ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

------------------------------------------

HOÀNG THÔNG
(HUANG CONG)

ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ HÁN – VIỆT CÓ
YẾU TỐ CHỈ ẨM THỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Hà Nội – 2019


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------

HOÀNG THÔNG
(HUANG CONG)

ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ HÁN – VIỆT CÓ
YẾU TỐ CHỈ ẨM THỰC

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành ngôn ngữ học
Mã số: 60220240

Người hướng dẫn khoa học:
GS.TS. Nguyễn Văn Khang

Hà Nội, ngày 15 tháng 08 năm 2019
Người viết

Huang Cong


MỤC LỤC
PHẦM MỞ ĐẦU ............................................................................................. 5
1. Lý do chọn đề tài: ......................................................................................... 5
2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ...................................................................... 6
3. Mục tiêu nghiên cứu................................................................................... 12
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.............................................................. 13
5. Phương pháp nghiên cứu............................................................................ 13
6. Cấu trúc luận văn ....................................................................................... 13
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT ............................................................. 15
1.1. Khái niệm thành ngữ ....................................................................... 15
1.1.1 Khái niệm thành ngữ trong tiếng Hán .................................................. 15
1.1.2 Khái niệm thành ngữ trong tiếng Việt ................................................... 16
1.1.3 Sự khác biệt và sự giống nhau về khái niệm thành ngữ trong tiếng Hán
và tiếng Việt ..................................................................................................... 18
1.2. Nhận diện thành ngữ ....................................................................... 18
1.2.1 Nhận diện thành ngữ tiếng Hán ............................................................ 18
1.2.2 Nhận diện thành ngữ tiếng Việt............................................................. 22
1.2.3 Sự khác biệt và sự giống nhau giữa các đơn vị trong tiếng Hán và
tiếng Việt ............................................................................................... 25
1.3. Đặc điểm của thành ngữ tiếng Hán và tiếng Việt ............................. 26
1.3.1 Đặc điểm của thành ngữ tiếng Hán ...................................................... 26
1.3.2 Đặc điểm của thành ngữ tiếng Việt ....................................................... 30
1.3.3 Sự khác biệt và sự giống nhau về đặc điểm của thành ngữ tiếng Hán
và tiếng Việt ........................................................................................... 32

3.2.2. Tính biểu cảm ........................................................................................ 70
3.2.3 Tính triết lý ............................................................................................. 71
2


3.3 Đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ có yếu tố chỉ ẩm thực trong tiếng Việt.......73
3.3.1 Tính dân tộc ............................................................................................ 77
3.3.2 Tính biểu trưng ....................................................................................... 78
3.5 Tiểu kết ........................................................................................... 81
PHẦN KẾT LUẬN ........................................................................................ 82
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 84
PHỤ LỤC ....................................................................................................... 88

3


DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1: Bảng thống kê số lượng và tỷ lệ của thành ngữ liên hợp có yếu tố
chỉ ẩm thực trong tiếng Hán ............................................................................ 44
Bảng 2.2: Bảng thống kê số lượng và tỷ lệ của thành ngữ phi liên hợp có yếu
tố chỉ ẩm thực trong tiếng Hán ........................................................................ 47
Bảng 2.3: Bảng thống kê số lượng và tỷ lệ của thành ngữ liên hợp có yếu tố
chỉ ẩm thực trong tiếng Việt ............................................................................ 53
Bảng 2.4: Bảng miêu tả các ví dụ cụ thể của thành ngữ so sánh có yếu tố chỉ
ẩm thực trong tiếng Việt .................................................................................. 55
Bảng 2.5: Bảng thống kê số lượng và tỷ lệ của thành ngữ phi liên hợp có yếu
tố chỉ ẩm thực trong tiếng việt ........................................................................ 55
Bảng2.6: Bảng thống kê số lượng và tỷ lệ của các thành ngữ phi bốn âm tiết
trong tiếng Việt ................................................................................................ 56
Bảng 2.7: Bảng miêu tả các ví dụ cụ thể của thành ngữ so sánh .................... 57

Hán đều có phản ánh sự tri nhận về thế giới, tư duy, cũng như cuộc sống hàng
ngày của từng dân tộc. Cho nên, thông qua việc đối chiếu thành ngữ, chúng
tôi nhằm tìm hiểu không chỉ ngữ nghĩa, cấu trúc của thành ngữ trong tiếng

5


Việt và tiếng Hán, mà còn muốn bộc lộ đặc trưng văn hoá của từng dân tộc
được hàm chứa trong ngôn ngữ.
Khi khảo sát các công trình nghiên cứu về thành ngữ và văn hoá, chúng
tôi rất ấn tượng với quan điểm “dân dĩ thực vi tiên” của dân tộc Việt và dân
tộc Hán, chúng tôi nhận thấy rằng ẩm thực có một vị trí quan trọng trong cuộc
sống hàng ngày của hai dân tộc, đồng thời, ẩm thực cũng có sự ảnh hưởng rất lớn
đối với thành ngữ. Trong luận văn này, chúng tôi sẽ thực hiện việc đối chiếu để
tìm hiểu sâu sắc hơn về hệ thống thành ngữ trong hai ngôn ngữ, thông qua đối
chiếu để tìm hiểu sự khác nhau và sự giống nhau của thành ngữ có yếu tố chỉ ẩm
thực trong tiếng Hán và tiếng Việt. Cho đến nay, chúng tôi chưa tìm thấy có công
trình nghiên cứu về đối chiếu thành ngữ có yếu tố chỉ ẩm thực giữa tiếng Việt và
tiếng Hán. Cho nên, chúng tôi chọn đề tài này để làm một nghiên cứu sơ bộ về đối
chiếu thành ngữ Hán Việt có yếu tố chỉ ẩm thực.
Tóm lại, thông qua việc đối chiếu, chúng tôi mong muốn tìm hiểu đặc
điểm cấu trúc cũng như đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và tiếng
Hán có liên quan đến ẩm thực.
2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Việc nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Hán và tiếng Việt đã được rất nhiều
nhà nghiên cứu quan tâm, trong đó, có một số tác giả đã đưa ra công trình nghiên
cứu hoàn chỉnh. Trong giới Việt ngữ học, tác giả Hoàng văn hành có công trình
nghiên cứu Thành ngữ học tiếng Việt, tác giả có thảo luận sự nhận diện của thành
ngữ, nguồn gốc của thành ngữ, quy tắc cấu tạo, cơ cấu nghĩa của thành ngữ tiếng
Việt một cách có hệ thống, đồng thời, tác giả cũng có dành một phần để thảo

tác phẩm nhân văn trích dẫn. Tác giả Liu jiexiu xuất bản công trình nghiên
cứu《成语》(Thành ngữ) vào năm 1985, đây là một công trình có sức ảnh

7


hưởng to lớn, trong đó có thảo luận về sự nhận diện, nguồn gốc, ngữ nghĩa,
phát âm, sự vận dụng của thành ngữ. Ông định nghĩa và giải thích thành ngữ
tiếng Hán như sau: thành ngữ là cụm từ cố định hoặc câu ngắn với hình thức
cố định, nghĩa thấu triệt và đơn giản, được người ta sử dụng từ lâu...gọi nó là
cụm từ cố định là dựa vào thành phần cấu trúc của nó; gọi nó là câu ngắn là
dựa vào những câu ngắn gọn được bao gồm trong thành ngữ. [38, tr3]
Trên đây là những nghiên cứu tổng hợp, sau khi những năm 90, sự nghiên
cứu về thành ngữ thì càng ngày càng chuyên sâu. Nghiên cứu cấu trúc thành
ngữ, với tỷ lệ thành ngữ bốn chữ cao trong tiếng Hán, các tác giả tập trung
nghiên cứu thành ngữ bốn chữ. Yang ijun (2000),《试论 “一 X 不 Y”式成
语》(Thử luận thành ngữ với cấu trúc cố định “Nhất X Bất Y”), tác giả đã thảo
luận về thành ngữ bốn chữ với một cấu trúc cố định.[52] An liqing (2006),《成
语的结构和语音特征》(Đặc trưng cấu trúc và ngữ âm của thành ngữ).[28]
Long qingran (2009),《汉语成语结构对称类析》(Phân tích cấu trúc đối xứng
của thành ngữ tiếng Hán), tác giả cho rằng: “đặc trưng đối xứng của thành
ngữ tiếng Hán được thể hiện ở hai mặt, môt là tính đối xứng của cấu trúc...hai
là tính đối xứng về thành phần”.[40, tr1] Wang zheng (2011),《汉语成语的结
构特点及汉译法等效研究》(Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc thành ngữ tiếng
Hán và phương pháp Hán dịch). Dựa vào cấu trúc của thành ngữ, tác giả còn
thảo luận về việc phiên dịch thành ngữ tiếng Hán sang tiếng Pháp. [48]
Kết quả nghiên cứu về ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Hán cũng khá là
phong phú. Wang qingjiang (2000),《成语语义类型及其对词汇——语义搭
配的限制》(Loại hình ngữ nghĩa của thành ngữ và sự hạn chế của nó đối với
sự kết hợp từ vựng---ngữ nghĩa ), ông nói rằng: “nghĩa khái niệm, nghĩa tình

thành ngữ), đây là một chuyên khảo về thành ngữ liên quan đến ẩm thực, tác giả
liệt kê ra 429 thành ngữ tiếng Hán liên quan đến ẩm thực và dựa vào từng cái
thành ngữ cụ thể thảo luận về thành ngữ ẩm thực và văn hoá. [49]
Ở Việt Nam, năm 1943, trong cuốn Việt nam học sử yếu, ông Dương
quảng hàm là người đầu tiên thảo luận về sự phân biệt giữa thành ngữ và tục
ngữ, ông viết rằng: “Thành ngữ là những lời nói do nhiều tiếng ghép lại đã lập
thành sẵn, ta có thể mượn để diễn đạt một ý tưởng của ta khi nói chuyện hoặc
viết văn.”[10, tr15] Ông đưa ra sự phân biệt giữa thành ngữ và tục ngữ, mặc
dù ông không đi sâu thảo luận về thành ngữ, nhưng ông đã khiến cho thành
ngữ trở thành một đối tượng nghiên cứu riêng.
Tác giả Nguyễn văn mệnh (1972) trong bài Về ranh giới giữa thành ngữ
và tục ngữ có quan điểm cho rằng thành ngữ và tục ngữ khác nhau về ngữ
nghĩa và cấu trúc ngữ pháp.[17] Cù đình tú (1973) trong bài Góp ý kiến về
phân biệt thành ngữ và tục ngữ cho rằng từ gốc độ ngôn ngữ học, thành ngữ
và tục ngữ khác nhau về mặt chức năng của hai đơn vị này. Thành ngữ là
dùng để biểu đạt tên hoặc tính chất của sự vật và hành động, cho nên thành
ngữ tương đương với từ. Tục ngữ thì dùng để truyền đạt một thông báo, lời
khuyên hoặc kinh nghiệm, nó có nghĩa hoành chỉnh và với hình thức là
câu.[22] Nguyễn thiện giáp (1974) trong bài Về khái niệm thành ngữ tiếng
Việt dựa vào ba tiêu chuẩn để xác nhận thành ngữ: tính ổn định của cấu trúc,
tính hoàn chỉnh và dễ hiểu hay không về mặt ngữ nghĩa. Thành ngữ thì dễ
hiểu và có cấu trúc ổn định, về tính hoàn chỉnh về nghĩa thì có thể là hoàn
chỉnh hoặc không hoàn chỉnh. [6, tr2]Cuốn Từ vựng học tiếng Việt(1998) của
tác giả Nguyễn thiện giáp viết rằng: “Thành ngữ là những cụm từ cố định vừa
có tính hoàn chỉnh về nghĩa, vừa có tính gợi cảm.”[8, tr77] Căn cứ vào cơ chế
cấu tạo, tác giả chia ra thành ngữ thành hai loại lớn: thành ngữ hợp kết và
thành ngữ hoà kết. Nguyễn văn tú (1976) trong cuốn Từ và vốn từ tiếng Việt
10



nghệ thuật sử dụng thành ngữ tiếng Việt, thành ngữ từ góc nhìn của văn hoá
học.[11]
Những nghiên cứu liên quan đến đối chiếu và so sánh thành ngữ Hán –
Việt thì phần lớn là luận văn hoặc luận án. Nguyễn thị thu hương (2004) đối
chiếu thành ngữ Hán – Việt về mặt đặc trưng cơ bản, đặc trưng cấu trúc và
chức năng ngữ pháp.[44] Lý văn hà (2011) so sánh thành ngữ Hán Việt về
mặt nguồn gốc, cấu trúc và ý nghĩa, tác giả cũng phân tích lý do về sự khác
biệt giữa thành ngữ tiếng Hán và thành ngữ tiếng Việt.[36]Cai xinjiao (2011)
đã đối chiếu về các yếu tố về văn hoá trong thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ
tiếng Hán.[31] Trần thị ánh nguyệt (2016) đã tập trung thảo luận thành ngữ
Hán – Việt bốn chữ về mặt đặc điểm cơ bản, ngữ âm, cấu trúc ngữ pháp và
ngữ nghĩa.[32] Giang thị tám (2009), đặc điểm thành ngữ có yếu tố chỉ con số
trong tiếng Hán (có đối chiếu với tiếng Việt).[26] Những nghiên cứu liên quan
đến đối chiếu thành ngữ thành ngữ Hán – Việt có yếu tố chỉ ẩm thực thì chưa
có, như vậy, chúng tôi sẽ tìm hiểu một cách sơ bộ về chủ đề này.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu của luận văn này là khảo sát và nghiên cứu thành
ngữ Hán – Việt có yếu tố chỉ ẩm thực. Chúng tối sẽ đối chiếu về mặt cấu trúc,
ngữ nghĩa cũng như biến thể của thành ngữ Hán – Việt có yếu tố chỉ ẩm thực.
Dựa vào việc đối chiếu, chúng tôi nhằm tìm hiểu sự khác nhau và sự giống
nhau về mặt cấu trúc và ngữ nghĩa để góp phần cho việc nghiên cứu về thành
ngữ tiếng Hán và tiếng Việt. Để thực hiện mục tiêu trên, nhiệm vụ cụ thể của
luận văn là như sau:
1) Nhìn lại, tổng quan về những nghiên cứu về thành ngữ ở Trung Quốc và
Việt Nam, đặc biệt là những nghiên cứu liên quan đến đối chiếu thành ngữ
Hán – Việt và những nghiên cứu liên quan đến thành ngữ và ẩm thực.
2) Xây dựng cơ sở lý thuyết để thực hiện đề tài này.
12




6. Cấu trúc luận văn
-

Luận văn này sẽ có: Phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo và
phụ lục.

- Nội dung chính sẽ có ba chương:

13


Chương 1: Cơ sở lý thuyết của luận văn
Chương 2: Đối chiếu đặc điểm cấu trúc của thành ngữ Hán – Việt có yếu
tố chỉ ẩm thực
Chương 3: Đối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ Hán – Việt có
yếu tố chỉ ẩm thực

14


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÝ THUYẾT

1.1.

Khái niệm thành ngữ

Trong cuộc sống hàng ngày, hầu như chúng ta có thể nêu ra rất nhiều
thành ngữ một cách dễ dàng, ví dụ: ăn cháo đá bát, bảy nổi ba chìm trong

cố định, có nghĩa nhất định nào đó, không thể nhìn chữ đoán nghĩa, chức năng
trong câu đương tương một cụm từ cố định và câu ngắn. ”[45, tr12]
Liu jiexiu (1985) trong sách 《成语》(Thành ngữ) có định nghĩa sau: “cụm
từ cố định hoặc câu ngắn có hình thức cố định, với hình thức ngắn gọn và
nghĩa sâu sắc, được người ta sử dụng từ lâu.”[38, tr3]
Mo Pengling (2001) trong sách 《汉语成语与汉文化》(Thành ngữ tiếng
Hán và văn hoá Hán) có quan niệm rằng thành ngữ là một loại cụm từ cố định
có phong cách văn bản và được sử dụng từ lâu.[42, tr1]
Cuốn giáo trình 《现代汉语》 (Tiếng hán hiện đại) (2002) nhấn mạnh rằng
thành ngữ là cụm từ cố định có phong cách văn bản và được sử dụng từ lâu. [57]
Tóm lại các quan điểm trên đây, chúng ta được biết, phần lớn tác giả coi
thành ngữ là một loại cụm từ cố định hoặc câu ngắn, thành ngữ tiếng Hán
phần lớn là bốn chữ. Và thành ngữ được sử dụng từ lâu, có thành phần và cấu
trúc cố định, nghĩa của thành ngữ rất sâu sắc và không thể đoán từ mặt chữ.
1.1.2 Khái niệm thành ngữ trong tiếng Việt
Trong cuốn Từ điển tiếng Việt do tác giả Hoàng phê chủ biên có khái niệm
về thành ngữ như sau: “tập hợp từ cố định đã quen dùng mà nghĩa của nó
không thể giải thích được một cách đơn giản bằng nghĩa của các từ tạo nên.”
Về khái niệm về thành ngữ, các nhà Việt ngữ học cũng có rất nhiều phát biểu

16


đáng kể. [18, tr1203]
Tác giả Hồ lê (1976) có quan điểm: “Thành ngữ là những tổ hợp từ (gồm
nhiều từ hợp lại), có tính vững chắc về cấu tạo và bóng bẩy về ý nghĩa, dùng để
miêu tả một hình ảnh, một hiện tượng, một tính cách, một trạng thái.” [16, tr97]
Nguyễn Văn Tú trong công trình Tiếng việt và vốn từ tiếng Việt hiện đại viết
rằng: “Thành ngữ là cụm từ cố định mà các từ trong đó đã mất tính độc lập đến
một trình độ cao về nghĩa, kết hợp thành một khối hoàn chỉnh vững chắc. Nghĩa

a) Phần lớn các tác giả đều cho rằng thành ngữ tiếng Hán và thành ngữ tiếng
Việt là thuộc về cụm từ cố định, chỉ một số quan điểm cho rằng thành ngữ
tiếng Hán có thể là câu ngắn.
b) Về mặt ý nghĩa, thành ngữ tiếng Hán và thành ngữ tiếng Việt thường có
nghĩa bóng, nhiều khi không thể chỉ dựa vào các yếu tố cấu tạo nên thành ngữ
mà đoán nghĩa.
c) Về mặt hình thái – cấu trúc, thành ngữ tiếng Hán và thành ngữ tiếng Việt
đều rất ổn định và chặt chẽ.
d) Thành ngữ tiếng Hán có phong cách văn bản, còn thành ngữ tiếng Việt thì
phần lớn có phong cách khẩu ngữ.
e) Thành ngữ tiếng Hán với bốn chữ chiếm số lượng áp đảo (hơn 90%),
trong khi thành ngữ tiếng Việt có bốn âm tiết thì có tỷ lệ thấp hơn.
1.2 Nhận diện thành ngữ
Thành ngữ và các đơn vị khác như tục ngữ, quán ngữ, cụm từ cố định v.v.
thường có một số đặc trưng tương tự. Để xem xét đặc trưng của thành ngữ
trong hai ngôn ngữ, chúng tôi sẽ xác nhận ranh giới giữa thành ngữ và các
loại đơn vị khác như tục ngữ, quán ngữ v.v.
1.2.1 Nhận diện thành ngữ tiếng Hán
1.2.1.1 Phân biệt thành ngữ và tục ngữ trong tiếng Hán

18


Khái niệm của tục ngữ (俗语) trong tiếng Hán nếu hiểu theo nghĩa rộng,
theo Ma Guofan (1985), nó bao gồm ngạn ngữ (谚语) và câu nói bỏ lửng/yết
hậu ngữ (歇后语). Nếu hiểu theo nghĩa hẹp thì khái niệm tục ngữ đương
tương với ngạn ngữ. Cuốn danh từ ngôn ngư học (2011) định nghĩa ngạn ngữ
như sau: những câu cố định có nghĩa sâu sắc và thông tục ngắn gọn được lưu
truyền qua miệng.[51, tr91] Theo Liu shuxin (2002), tục ngữ là những câu có
sẵn hài hước, sinh động, ngữ nghĩa mang tính nhắc nhở, có nguồn góc từ dân

sáng) hồi xưa là một tục ngữ, nhưng hiện nay nó lại là một thành ngữ.
1.2.1.2 Phân biệt thành ngữ và quán dụng ngữ trong tiếng Hán
Khái niệm quán dụng ngữ (惯用语) trong tiếng Hán tương tự với cụm từ
cố định và quán ngữ trong tiếng Việt. Quán dụng ngữ được coi là một loại
cụm từ cố định. Theo cuốn Danh từ ngôn ngữ học (2011), quán dụng ngữ là
chỉ những dùng ngữ người ta quen dùng trong khẩu ngữ với nghĩa hoàn chỉnh,
hình thức cố định và gắn gọn. Phần lớn quán dụng ngữ được cấu thành bởi ba
âm tiết, cấu trúc nội bộ phần lớn là cấu trúc động – tân, ý nghĩa của chúng
không phải đơn giản là sự kết hợp ý nghĩa của thành phần cấu tạo chúng, mà
là thông qua phương thức tu từ như ví von để hình thành ý nghĩa.[51, tr91] Ví
dụ, “炒冷饭” (xào cơm nguội, hình dung những lời từng đã nói, những việc
từng đã làm, không có gì mới). Quán dụng ngữ có tính chất tương tự với
thành ngữ, chúng là thuộc về cụm từ cố định và chúng tương tự như thành
ngữ có ý nghĩa hoàn chỉnh, không thể suy đoán nghĩa từ các yếu tố cấu tạo
nên nó, có thể sử dụng độc lập.
Về sự khác biệt giữa thành ngữ và quán dụng ngữ thì các nhà ngôn ngữ
học tiếng Hán cũng có nhiều chỗ không thống nhất. Hiện nay có hai loại quan
điểm chính, một là phân biệt thành ngữ và quán dụng ngữ theo hình thức, tức
20


là ba chữ thì là quán dụng ngữ, bốn chữ thì là thành ngữ. Quan điểm thứ hai
là phân biệt thành ngữ và quán dụng ngữ dựa vào ý nghĩa, quan điểm này cho
rằng, thành ngữ là loại cụm từ cố định có ý nghĩa sâu sắc, quán dụng ngữ thì
không có.
Khi đề cập đến tính cố định của thành ngữ và quán dụng ngữ, giáo trình
Tiếng hán hiện đại (2011) có trình bày quan điểm rằng thành ngữ có tính cố
định cao hơn quán dụng ngữ. [57] Chúng ta có thể tăng thêm thành phần một
cách linh hoạt cho quán dụng ngữ nhưng không thể giảm hay thêm thành
phần cho thành ngữ. Ví dụ, khi sử dụng quán dụng ngữ “炒冷饭” (xào cơm