RÈN LUYỆN KĨ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
BẰNG SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG THỰC TIỄN
TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 11 THPT


- Nội dung chương trình sinh học 11 THPT:
- Chuẩn kiến thức, kĩ năng THPT.
- Về kiến thức
- Người học nêu được những kiến thức cơ bản về cấp độ tổ
chức cơ thể thực vật và động vật.
- Người học trình bày được các quá trình sinh học cơ bản ở
cơ thể thực vật và động vật: chuyển hóa vật chất và năng
lượng, cảm ứng, sinh trưởng và phát triển, sinh sản. (trình bày
được bản chất của hiện tượng, giải thích được cơ chế của quá
trình, nêu được ảnh hưởng của môi trường, giải thích được
nguyên tắc ứng dụng vào thực tiễn sản xuất và đời sống).
- Về kĩ năng
- Rèn luyện kĩ năng quan sát, kĩ năng làm thí nghiệm thông
qua việc dạy và học.
- Rèn luyện kĩ năng tư duy, phân tích, tổng hợp, khái quát
hóa,… đặc biệt là kĩ năng nhận biết, đặt ra và giải quyết các
vấn đề trong học tập cũng như trong thực tiễn đời sống.


- Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tế cuộc
sống.
- Rèn luyện kĩ năng học tập, đặc biệt là nâng cao năng lực
tự học, biết thu thập và xử lý thông tin, lập bảng, biểu, sơ đồ,
đồ thị, biết làm việc theo nhóm, biết làm các báo cáo nhỏ, biết
trình bày trước tập thể, v.v …
- Về thái độ

Những kiến thức sinh lí của sinh học 11 THPT luôn gắn liền
với thực tiễn sản xuất của đất nước. Đây là định hướng để xác


định các tình huống thực tiễn cần đưa vào dạy học sinh học
11.
- Các chủ đề và nội dung có thể xây dựng tình huống
thực tiễn trong sinh học 11.
- Các nội dung có thể xây dựng tình huống thực tiễn

Chủ đề

Nội dung của

Các nội dung có thể xây dựng

chủ đề

tình huống thực tiễn

Chuyển
hóa vật Thu nhận vật
chất và chất và năng
lượng
năng
lượng

A - Thực vật:
1. Hấp thu nước và muối khoáng
2. Vai trò của các nguyên tố khoáng

B-Động vật:
Thải CO2, ure
A-Thực vật:
1. Hướng động.
2. Ứng động.
Cảm
ứng

Cảm ứng

B-Động vật:
1. Cảm ứng (ở động vật đơn bào)
2. Phản xạ (ở động vật có hệ thần
kinh)
3. Tập tính.

Sinh
trưởng
và phát
triển

Sinh trưởng và
phát triển

A-Thực vật:
1. Sự sinh trưởng ở cây.
2. Sự phát triển ở thực vật có hoa.


B-Động vật:

được thiết kế phải chính xác, khoa học, không được gây
tranhcãi hoặc sai lệch kiến thức. Việc lựa chọn các sự kiện, sự


liên hệ giữa các sự kiệnvới kiến thức khoa học phải có sự
tương quan hợp lý và có tính hệ thống. Mặt khác, việc thiết kế
phải đảm bảo khi học sinh tiếp nhận vấn đề, giải quyết vấn đề
và những kiến thức mà học sinh rút ra được phải phù hợp với
nội dung và mục tiêu của bài học đề ra.
- Nguyên tắc 2: Đảm bảo tính thực tiễn
Nguyên tắc này xuất phát từ nguyên lý giáo dục của Đảng:
“Học đi đôi với hành”; “Lý luận gắn với thực tiễn”; “Nhà
trường gắn liền với xã hội”. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã
nhấn mạnh: “Sự thống nhất giữa lí luận và thực tiễn là nguyên
tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin”.
Xác định mối liên hệ chặt chẽ, thiết thực của kiến thức
giáo khoa với kiến thức thực tiễn cuộc sống. Các tình huống
được thiết kế phải mang tính thực tiễn, có tính ứng dụng cao,
phải gắn liền với cuộc sống xung quanh, với thiên nhiên - môi
trường. Mục tiêu của nguyên tắc này là thông qua việc giải
quyết tình huống, học sinh được trang bị kiến thức cơ bản để
có thể đối mặt và thích ứng được với những tình huống thật
trong cuộc sống một cách dễ dàng.


- Nguyên tắc 3: Đảm bảo tính logic, ngắn gọn
Một trong những nguyên tắc quan trọng trong việc thiết kế
tình huống gắn liền với thực tiễn là tính logic và tính ngắn
gọn của tình huống. Vì thời gian của tiết học là có giới hạn,
việc đưa quá nhiều chi tiết, sự kiện hoặc kiến thức vào trong

- Nguyên tắc 6: Kích thích hứng thú, khả năng sáng tạo của
người học
Mục đích của dạy học tình huống nhằm kích thích hứng thú
học tập và khảnăng sáng tạo của học sinh. Chính vì thế, tình
huống được thiết kế phải hay, hấpdẫn, sinh động, gần gũi,
khơi gợi được khả năng, hứng thú của học sinh, qua đóphát


triển kỹ năng tư duy cho học sinh, giúp học sinh giải quyết
vấn đề trong họctập. Tình huống dạy học trở thành phương
tiện, điều kiện và động lực thúc đẩy, kích thích thái độ học tập
tích cực ở học sinh bằng việc phân tích, xử lý và giải quyết
các vấn đề trong tình huống.


- Qui trình chung
Bước 1: Xác định nhiệm vụ học tập
↓
Bước 2: Xác định vấn đề thực tiễn cần có trong
nội dung
↓
Bước 3: Xác định mâu thuẫn chứa đựng quan
hệ nội dung và thực tiễn.
↓
Bước 4: Diễn đạt tình huống
↓
Bước 5: Kiểm tra và hoàn thiện tình huống
- Sơ đồ quy trình xây dựng tình huống thực tiễn



chốt lại bằng câu hỏi về cái cần giải quyết trong mâu thuẫn đã
nêu.
Bước 5: Kiểm tra và hoàn thiện tình huống
Hoàn thiện tình huống là khâu cuối cùng trong quá trình
thiết kế tình huống.
Trong quá trình hoàn thiện tình huống, giáo viên có thể
tham khảo thêm ý kiến củađồng nghiệp hay những người có
cùng chuyên môn sẽ giúp giáo viên có thêm nhiều kinh
nghiệm. Chú ý cho tình huống ở khâu trình bày, chỉnh sửa các


- Ví dụ minh họa

Bước 1:

Bước 2:

Bước 3:

Bước 4:


với lí thuyết.
Bước 5: Kiểm tra và hoàn thiện tình huống: Tình huống nêu
ở bước 4, có nhiều cách diễn đạt, nhưng cách diễn đạt ở bước
4 là rõ về nội dung và mâu thuẫn.
Vận dụng 5 bước trên, chúng tôi đã xây dựng được một số
tình huống để dạy sinh học 11:
- Một số tình huống trong các chủ đề
- Một số tình huống thực tiễn đã xây dựng

suất cao và bón càng nhiều phân thì quả
càng sai. Lan đã ra chợ mua 3 kg phân đạm
hòa vào 1 xô nước và tưới cho cây. 5 ngày
sau thấy lá cây héo và rụng dần. Sau 1
tháng thì cây bị chết.
Hãy hoàn thành nhiệm vụ sau:
- Tìm nguyên nhân dẫn đến kết quả như
trên.
- Đề xuất những biện pháp bón phân hợp
lý.
Tình huống 4. Rau xanh nên ăn ngay khi
còn tươi để đảm bảo dinh dưỡng. Tuy
nhiên, với rau không rõ nguồn gốc thì có
nên ăn ngay hay không? Hãy giải thích.
Tình huống 5: Một người trồng lạc khẳng
định trong điều kiện thời tiết bình thường,
những cây lạc có lá bình thường. Tuy


nhiên, sau một thời kì dài thời tiết ẩm ướt
các lá già ở cây lạc lại biến dần thành màu
vàng (mặc dù điều kiện chăm sóc như
nhau). Em hãy nêu lí do tại sao?
Tình huống 6: Nitơ rất cần cho cây. Bạn
Nam đã lấy nước tiểu nguyên chất tưới cho
cây cà chua ở trong vườn, sau vài ngày cây
héo rũ và chết. Trong nước tiểu nguyên
chất có nhiều đạm, vì sao tưới cho cây cà
chua lại chết?
B. Ở động vật:

thấy khi hoa Zinnia (cúc ngũ sắc) được cắt
lúc rạng đông sẽ xuất hiện một giọt nước
nhỏ tụ ở bề mặt cắt của thân cây. Song khi
hoa được cắt vào buổi trưa, không thấy
giọt nước như vậy. Em có thể giải thích
như thế nào?
Tình huống 11: Trong cuộc thi cắm hoa ở
trường, khi giám khảo đi chấm thi thấy giỏ
hoa của lớp 11A2 không còn tươi như giỏ
hoa của lớp 11A1 dù cùng để ở điều kiện
như nhau. Khi được hỏi về nguyên nhân,
các bạn đều không giải thích được. Biết
rằng, kĩ thuật cắm hoa của 2 lớp như nhau,
nguyên liệu như nhau. Sau khi kiểm tra lại
toàn bộ quy trình cắm hoa của lớp mình,
bạn lớp trưởng 11 A2 mới phát hiện là khi
cắt cành hoa cho lớp, các bạn nữ đã không
ngâm cành hoa dưới chậu nước như các
bạn lớp 11 A1. Tại sao việc cắt cành hoa
dưới nước lại cho kết quả hoa tươi lâu
hơn?
Tình huống 12: Ở Nhật Bản với những
cây táo định loại bỏ họ tạo một vết cắt hình
xoắn ốc xung quanh vỏ cây táo. Những cây


táo này lại ra quả táo ngọt hơn. Tại sao
vậy?
Tình huống 13: Khi muốn chiết cành cây
hồng xiêm, người nông dân thường phải

ngọn?
B. Ở động vật:
Tình huống 16: Bạn Nam nêu thí nghiệm:
Tim ếch và cơ bắp chân ếch (cơ vân) được
cắt rời khỏi cơ thể và cho vào 2 cốc thủy
tinh chứa sẵn dung dịch sinh lý. Và kết quả
cho thấy trong dung dịch sinh lý, tim ếch
co và dãn nhịp nhàng, còn cơ bắp chân
ếch thì không co và dãn.
Tại sao cùng là bộ phận cơ thể được cắt rời
và giữ trong môi trường dung dịch sinh lí
bình thường, mà sao tim ếch vẫn tự co giãn
còn cơ chân không tự co giãn được?
Tình huống 17: Phòng y tế nhà trường có
đợt khám sức khỏe cho học sinh, đang đá
cầu ở ngoài sân, khi đến lượt khám, Nam
vội vàng chạy về phòng y tế, do bác sĩ
không biết nên vẫn khám bình thường, kết
quả nhịp tim của Nam là 120 lần/phút. Về
phòng học ngồi nghỉ một lúc, đến lúc đo
lại thì nhịp tim là 80 lần/phút, đúng kết quả
bình thường. Tại sao cùng là Nam mà
huyết áp đo được lúc thì 120 lần/phút, lúc
thì 80 lần/phút?
Tình huống 18: Thông thường, khi người
chết thì tim ngừng đập nhưng người ta có


có thể phục hồi những quả tim đã ngừng
đập khá lâu: Năm 1902, lần đầu tiên

khó chịu. Vì sao vậy?
Tình huống 22: Có 2 lọ thí nghiệm được
bịt kín, bên trong chứa số lượng hạt như


nhau: 1 lọ đựng hạt nảy mầm, 1 lọ đựng
hạt khô. Sau một thời gian dùng nhiệt kế
đo nhiệt độ của 2 lọ thấy nhiệt độ ở lọ 2
cao hay thấp hơn lọ 1? Sao lại khác nhau?
B. Ở động vật:
Tình huống 23: Cá cần oxi hòa tan trong
nước. Trong ao, hồ, mặt nước là nơi có
nhiều oxi hòa tan. Chậu nước để cá bán
mực nước cạn như vậy phải có nhiều oxi
hòa tan, lẽ ra phải đủ cho cá sống. Vì sao
các bà bán cá không sục khí thì cá lại chết?
4. Đào thải vật
chất và năng
lượng

A. Ở thực vật:
Tình huống 24: Cứ trong 1000g nước cây
hấp thụ qua rễ thì 990g nước thoát ra ngoài
không khí qua lá dưới dạng hơi. Đó là sự
lãng phí nước quá lớn. Nguyên lý hoạt
động của sinh vật nói chung bao giờ cũng
là hợp lý nhất. Theo em thoát hơi nước như
trên là lãng phí hay cần thiết? Vì sao?
Tình huống 25: Bạn An đã làm thí nghiệm
và ghi lại các kết quả như sau: Cho cát ẩm

thịt còn bò thì lại không? Các em hãy giải
đáp các thắc mắc hộ em nhỏ đó nào.
Tình huống 28: Bình thường giun đất cần
sống trong môi trường ẩm ướt ở dưới đất.
Nhưng nếu nước đầy trong hang như sau
một cơn mưa lớn, giun đất chui lên mặt
đất. Vì sao như vậy?
Tình huống 29: Ngân và Hà Chi năm nay
8 tuổi, đang học lớp 3 ở trường tiểu học thị


trấn. Hai em chơi rất thân với nhau. Chiều
nay, hai em đi học về lại cãi nhau chỉ vì
một con kiến. Câu chuyện như sau:
Ngân đố Hà Chi: Đố Hà Chi biết con kiến
có mũi không?
Hà Chi trả lời: Có, con kiến có mũi để thở,
nếu không thì nó thở bằng gì?
Ngân bảo: Theo tớ, con kiến không có mũi,
nó thở bằng mồm.
Ý kiến của em thế nào?
Tình huống 30: Một em nhỏ xem chương
trình trên VTV2, ngạc nhiên khi thấy một
cái đầm có nhiều nước với rất nhiều loại
cá, khi đến mùa khô thì đầm trở thành
vùng đất nứt nẻ, không còn một con cá
nào. Sau đó, mùa mưa đến, vừa mới chỉ có
một chút nước thôi thì lại thấy có rất nhiều
cá quẫy ở đó. Theo em thì tại sao lại như
vậy, và đó có thể là loài cá nào? Tại sao