TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
----------------------

NGUYỄN THỊ HÀ

TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP
DƯỚI DÓC NHÌN PHÊ BÌNH SINH THÁI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

PGS. TS. PHÙNG GIA THẾ

HÀ NỘI, 2017


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành khóa
luận tốt nghiệp. Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới PGS. TS.
Phùng Gia Thế, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực
hiện khóa luận này. Cảm ơn Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã
hỗ trợ tôi về nguồn tư liệu để tôi có thể hoàn thành khóa luận.
Khóa luận đã hoàn thành song chắc chắn không tránh khỏi những thiếu
sót. Tác giả rất mong nhận được sự góp ý, giúp đỡ của các thầy cô giáo và các
bạn sinh viên. Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 5 tháng 4 năm 2017
Người thực hiện
Nguyễn Thị Hà

1.2. Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp – sự hòa kết độc đáo giữa văn chương và
sinh thái........................................................................................................ 11
1.2.1. Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trong bối cảnh văn hóa cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI............................................................................................... 11
1.2.2. Dấu ấn sinh thái – một đặc trưng của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp13
CHƯƠNG 2. SINH THÁI TỰ NHIÊN TRONG TRUYỆN NGẮN
NGUYỄN HUY THIỆP ............................................................................. 17
2.1. Con người và thiên nhiên trong mối hòa kết .......................................... 17
2.1.1. Mĩ hóa thiên nhiên.............................................................................. 17
2.1.2. Lắng nghe, đồng cảm với thiên nhiên ................................................. 23
2.2. Con người và thiên nhiên trong mối xung đột........................................ 27
2.2.1. Con người tận diệt tự nhiên ................................................................ 28


2.2.2. Phản ứng của thiên nhiên trước sự can thiệp của con người .............. 33
CHƯƠNG 3. SINH THÁI NHÂN VĂN TRONG TRUYỆN NGẮN
NGUYỄN HUY THIỆP ............................................................................. 41
3.1. Sự chuyển biến trong quan hệ giữa người với người.............................. 41
3.1.1. Tình người trong cuộc sống thời đổi mới ............................................ 41
3.1.2. Vết rạn nhân tình giữa xoáy lốc thị trường ......................................... 45
3.2. Quan hệ ứng xử của con người với những giá trị văn hóa...................... 50
3.2.1. Quan hệ ứng xử với văn hóa truyền thống .......................................... 50
3.2.2. Quan hệ ứng xử với văn hóa hiện đại ................................................. 54
KẾT LUẬN................................................................................................. 59
TÀI LIỆU THAM KHẢO


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Thế kỉ XXI là thế kỉ mà nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con người
phải đối mặt với nhiều nguy cơ sinh thái nhất nhưng đồng thời đây cũng là

được phản ánh trong văn học càng thể hiện rõ rệt ý nghĩa thực tiễn và tính
thời sự của nó. Ở Việt Nam, Nguyễn Huy Thiệp là một trong những nhà văn
đề cập đến vấn đề sinh thái trong văn học sớm nhất và có thể nói là tiêu biểu
và rất hấp dẫn. Vì lí do trên chúng tôi chọn việc nghiên cứu “Truyện ngắn
Nguyễn Huy Thiệp dưới góc nhìn phê bình sinh thái” làm đề tài khóa luận tốt
nghiệp đại học của mình. Bằng việc khảo sát cụ thể, chi tiết các tác phẩm
chúng tôi hi vọng có thêm những phát hiện về những nét độc đáo, sáng tạo
mới mẻ của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trên cơ sở lí thuyết phê bình sinh
thái.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Các công trình về phê bình sinh thái trong nghiên cứu văn
học
Ở Việt Nam, khuynh hướng nghiên cứu văn chương từ lí thuyết phê
bình sinh thái hiện nay vẫn còn mới mẻ và hạn chế. Mặc dù số lượng tác
phẩm văn học sinh thái của nước ta còn rất ít nhưng vấn đề sinh thái với
muôn hình vạn trạng vẫn luôn nhức nhối và được thể hiện đậm nhạt qua từng
giai đoạn. Năm
2012, trong một bài nói chuyện ở Viện Văn học, nhà nghiên cứu người Mỹ
Karen Thornber đã giới thiệu về trường phái phê bình sinh thái nhưng cho
đến nay có rất ít bài viết, công trình nghiên cứu cụ thể về vấn đề này. Hiện
nay mới chỉ xuất hiện một vài công trình về sinh thái học nhưng chủ yếu gắn
liền với khoa học tự nhiên, bộ môn sinh học và nhân học văn hóa. Một số bài
viết và công trình của các học giả nước ngoài đã bước đầu được dịch và giới
thiệu như: “Những tương lai của phê bình sinh thái và văn học” của Karen
Thornber, “Sinh thái học nhân văn” của Georges Oliver. Về phê bình sinh
thái văn học mới chỉ có những nốt dạo đầu là các công trình của Trần Đình


Sử, Trịnh Bích Liên, Đỗ Văn Hiểu… Nhìn chung, sau mấy thập kỉ xuất hiện,
phê bình sinh thái vẫn đang

Ngọc Hà (Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Sư pham Hà Nội, 2014).


- “Đặc trưng truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp” của Hoàng Kim Oanh
(Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh).


- “Thủ pháp nhại trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị
Hoài, Hồ Anh Thái” của Nguyễn Thị Trang (Luận văn thạc sĩ, Trường Đại
học Đà Nẵng, 2014).
- “Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nhìn từ góc
độ chức năng nhân vật” của Trần Thị Diễm Hằng (Luận văn tốt nghiệp,
Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, 2007).
- “Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy
Thiệp” của Phan Thanh Bình (Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm
Thái Nguyên, 2007)…
Khảo sát các công trình nghiên cứu về Nguyễn Huy Thiệp, có thể nhận
thấy, mặc dầu đã có nhiều công trình nghiên cứu về tác phẩm của ông song
chưa có công trình nào nghiên cứu về mối quan hệ giữa con người với môi
trường trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp một cách tập trung. Trong
khuôn khổ những bài viết ngắn, một số tác giả đã đề cập đến vấn đề phân tích
truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp dưới góc nhìn này nhưng trên thực tế, do hạn
chế về dung lượng nên ứng dụng phân tích chưa sâu.
Dựa trên những ý kiến bàn luận và các kết quả nghiên cứu đã có về
truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp chúng tôi nhận thấy còn một khoảng trống
cần lấp đầy để có thể có cái nhìn toàn diện hơn về truyện ngắn của ông. Chính
vì vậy chúng tôi chọn vấn đề nghiên cứu “Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
dưới góc nhìn phê bình sinh thái” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp đại học của
mình.
3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận này tập trung tìm hiểu “Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
dưới góc nhìn phê bình sinh thái” nhằm mục đích bước đầu chỉ ra sự hòa kết
độc đáo giữa văn chương và sinh thái trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp.
Kết quả nghiên cứu của khóa luận sẽ góp phần hoàn chỉnh bức tranh toàn
cảnh về truyện


ngắn Nguyễn Huy Thiệp, qua đó nhằm chỉ ra những đóng góp đặc biệt của
Nguyễn Huy Thiệp trong tiến trình truyện ngắn Việt Nam đương đại.
7. Bố cục của khóa luận
Khóa luận gồm ba phần chính, ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội
dung được chia làm ba chương dựa trên nội dung nghiên cứu:
Chương 1. Tổng quan về phê bình sinh thái và truyện ngắn Nguyễn Huy
Thiệp.
Chương 2. Sinh thái tự nhiên trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp.
Chương 3. Sinh thái nhân văn trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp.


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI
VÀ TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP
1.1. Tổng quan về phê bình sinh thái
1.1.1. Khái niệm phê bình sinh thái
Phê bình sinh thái (ecocritisim) còn được gọi bởi những cái tên khác
như “phê bình (văn hóa) xanh” (green (cultural) studies), “thi pháp sinh thái”
(ecopotics) hay “phê bình văn học môi trường” (environmental literary
criticism). Tên gọi phê bình sinh thái do Wiliam Rueckert sử dụng vào năm
1978 trong khảo luận “Văn học và sinh thái học: một thử nghiệm mới trong
phê bình sinh thái” (Literature and Ecology: An Experiment in Ecocritism).
Mục đích của ông là ứng dụng sinh thái học và các thuật ngữ sinh thái học

hấp dẫn, sự ra đời của phê bình sinh thái so với các ngành khoa học xã hội
nhân văn khác được ghi nhận là một phản ứng khá muộn màng của nghiên
cứu văn học. Nghĩa là không phải ngay từ đầu các nhà phê bình đã đánh giá
đúng mức mối quan hệ tất yếu giữa văn học với môi trường vật chất. Lí
thuyết văn học nói chung hướng đến xem xét những mối quan hệ giữa nhà
văn - văn bản và thế giới, trong đó “thế giới” thường được đồng nhất hóa với
“xã hội” hay “môi trường xã hội”. Tư duy phê bình sinh thái chỉ thực sự nảy
sinh khi khái niệm “thế giới” được mở rộng, trở thành ý niệm về toàn bộ sinh
quyển. Chỉ đến lúc ấy người ta mới chính thức thừa nhận rằng: văn học
không phải cái gì trôi nổi bên trên thế giới vật chất chúng ta đang sống như là
một ý niệm mĩ học thuần túy, ngược lại, văn học giữ một vai trò và vị trí riêng
của nó trong hệ thống toàn cầu phức tạp mà trong đó, năng lượng, vật chất và
tư tưởng không ngừng có sự tương tác lẫn nhau.
1.1.2. Phê bình sinh thái với văn học đương đại Việt
Nam
Sinh thái văn học, hay nói cách khác là mối quan hệ giữa con người và
tự nhiên trong văn học nghệ thuật cho thấy đã từ lâu nhân loại luôn kiêu hãnh


khi cho rằng con người là trung tâm của thế giới, con người là tinh hoa của
muôn loài và việc chinh phục tự nhiên được coi là một trong những mục đích
vĩ đại nhằm khẳng định sức mạnh và địa vị của mình trong vũ trụ. Nếu như
ông cha ta đã sáng tạo nên những tác phẩm văn chương mang tầm văn hóa
lớn khi phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người và tự nhiên một cách
thành công thì ắt hẳn khi đó con người và tự nhiên thực sự hòa hợp. Ngày
nay, con người vẫn tiếp tục khẳng định mình trong công cuộc chinh phục tự
nhiên bằng sức mạnh của khoa học kĩ thuật hiện đại. Tuy nhiên, sự hào phóng
của tự nhiên đã không còn đủ của cải để đáp ứng nhu cầu ngày một nhiều
của con người, nó oằn mình trước sự khai thác ồ ạt và đau đớn khi không
được bù đắp những tổn thất mà con người gây ra. Điều này đặt ra câu hỏi lớn

(Chuyến đi săn cuối cùng)…và nhiều tác giả, tác phẩm khác của văn học hiện
đại đã khai thác có hiệu quả các đề tài tự nhiên, nhưng không phải chỉ để thể
hiện tình yêu với thiên nhiên mà còn thể hiện một niềm khắc khoải với những
nguy cơ sinh thái, bày tỏ nỗi đau đớn vì những vẻ đẹp tự nhiên ngày một biến
mất nhằm thức tỉnh tinh thần sinh thái trong ý thức xã hội. Không quá sắc
nét, nhưng trong văn học đương đại Việt Nam đô thị dần dần đã trở thành
một không gian sinh tồn ám ảnh. Người ta vừa sống trong nó, vừa nỗ lực tìm
đường đến với nó, lại vừa chối bỏ nó. Những thành phố (đang phát triển theo
hướng hiện đại) không chỉ là trung tâm của sức quyến rũ mới về kinh tế chính trị, mà còn là nơi làm nảy sinh những chấn thương mới, những nỗi lo
âu và sự khủng hoảng mới về nhân tính. Với một cảm quan sinh thái nhất
định, nhiều tác phẩm về đề tài đô thị đã bước đầu nhận ra bên dưới mọi bất an
tâm lí - xã hội này là một sự bất ổn nghiêm trọng hơn trong quan hệ giữa con
người với môi trường sống xung quanh.
Nguyễn Huy Thiệp không phải người duy nhất viết về vấn đề sinh thái
mà có rất nhiều nhà văn khác cũng nói nhưng ông nói sớm, nói trúng, nói hay,
nói sâu và độc đáo. Trong mảng văn xuôi miền núi, khi viết về mối quan hệ


giữa tự nhiên và con người Nguyễn Huy Thiệp có cái nhìn của một người
miền xuôi có một quãng thời gian gắn bó với rừng, cái nhìn ấy khách quan và
quyết liệt trước thực trạng rừng đang chảy máu. Đó chính là điểm khác biệt
với các nhà văn khác và cũng là giá trị đáng trân trọng của các tác phẩm viết
về rừng của nhà văn tài năng này.
1.2. Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp – sự hòa kết độc đáo giữa văn
chương
và sinh thái
1.2.1. Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trong bối cảnh văn hóa cuối thế kỉ
XX - đầu thế kỉ XXI
Sau 1975 và kéo dài cho đến gần chục năm, tức những năm tiếp liền
sau khi kết thúc chiến tranh, văn học Việt Nam rơi vào tình trạng mất dần độc

hội ấy, gợi ra những nguyên căn tiềm ẩn lâu dài. Và như vậy ông đã khởi
xướng ra trong văn học Việt Nam hiện đại cái có thể gọi là dòng văn học tự
vấn. Từ đó, môt luồng sinh khí mới, lành mạnh được thổi vào văn học, vào
xã hội. Cũng có thể nói cách khác: bằng nhạy cảm nghệ sĩ nhanh nhạy của
mình, Nguyễn Huy Thiệp đã “lắng nghe” được đòi hỏi sâu kín mà ngày càng
bức xúc tự soi tìm lại mình của xã hội và văn học của ông là văn học thể hiện
đòi hỏi đó, cố gắng tìm câu trả lời, ông đưa văn học hiện đại Việt Nam đến
một bước chuyển rất quan trọng. Một nền văn học có ý thức mạnh mẽ làm
chức năng là tấm gương tự soi mình của dân tộc và của con người.
Bắt đầu từ những năm đầu của thập niên 80, Nguyễn Huy Thiệp đã
bước chân vào làng văn nhưng phải đến tháng 01 năm 1987 khi báo Văn
nghệ đăng chùm truyện Những ngọn gió Hua Tát thì tên tuổi của nhà văn mới
được chú ý
đến.
Năm 1988 Nguyễn Huy Thiệp cho trình làng một loạt truyện ngắn
khiến cho lí luận phê bình văn học nước nhà khởi sắc mạnh mẽ như Vàng lửa,
Phẩm tiết, Kiếm sắc, ngoài ra còn có Giọt máu, Những bài học nông thôn,
Những người thợ xẻ.


Những độc đáo trong các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp mặc dù có
những ý kiến khen chê khác nhau nhưng tất cả đều giống như một khối thuốc
nổ và có lực hấp dẫn khó cưỡng đối với độc giả.
1.2.2. Dấu ấn sinh thái – một đặc trưng của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
Nói đến sinh thái cần hiểu hai mặt của nó, một là sinh thái xã hội, hai
là sinh thái tự nhiên. Sinh thái xã hội nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa con
người với con người trong xã hội, sinh thái tự nhiên là mối quan hệ giữa con
người với môi trường tự nhiên. Nguyễn Huy Thiệp không phải người đầu tiên
đề cập đến mối quan hệ ấy nhưng điều đáng ghi nhận ở tác giả là cách nói của
ông thể hiện một cảm quan sinh thái mới mẻ, vừa nhẹ nhàng lại vừa sâu sắc,

đậm triết lí Lão – Trang: “Hãy để tự nhiên điểu chỉnh” (Sống dễ lắm). Do vậy,
tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp ngợi ca những con người mà số phận của họ
gắn với nông thôn như thầy giáo Triệu, bỏ gốc gác thành phố về làm thầy giáo
làng với niềm tự hào “Mẹ tôi là nông dân, còn tôi sinh ra ở nông thôn”, là
Năng, Nhâm, Minh, Mị… Những nhân vật đó của ông thường là những thanh
niên lớn, chớm tuổi dậy thì, điều đó như là một niềm hi vọng khấp khởi và đầy
âu lo của ông về tương lai nông thôn? Nhưng Nguyễn Huy Thiệp không hề ảo
tưởng, ông trĩu nặng bất an và lo âu.
Điều đó thể hiện ở cách kết thúc truyện, là cái chết (Những bài học ở nông
thôn, Thương nhớ đồng quê…), tha phương (Những người muôn năm cũ,
Chuyện tình kể trong đêm mưa…), nỗi đớn đau (Chăn trâu cắt cỏ…) và niềm
cô độc (Sống dễ lắm)… Nguyễn Huy Thiệp tạo ra một dòng “văn học tự vấn”
mà có lẽ bất cứ nhà văn nào ưu tư với cuộc đời này đều mong muốn đi tìm câu
giải đáp cho cái bất an, những vẻ đẹp tự nhiên đang dần mai một, về những
chất chồng bất ổn của đô thị hóa…
Qua những truyện ngắn viết bằng cảm quan sinh thái nhạy bén, tinh
tường của mình, Nguyễn Huy Thiệp đã đặt ra những vấn đề lớn, một trong
những vấn đề nóng của văn học đương đại nói riêng và thời sự nhân loại nói
chung. Tư tưởng, cảm quan sinh thái của Nguyễn Huy Thiệp được bộc lộ rất
sâu sắc và thấm thía. Ông phản đối tư tưởng cao ngạo, mù quáng khi nhìn
nhận quan hệ giữa con người và tự nhiên, coi con người là linh hồn của vạn


vật và từ đó tùy ý bóc lột tự nhiên, coi việc chiếm đoạt, chà đạp tự nhiên
là phương thức khuếch trương bản thân. Bằng việc xây dựng những hình
tượng nghệ thuật, những chi tiết, tình huống truyện độc đáo, truyện ngắn
của ông đã rung lên một hồi chuông cảnh báo đối với con người, với văn
hóa ứng xử với tự nhiên của con người: Hành vi của con người cần được
điều chỉnh khi tác động vào tự nhiên, sao cho hành vi ấy không vượt quá
sức chịu đựng của tự nhiên.