TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
------------

LÒ THỊ MAI HUẾ

PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN
TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ SƠN LA
CHUYÊN NGÀNH: QUẢN TRỊ KINH DOANH TỔNG HỢP

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS. VŨ MINH TRAI

HÀ NỘI, 2015


LỜI CAM ĐOAN
Qua quá trình nghiên cứu và tìm hiểu thực tế tại Bảo hiểm xã hội TP Sơn La,
kết hợp vận dụng lý thuyết vào thực tiễn, cùng với sự hướng dẫn tận tình của
PGS.TS Vũ Minh Trai cùng các Thầy Cô trong Khoa Quản trị Kinh doanh, tôi đã
hoàn thành luận văn “Phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn thành
phố Sơn La”.
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập, nghiêm túc của cá
nhân tôi và các số liệu minh họa trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng, đáng tin cậy
và được xử lý khách quan, trung thực.
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2015


DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH
TÓM TẮT LUẬN VĂN.................................................................................................i
MỞ ĐẦU....................................................................................................................... 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BẢO
HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN TỪ NĂM 2010 ĐẾN NAY........................................5
1.1. Các đề tài về BHXH tự nguyện trong những năm gần đây.............................5
1.1.1. Các công trình nghiên cứu khoa học của các tổ chức, cá nhân.......................5
1.1.2. Các nghiên cứu đăng trên tạp chí....................................................................8
1.1.3. Luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ đã thực hiện về vấn đề phát triển BHXH
tự nguyện.................................................................................................................. 9
1.2. Định hướng nghiên cứu của đề tài.....................................................................9
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ
NGUYỆN..................................................................................................................... 11
2.1. Phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trong nền kinh tế thị trường.............11
2.1.1. Khái niệm, bản chất, vai trò của Bảo hiểm xã hội tự nguyện........................11
2.1.2. Khái niệm về phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện.....................................17
2.1.3. Các tiêu chí phát triển BHXH tự nguyện......................................................18
2.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển BHXH tự nguyện.............................20
2.3. BHXH tự nguyện ở một số nước trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho
Việt Nam................................................................................................................... 22
2.3.1. BHXH tự nguyện ở một số nước trên thế giới..............................................22
2.3.2. Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam........................................................28


CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN BHXH TỰ NGUYỆN TRÊN ĐỊA
BÀN THÀNH PHỐ SƠN LA.....................................................................................32
3.1. Khái quát về đặc điểm tình hình phát triển kinh tế - xã hội có ảnh hưởng
đến phát triển BHXH tự nguyện ở thành phố Sơn La..........................................32
3.1.1. Đặc điểm tình hình phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Sơn La, tỉnh
Sơn La.................................................................................................................... 32

luật về BHXH tự nguyện........................................................................................80
4.2.2. Đề xuất cắt giảm thủ tục hành chính, linh hoạt hóa các qui trình thu, cấp
sổ, chi BHXH tự nguyện........................................................................................82
4.2.3. Giải pháp về nâng cao chất lượng BHXH tự nguyện....................................83
4.2.4. Giải pháp về thực hiện quy định, chính sách BHXH tự nguyện...................83
4.2.5. Hoàn thiện công tác tổ chức quản lý đối tượng tham gia BHXH tự nguyện
............................................................................................................................... 84
4.3. Kiến nghị............................................................................................................ 86
4.3.1. Đối với Nhà nước.........................................................................................86
4.3.2. Đối với UBND thành phố Sơn La và các ngành có liên quan.......................91
KẾT LUẬN.................................................................................................................93
TÀI LIỆU THAM KHẢO..........................................................................................95
PHỤ LỤC


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

ASXH

: An sinh xã hội

BHNT

: Bảo hiểm nhân thọ

BHXH TN

: Bảo hiểm xã hội tự nguyện

BHXH


Bảng 3.2:

Số người thuộc đối tượng BHXH tự nguyện tại TP Sơn La (2010 – 2015).....38

Bảng 3.3:

Số người tham gia BHXH tại TP Sơn La (2010 – 2015).....................46

Bảng 3.4:

Số liệu thu BHXH tự nguyện BHXH thành phố Sơn La.....................47

Bảng 3.5:

Số thu, chi BHXH tự nguyện trên địa bàn TP Sơn La từ 2013 đến nay........53

Bảng 3.6:

Số thu, chi BHXH tự nguyện trên địa bàn tỉnh Sơn La 2010 - 2014. . .55

Bảng 3.7:

Thông tin chung về người được điều tra.............................................56

Bảng 3.8:

Nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện của người lao động....................59

Bảng 3.9:

Lý do không tham gia BHXH tự nguyện của người lao động............61


Trờng Đại học KINH Tế QuốC DÂN
------------

Lò THị MAI HUế

PHáT TRIểN BảO HIểM Xã HộI Tự NGUYệN
TRÊN ĐịA BàN THàNH Phố SƠN LA
Chuyên ngành: QUảN TRị KINH DOANH TổNG HợP

Hà nội, 2015


i

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
An sinh xã hội là nền tảng và động lực cho sự phát triển của quốc gia. Là trụ
cột chính của hệ thống an sinh xã hội, Bảo hiểm xã hội vừa là công cụ đắc lực giúp
nhà nước điều tiết xã hội trong nền kinh tế thị trường, vừa đảm bảo phân phối lại
thu nhập, thực hiện công bằng, tiến bộ và phát triển xã hội một cách bền vững.
Nhận thức được tầm quan trọng của công tác bảo hiểm xã hội trong chính sách an
sinh xã hội cũng như trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước, Bộ Chính trị đã
ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 22/11/2012 về tăng cường sự lãnh đạo của
đảng đối với công tác BHXH, BHYT giai đoạn 2012 – 2020, nêu rõ mục tiêu “Phấn
đấu đến năm 2020, có khoảng 50% lực lượng lao động tham gia BHXH, 35% lực
lượng lao động tham gia BHTN, trên 80% dân số tham gia BHYT”.
Tại thành phố Sơn La hiện nay mới có khoảng 37% lực lượng lao động có

Chương 3: Thực trạng phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn
thành phố Sơn La
Chương 4: Một số giải pháp phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện ở
thành phố Sơn La.
CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BHXH TỰ
NGUYỆN TỪ NĂM 2010 ĐẾN NAY
1.1 Các đề tài về BHXH tự nguyện trong những năm gần đây
Từ năm 2010 đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về BHXH tự nguyện
và các vấn đề có liên quan đến an sinh xã hội cho lao động ở khu vực phi chính thức
ở cả địa phương và trên cả nước. Trong đó đều chỉ ra những đặc trưng của lao động
phi chính thức, lao động nông, lâm nghiệp, lao động tự do… là họ làm công việc
không có giao kết hợp đồng cụ thể, thu nhập không ổn định, trình độ học vấn đa
phần thấp, vì một lí do nào đó không được tham gia BHXH bắt buộc… Đây là đối
tượng dễ gặp các tổn thương như thất nghiệp, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp,
hay không có thu nhập khi mất khả năng lao động… do đó rất cần được tiếp cận các
chính sách an sinh xã hội mà cụ thể là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Tuy
nhiên, các nghiên cứu này cũng chỉ ra thực trạng BHXH tự nguyện chưa được phổ


iii

biến sâu rộng đến các tầng lớp nhân dân, chưa đáp ứng được hết các nhu cầu của
người lao động về thanh toán các chế độ ngắn hạn.
1.2 Định hướng nghiên cứu
Những công trình nghiên cứu đã thực hiện trong thời gian qua đã phản ánh
chính xác xu hướng phát triển cũng như những vấn đề còn tồn tại đối với vấn đề an
sinh xã hội cho người lao động không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Tuy
nhiên, với những đặc thù riêng về tình hình kinh tế, chính trị cũng như điều kiện tự
nhiên, xã hội, cần thiết phải có một công trình nghiên cứu chính thức về BHXH tự

* Tiêu chí về gia tăng số tiền thu được về quỹ BHXH tự nguyện
* Chất lượng BHXH tự nguyện
* Phát triển chế độ chính sách về BHXH tự nguyện
* Sự đa dạng hóa trong cơ cấu lao động
Các nhân tố ảnh hưởng đến BHXH tự nguyện bao gồm các nhân tố ảnh hưởng
đến sự phát triển BHXH tự nguyện theo chiều rộng và các nhân tố ảnh hưởng đến
sự phát triển BHXH tự nguyện theo chiều sâu.

2.3. BHXH tự nguyện ở một số nước trên thế giới và bài học kinh
nghiệm cho Việt Nam
2.3.1. BHXH tự nguyện ở một số nước trên thế giới
Ở các nước trên thế giới, BHXH tự nguyện ra đời như một tất yếu khách quan,
đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân về ASXH, BHXH. Ở một số nước
như Pháp, Mỹ, Trung Quốc, BHXH tự nguyện có hình thức bảo hiểm hưu trí bổ
sung, giúp người tham gia BHXH có mức hưởng cao hơn khi về hưu. Hình thức
BHXH tự nguyện cho nông dân phổ biến ở Trung Quốc, Indonesia, Thổ Nhĩ Kỳ.
Ngoài ra, còn có BHXH tự nguyện cho đối tượng lao động tự do. Các nước chia
BHXH tự nguyện thành những chính sách phù hợp với từng loại đối tượng.

2.3.2. Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
- BHXH tự nguyện phải phát triển theo đúng các quy luật khách quan
- Xây dựng chính sách BHXH tự nguyện phù hợp
- Xác định rõ đối tượng tham gia
- Áp dụng các chế độ bảo hiểm phù hợp
- Xây dựng hệ thống BHXH tự nguyện phải gắn với phát triển kinh tế
CHƯƠNG 3


v


vi

Về cơ cấu, dân số nông thôn chiếm khoảng gần 1/3 dân số trong độ tuổi lao
động. Cụ thể lao động nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chiếm tới 24.9% lực
lượng lao động năm 2011, tăng lên lần lượt là 26% (2012), 27.1% (2013), 28% (2014)
và ước tính sẽ tăng lên đến 29% (2015), phân bố chủ yếu ở các xã Chiềng Ngần,
Chiềng Đen, Chiềng Cọ, Chiềng Xôm, Hua La và các phường Chiềng An, Chiềng
Cơi.
3.2 Thực trạng phát triển BHXH tự nguyện ở thành phố Sơn La
3.2.1. Các quy định về BHXH tự nguyện hiện hành
3.2.1.1. Các quy định pháp lý hiện hành của nhà nước về Bảo hiểm xã hội
tự nguyện
Mục này nêu khái quát về các văn bản đã được ban hành để quy định, hướng
dẫn thực hiện chi tiết về BHXH tự nguyện và các nội dung có liên quan. Bên
cạnh đó cũng cho biết đối tượng của BHXH tự nguyện, nghĩa vụ và quyền lợi
của những đối tượng này.
* Đối tượng của BHXH tự nguyện
Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện được quy định tại khoản 5, Điều 2,
Luật BHXH (2006): là những người không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
* Nghĩa vụ
- Người lao động đăng ký việc tham gia BHXH tự nguyện với tổ chức
BHXH.
- Người lao động tham gia BHXH tự nguyện có trách nhiệm đóng toàn bộ
mức tiền tham gia đóng BHXH tự nguyện theo quy định.
* Quyền lợi
- Được hưởng chế độ hưu trí hàng tháng:
- Được hưởng trợ cấp một lần khi nghỉ hưu:
- Được hưởng BHXH một lần khi không đủ điều kiện hưởng lương hưu hàng
tháng
- Được hưởng chế độ tử tuất, gồm các loại trợ cấp: Trợ cấp mai táng phí, trợ

3.4 Đánh giá chung về kết quả, hạn chế và nguyên nhân triển khai BHXH
tự nguyện cho đối tượng lao động khu vực ngoài nhà nước trên địa bàn thanh
phố Sơn La


viii

3.4.1 Kết quả đạt được
Số lượng người tham gia BHXH tự nguyện tăng lên khá nhanh, từ 48 người
vào năm 2010, đến hết năm 2014 đã có 231 người tham gia BHXH tự nguyện. Số
thu BHXH tự nguyện cũng tăng lên nhanh chóng, từ hơn 157 triệu năm 2010 lên tới
con số hơn 893 triệu năm 2014. Bên cạnh đó, quyền lợi của người tham gia BHXH
được đảm bảo, đã bắt đầu có đối tượng được lĩnh lương hưu, trợ cấp BHXH hàng
tháng từ nguồn quỹ BHXH tự nguyện. Đồng thời, cơ quan BHXH cũng chi trả trợ
cấp BHXH một lần cho người lao đồng khi có yêu cầu.
3.4.2 Hạn chế và nguyên nhân
* Hạn chế:
- Tỷ lệ thu hút người lao động tham gia BHXH tự nguyện so với tiềm năng
còn thấp
- Thực hiện chi trả BHXH một lần chưa kịp thời
- Việc tổ chức thu BHXH tự nguyện còn nhiều hạn chế
* Nguyên nhân
- Do nguồn nhân lực còn ít, trình độ không đồng đều, chưa có cán bộ chuyên
trách về BHXH tự nguyện
- Cơ sở vật chất còn nhiều hạn chế, nền tảng CNTT yếu
- Hệ thống đại lý thu hoạt động chưa hiệu quả
- Công tác tuyên truyền, vận động còn yếu kém
- Chế độ chính sách BHXH tự nguyện chưa đủ hấp dẫn
- Thu nhập và trình độ nhận thức của người dân chưa cao
CHƯƠNG 4

- Xây dựng quy trình làm việc chặt chẽ, đào tạo đội ngũ nhân viên làm việc
tận tình, chuyên nghiệp
- Nâng cao chất lượng phục vụ của cơ quan BHXH đối với các đối tượng tham
gia BHXH tự nguyện
- Hoàn thiện công tác tổ chức quản lý đối tượng tham gia BHXH tự nguyện


x

KẾT LUẬN
Nhận thức được vị trí, vai trò của BHXH tự nguyện trong đời sống xã hội tại
thành phố Sơn La, cũng như những bất cập còn tồn tại khiến cho nhu cầu về BHXH
của người dân chưa được đáp ứng, luận văn đã đi sâu vào phân tích, làm rõ thêm cơ
sở lý luận về BHXH tự nguyện; đánh giá các nhân tố có ảnh hưởng đến năng lực
cạnh tranh của BHXH tự nguyện trên thị trường. Định hướng phát triển BHXH tự
nguyện ở địa phương đến năm 2020 và đưa ra một số giải pháp để phát triển BHXH
tự nguyện tại thành phố Sơn La trong thời gian tới.


Trờng Đại học KINH Tế QuốC DÂN
------------

Lò THị MAI HUế

PHáT TRIểN BảO HIểM Xã HộI Tự NGUYệN
TRÊN ĐịA BàN THàNH Phố SƠN LA
Chuyên ngành: QUảN TRị KINH DOANH TổNG HợP

Ngời hớng dẫn khoa học:


hạn (hưu trí và tử tuất) như những người lao động làm việc trong khu vực chính
thức. Đồng thời, đây cũng là bước tiến mới trong chính sách an sinh xã hội, lần đầu
tiên tại Việt Nam, mở ra tầng thứ ba của mô hình sàn an sinh xã hội: 1/ Bảo đảm y
tế tối thiểu – 2/ Bảo hiểm xã hội và các hình thức an sinh khác có đóng góp của
người dân – 3/ Bảo hiểm xã hội tự nguyện.


2

Nhận thức được tầm quan trọng, vai trò của công tác BHXH trong chính sách
an sinh xã hội cũng như trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước, Bộ Chính trị
đã ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 22/11/2012 về tăng cường sự lãnh đạo
của Đảng đối với công tác bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế giai đoạn 2012 – 2020.
Trong đó, đưa ra thực trạng: “Diện bao phủ bảo hiểm xã hội còn thấp, mới đạt
khoảng 20% lực lượng lao động, số người tham gia bảo hiểm y tế mới đạt khoảng
65% dân số” và nêu rõ mục tiêu: “Thực hiện có hiệu quả các chính sách, chế độ
bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; tăng nhanh diện bao phủ đối tượng tham gia bảo
hiểm xã hội, nhất là bảo hiểm xã hội tự nguyện; thực hiện mục tiêu bảo hiểm y tế
toàn dân. Phấn đấu đến năm 2020, có khoảng 50% lực lượng lao động tham gia
bảo hiểm xã hội, 35% lực lượng lao động tham gia bảo hiểm thất nghiệp; trên 80%
dân số tham gia bảo hiểm y tế”. Ngày 23 tháng 7 năm 2013, Thủ tướng Chính phủ
ban hành Quyết định số 1215/QĐ-TTg, phê duyệt chiến lược phát triển ngành Bảo
hiểm xã hội Việt Nam đến năm 2020, trong đó một lần nữa khẳng định các mục tiêu
được giao trong NQ số 21 của Bộ Chính trị, cụ thể hóa các quan điểm, đặt ra mục
tiêu và các giải pháp thực hiện trong từng giai đoạn.
Từ khi bắt đầu triển khai BHXH tự nguyện, số người tham gia trên cả nước
đã tăng từ 6.110 người (năm 2008) lên 225 ngàn người (tính đến hết tháng
12/2014). Tuy nhiên, tới nay mới chỉ có khoảng 0.5% số đối tượng thuộc phạm
vi BHXH tự nguyện tham gia hình thức bảo hiểm này.
Trên địa bàn thành phố Sơn La, năm 2008 chỉ có 22 người tham gia BHXH tự

địa bàn thành phố Sơn La.
Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng thực hiện BHXH tự nguyện từ năm
2010-2014. Đề xuất giải pháp đến năm 2020.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận văn sử dụng đồng bộ hệ thống các
phương pháp nghiên cứu như:
- Nguồn dữ liệu sử dụng trong đề tài:
+ Dữ liệu sơ cấp: thu thập qua phỏng vấn 180 đối tượng qua phiếu điều tra nhu
cầu tham gia BHXH tự nguyện, sinh sống tại 6/12 xã, phường của Thành phố Sơn La.


4

+ Dữ liệu thứ cấp:
- Niên giám thống kê tỉnh Sơn La, Số liệu báo cáo của phòng Thống kê thành
phố Sơn La (năm 2010 đến 2014);
- Báo cáo công tác thu, chi Bảo hiểm xã hội thành phố Sơn La, Bảo hiểm xã
hội tỉnh Sơn La (năm 2010 đến 2014).
- Phương pháp nghiên cứu, đánh giá: đề tài sử dụng phương pháp phân tích,
tổng hợp để đánh giá các nhân tố ảnh hưởng khả năng phát triển BHXH tự nguyện theo
chiều rộng và chiều sâu.
5. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Mục lục, Danh mục các công trình nghiên cứu,
Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung của luận văn được chia thành 4
Chương như sau:
Chương 1: Tổng quan về các công trình nghiên cứu về BHXH tự nguyện
Chương 2: Cơ sở lý luận về phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện
Chương 3: Thực trạng phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn
thành phố Sơn La
Chương 4: Một số giải pháp phát triển Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên

chính thức. Ngoài ra, chính sách BHXH (bao gồm BHXH bắt buộc và BHXH tự
nguyên) cũng là chủ đề được nêu trong nghiều khuyến nghị chính sách. Tuy nhiên
vẫn còn thiếu những nghiên cứu và hiểu biết liên quan đến các chính sách trợ cấp