT định hướng XHCN, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước [13].
Nhìn nhận vấn đề đảm bảo ASXH là một vấn đề dân sinh quan trọng và chủ yếu,
trong cuốn sách "Vấn đề dân sinh và xã hội hài hoà" (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2010)
do tác giả Phạm Văn Đức chủ biên đã nêu bật quan niệm dân sinh trong tư tưởng của Tôn
Trung Sơn và Hồ Chí Minh. Đồng thời, tác giả đã khái quát thực tiễn vấn đề dân sinh trong
quá trình xây dựng xã hội hài hoà của Trung Quốc và chiến lược phát triển bền vững của
Việt Nam [42].
Bên cạnh việc phân tích các khái niệm, nguyên tắc, vai trò của ASXH và pháp luật
ASXH của một số nước như Đức, Hoa Kỳ, Nga, cuốn sách "Pháp luật ASXH: Kinh
nghiệm của một số nước đối với Việt Nam" (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011), các
tác giả Trần Hoàng Hải và Lê Thị Thuý Hương đã khái quát tương đối đầy đủ hệ thống pháp
luật ASXH của Việt Nam. Các tác giả cho rằng để hoàn thiện pháp luật ASXH của Việt Nam
trong tình hình mới cần phải xúc tiến xây dựng Bộ luật ASXH và cải cách các Luật BHXH và
Luật BHYT.[45]
Tác giả Nguyễn Văn Nhường trong cuốn "Bàn về chính sách ASXH với người nông
dân sau khi thu hồi đất để phát triển các khu công nghiệp: Nghiên cứu tại Bắc Ninh" (Nxb
Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội, 2011) cũng đã đưa ra những khuyến nghị nhằm hoàn
thiện chính sách đảm bảo ASXH đối với nông dân trong diện thu hồi đất để phát triển các
khu công nghiệp [57].

9



bảo ASXH và để nâng cao vai trò của mình, Nhà nước phải xây dựng và hoàn thiện pháp
luật về ASXH, nâng cao hiệu lực quản lý, đảm bảo tính minh bạch, công bằng trong quá
trình thực hiện chính sách [41]; [47].
Luận án tiến sĩ “Đảm bảo an sinh xã hội trên địa bàn thành phố Hà Nội”
nxb học viện chính trị quốc gia năm 2015 của tác giả Đông Thị Hồng [46].
Luận án tiến sĩ “Quá trình thực hiện chính sách an sinh xã hội ở tỉnh Hải Dương từ
năm 1997 đến năm 2010”,nxb Hà Nội, năm 2015 của tác giả Nguyễn Văn Tuân.
Có thể nói, các công trình nghiên cứu trên ở các góc độ cách tiếp
cận khác nhau nhưng đều có chung mục đích là làm sang tỏ quan niệm, trụ cột và thực
tiễn ASXH ở địa bàn nghiên cứu cụ thể, đưa ra hệ thống giải pháp nâng cao đời sống vật
chất cũng như tinh thần của nhân dân, bảo đảm cho sự phát triển bền vững của đất
nước trong thời gian tới. Đây là cơ sở quan trọng để tác giả phân tích, đánh giá hiệu quả
của việc thực hiện chính sách ASXH ở thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh.
3. Đối tượng, mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu quá trình thực hiện chính sách an sinh xã hội ở thành phố Cẩm
Phả tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 1986 - 2015 với các trụ cột chính là bảo hiểm xã hội, bảo
hiểm y tế, thị trường lao động, trợ giúp xã hội, giảm nghèo.
3.2. Mục đích nghiên cứu
Từ việc trình bày tổng quan lý luận về an sinh xã hội, đề tài phân tích quá trình
thực hiện chính sách ASXH trên địa bàn thành phố Cẩm Phả từ năm 1986 đến năm
2015. Từ đó, đánh giá những kết quả đạt được, những hạn chế và nêu lên nguyên
nhân của hạn chế ấy. Trên cơ sở đó rút ra bài học kinh nghiệm trong quá trình thực hiện
ASXH ở địa phương này trong những năm tiếp theo; đồng thời thấy được sự quan tâm
của Đảng và Nhà nước đến
đời sống nhân dân, đặc biệt là đối với những người có công với nước, trẻ em, người
già, người “yếu thế” trong xã hội. Việc đầu tư cho an sinh xã hội là đầu tư cho con
người và cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Đề tai sư dung hai phương phap nghiên cứu chủ yếu là phương pháp lịch sử và
phương pháp logic.

12


Phương pháp lịch sử: Mọi sự vật và hiện tượng của tự nhiên, xã hội đều có quá
trình phát sinh, phát triển và tiêu vong. Trong nghiên cứu quá trình thực hiện ASXH ở TP.
Cẩm Phả, tác giả sử dụng phương pháp này nhằm phân tích, đánh giá việc thực hiện ASXH
ở địa phương theo đúng trình tự thời gian và không gian. Thông qua các nguồn tư liệu, đề
tài luận chứng đầy đủ chủ trương của Đảng và Nhà nước ở các cấp chính quyền về ASXH,
sự vận dụng của Đảng bộ và nhân dân TP. Cẩm Phả trong quá trình thực hiện ASXH. Đồng
thời, đặt quá trình thực hiện ASXH của TP trong mối quan hệ tác động qua lại với các địa
phương khác và tỉnh Quảng Ninh cả quá trình thực hiện. Tác giả đã bám sát và phản ánh
chi tiết, trung thực những kết quả đạt được cùng những thành tựu, hạn chế cần khắc phục
trong thực hiện ASXH ở TP. Cẩm Phả.
Phương pháp logic: Trên cơ sở khái quát về TP. Cẩm Phả, chủ trương của Đảng
và Nhà nước về ASXH, tác giả tìm ra bản chất, đặc điểm của việc thực hiện ASXH ở Việt
Nam nói chung và TP. Cẩm Phả nói riêng. Từ đó, tác giả có cái nhìn biện chứng về thực
trạng quá trình thực hiện chính sách ASXH, đánh giá được những thành tựu và hạn chế
cùng với nguyên nhân, bài học kinh nghiệm trong thực hiện ASXH trên địa bàn TP. Sự
chuyển biến về xã hội của TP. Cẩm Phả cũng được tiến hành trên cơ sở khái quát hóa và
phân tích tình hình thực tiễn, nguồn cơ sở dữ liệu đối chứng khá phong phú với độ tin cậy
cao.
Ngoài ra, đề tài còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác như:

13