BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LƯƠNG CẨN

CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI
ĐỊNH CƯ: NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP MỘT SỐ
DỰ ÁN ĐẦU TƯ TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 2, THÀNH
PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
Mã số: 8340201

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. SỬ ĐÌNH THÀNH

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2019



LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung
thực do chính bản thân tôi nghiên cứu và trình bày. Mọi sự giúp đỡ cho việc thực
hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được
chỉ rõ nguồn gốc rõ ràng và được phép công bố.
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung của đề tài nghiên cứu.
TP.HCM, ngày tháng năm 2019
Người thực hiện luận văn

Lương Cẩn


1.7. Khoản bồi thường...................................................................................................................... 19


1.8. Phương pháp định giá.............................................................................................................. 20
1.9. Sự chung tay góp sức từ cộng đồng................................................................................... 22
1.10. Các tác động kinh tế – xã hội của việc quy hoạch đất.............................................. 23
1.11. Thực tiễn quy hoạch đất ở các nước khác trên thế giới............................................ 24
1.12. Các tiêu chí đánh giá thành công của dự án quy hoạch đất.................................... 26
1.12.1. Tiêu chí thi hành.................................................................................................................. 26
1.12.2. Tiêu chí đánh giá................................................................................................................. 28
1.13. Tóm tắt........................................................................................................................................ 29
CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, GIẢI PHÓNG
MẶT BẰNG....................................................................................................................................... 31
2.1. Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ.............................................................................................. 37
2.2. Quy trình thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công
cộng......................................................................................................................................................... 31
2.3. Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại TP. HCM............................................ 37
2.4. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan...................................................... 43
2.5. Tóm tắt.......................................................................................................................................... 46
CHƯƠNG 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU............................................................... 47
3.1. Khu vực nghiên cứu................................................................................................................. 47
3.2. Thiết kế câu hỏi nghiên cứu.................................................................................................. 50
3.2.1. Hướng tiếp cận........................................................................................................................ 50
3.2.2. Cấu trúc bảng hỏi................................................................................................................... 50
3.3. Chuẩn bị thu thập và tiếp cận dữ liệu................................................................................ 52
3.4. Phương pháp thu thập dữ liệu............................................................................................... 52
3.4.1. Phương pháp thu thập dữ liệu trực tiếp......................................................................... 52
3.4.2. Thu thập dữ liệu gián tiếp................................................................................................... 53
3.5. Các khó khăn trong công đoạn thu thập dữ liệu thực tế............................................. 53
3.6. Xử lý dữ liệu................................................................................................................................ 54


BTHT và TĐC: Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
BT-GPMB: Bồi thường, giải phóng mặt bằng.
LGAF: Cơ chế đánh giá việc quản lý đất đai từ World Bank.
FAO: Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực.
RAP: Kế hoạch tái định cư.
RPF: Cơ cấu chính sách tái định cư.
ULG (s): Chính quyền thành phố.
ULGDP: Dự án phát triển của chính quyền thành phố.


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
Hình 1-5: Hệ thống các khái niệm.................................................................................................. 7
Hình 1-6: Thiết kế nghiên cứu......................................................................................................... 8
Hình 1-9: Quá trình tham gia của cộng đồng.......................................................................... 23
Hình 2-1: Biểu đồ kết quả thực hiện công tác bồi thường từ năm 2010 đến 2017:. .42
Hình 3-1: Bản đồ hành chính Quận 2......................................................................................... 47
Hình 3-2: Biểu đồ diện tích 11 phường:.................................................................................... 48
Hình 3-3: Biểu đồ các loại đất của Quận 2:............................................................................. 49
Hình 4-3: Quy trình và thủ tục quy hoạch đất......................................................................... 64
Hình 4-6: Biểu hiện phát triển môi trường sau khi đường Lương Định Của hoàn
thành........................................................................................................................................................ 69


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1-4: Ma trận nghiên cứu......................................................................................................... 5
Bảng 1-12.1: Tóm tắt các chuẩn thi hành dự án ở nhiều nước khác nhau....................26
Bảng 1-12.2: Các tiêu chuẩn của LGAF trong đánh giá quá trình thu hồi đất...........29
Bảng 2-1. Kết quả thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng trên địa bàn
Quận 2 từ năm 2010 – 2017........................................................................................................... 41

tuân thủ đúng các tiêu chí. Các dự án các thủ tục thu hồi đất cần rõ ràng và minh
bạch do đó khía cạnh này không hoàn toàn tuân thủ các tiêu chí. Khía cạnh bồi
thường cũng được phát hiện là không tuân thủ đầy đủ các tiêu chí thực hiện đúng
mặc dù có một thực tế bồi thường cho tất cả các dân tộc bị ảnh hưởng có quyền sở
hữu hợp pháp đối với đất đai. Các khía cạnh tái định cư và tác động của dự án cũng
không hoàn toàn tuân thủ các tiêu chí thực hành tốt trong Quận 2; vì việc hỗ trợ cho
các hộ dân bị ảnh hưởng có phần hạn chế.
Nhìn chung, dựa trên kết quả của nghiên cứu này, kết luận rằng quá trình thu
hồi đất cho các dự án vốn thực hiện ở Quận 2 không hoàn toàn tuân thủ các tiêu chí.
Mặc dù có những hạn chế trong thực hiện các dự án, chính quyền địa phương cũng
đang dần cải thiện hiệu quả của nó và phần lớn các mục tiêu dự án đã đạt được.
Từ khóa: Bồi thường, Hỗ trợ, Tái định cư, Thu hồi đất, Người bị ảnh hưởng,
Sự tham gia.


ABSTRACT
Compensation, support, and resettlement are the emerging issues in Vietnam
in general and Ho Chi Minh City in particular. Those of the matters are interesting
because of the direct effects on local people lives. However, it is really difficult to
make the local people satisfied with the compensation, support, and resettlement
policies even though a lot of decisions have been issued to make the better life for
the people, whose land was recovered.
The thesis on “Compensation, support and resettlement policy: Research case of a
number of investment project in Distric 2, Ho Chi Minh City.” This paper aimed at
evaluating the process of land acquisition for capital project implementation based
on good practice criteria and indicators of Distric 2.
The required data were collected on the aspects of project planning and
implementation processes, public participation, land acquisition (processes and
procedures), compensation, resettlement, and project impacts. The collected data are
analysed based on indicators. Then the results are assessed based on good practice

Chính phủ phải thực thi các quyết định minh bạch và kịp thời nhằm xác định các
thủ tục thu hồi đất và bồi thường công bằng cho người dân bị ảnh hưởng trong suất
quá trình thực hiện dự án (Burns, Deininger, Selod, & Dalrymple, 2010). Ngoài ra,
các quy trình và thủ tục thu hồi đất phải đảm bảo cho việc đáp ứng các phúc lợi xã
hội (Burns cùng cộng sự, 2010).
Quyền thu hồi đất có thể được thực hiện hoặc trực tiếp vận hành theo hiến
pháp hoặc được pháp luật ban hành, thông qua bồi thường và thanh toán cho các
chủ sử dụng đất, chủ sở hữu tài sản (Mahalingam & Vyas, 2011). Việc thu hồi đất
nhằm đáp ứng cơ sở hạ tầng, các dịch vụ công cộng cũng cần các cơ chế chính
sách phục hồi và các chế định về việc tái định cư phù hợp (Upadhyay & Sinha,
2009).
Việc thực hiện các dự án cơ sở hạ tầng công cộng có thể gây ra nhiều tác
động khác nhau, cả tích cực và tiêu cực (Li, Ng, & Skitmore, 2012; Mahalingam
& Vyas, 2011). Việc đầu tư khiến một địa phương trở nên dễ tiếp cận hơn, từ đó se
thu hút nhiều đầu tư khác (Carvallo Salas, 2006). Nói các khác, các dự án phát
triển nhằm vào lợi ích kinh tế chung cho mọi người dân, kể cả những người bị di
dời do tác động của dự án. Tuy nhiên, việc thu hồi đất để mở rộng hệ thống đường
cần thực hiện song hành với việc tái định cư. Các chế định luật pháp và chính sách
rõ ràng nhằm giảm thiểu các tác động tiêu cực của quá trình tái định cư. Tuy nhiên,
nguyên tắc cơ bản vẫn là việc cam kết minh bạch, có trách nhiệm và công bằng
trong các thủ tục thu hồi đất, đảm bảo bồi thường đầy đủ và kế hoạch tái định


2

cư hợp lý nhằm tránh thiệt hại của người dân (Li cùng cộng sự, 2012). Việc thiết
lập các thủ tục rõ ràng để quản lý quá trình quy hoạch đất như hoạch định, minh
bạch các quyết định, hệ thống định giá và quy trình tiếp nhận phản hồi, bồi thường
công bằng, quyền sở hữu đất, các khiếu nại và hoàn trả đất là những yếu tố cần
được xem xét (FAO, 2008, p. 15).

hộ dân bị giải tỏa đang được triển khai trên địa bàn quận. Từ trước đến nay, đối với
bất cứ dự án nào, công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư luôn tốn rất nhiều thời
gian để giải quyết xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân cả khách quan lẫn chủ quan.
Ngoài ra, chính sách chăm lo giải quyết các vấn đề về cuộc sống của người dân để
họ có thể ổn định cuộc sống sau khi chuyển đến nơi ở mới cũng đang là vấn đề nan
giải đối với các cấp chính quyền Thành phố.
Vì vậy, nghiên cứu này đánh giá về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định
cư: Nghiên cứu trường hợp một số dự án đầu tư trên địa bàn Quận 2. Sự đánh giá
dựa trên các lý thuyết của tiêu chuẩn và các chỉ số từ Cơ chế Đánh giá Quản lý Đất
đai từ World Bank (LGAF), một số nước khác, cũng như quy định pháp luật và
chính sách hiện hành tại Việt Nam. Xác định các thủ tục quy hoạch đất, sự tham gia
của cộng đồng trong việc hoạch định và thực hiện dự án cũng như vai trò của họ,
chính sách bồi thường, hỗ trợ và kế hoạch tái định cư.
Từ những nội dung trên và bản thân đã công tác hơn 16 năm tại Ban Bồi
thường giải phóng mặt bằng, là nơi trực tiếp thực hiện công tác thu hồi đất, bồi
thường, hỗ trợ, bố trí tái định cư, tiếp cận trực tiếp với chính sách của từng dự án và
được sự đồng ý của thầy hướng dẫn, tôi thực hiện nghiên cứu đề tài “Chính sách bồi
thường, hỗ trợ và tái định cư: Nghiên cứu trường hợp một số dự án đầu tư trên địa
bàn Quận 2”.
1.2. Mục tiêu nghiên cứu
Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư: Nghiên cứu trường hợp một số
dự án đầu tư trên địa bàn Quận 2.
1.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
Dự án đầu tư xây dựng mở rộng đường Lương Định Của và Nút giao thông
đường Trần Não – Lương Định Của; Dự án đầu tư xây dựng trục đường số 1, số 2
kết nối giao thông và khu 1,36ha lân cận khu tái định cư 38,4ha Bình Khánh trên


4

Dữ liệu cần

1. Trình bày thực tiễn

thu thập
Các quy trình và thủ tục thu Các
nghiên
cứu
hồi đất trong thực tiễn ra trước về thu hồi đất,

thu hồi đất trong việc

sao và chúng ăn khớp với

tài liệu dự án, báo

thực hiện dự án đầu tư;

việc thực hiện dự án đầu tư

cáo và phỏng vấn về

như thế nào?

quy hoạch đất.

2. Đánh giá vai trò của

Cộng đồng đóng góp


hoạch đất.

Nguồn dữ liệu

Dữ liệu trực tiếp và gián tiếp; phỏng vấn các
bên liên quan.

Phương pháp thu thập dữ
liệu

Các bài báo khoa học, tư liệu báo cáo về dự
án, phỏng vấn các bên liên quan.

Phương pháp phân tích

Phân tích định tính, định lượng của các dữ
liệu và đồ thị.

* Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Ý nghĩa khoa học
Hệ thống và xây dựng các tiêu chí đánh giá cho một dự án bồi thường, hỗ trợ
và tái định cư thành công, làm cơ sở tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách,
nhà quản lý, xây dựng quy trình, chính sách thực hiện công tác quy hoạch, bồi
thường, hỗ trợ và tái định cư có hiệu quả, đồng thời cân nhắc để hoàn thiện những
quy định pháp luật, chủ trương, chính sách, khi Nhà nước thực hiện công tác bồi
thường, hỗ trợ và tái định cư, thu hồi đất cho các dự án đang thực hiện và các dự án


6


Dự án đầu tư

Cần

Chưa hẳn cần

Cộng đồng góp sức

Cần

Quy hoạch đất

(Các quy trình, thủ tục, bồi
thường & tái định cư)
Đánh giá

Tiêu chí đánh giá
(LGAF, báo cáo dự án,
Thực tiễn)
Các yếu tố

Hoạch định & thực hiện dự án
Sự tham gia của cộng đồng
●
Quy hoạch đất
●
Bồi thường
●
Tái định cư
●Tác động của dự án

Xác định các dữ liệu cần

Trướ

c khi nghiên/nghiêncứ cu ứub thực tngiấy

Tham khảo

thu thập
DL trực tiếp

- Dự án quy hoạch đất

- Phỏng vấn chính quyền đô thị

- Ghi nhận đóng góp từ cộng đồng
- Các tài liệu về dự án

- Phỏng vấn các hộ bị ảnh hưởng
- Phỏng vấn người đại diện công dân
- Hình ảnh
Tổng hợp và xử lý dữ liệu

Sau khi nghiên cứu thực

tế Nghiên cứ u thực tế

DL gián tiếp

Phân tích và đánh giá dữ liệu

tiếp. Chúng được nhà nghiên cứu trực tiếp thu thập trong quá trình thực địa. Nguồn
dữ liệu gián tiếp đến từ các ấn phẩm và tiền ấn phẩm có sẵn như các tài liệu và báo
cáo về dự án. Phương pháp thu thập dữ liệu gián tiếp là thông qua việc tra cứu các
tài liệu về dự án như kế hoạch thường niên và các báo cáo nhằm có được các dữ liệu
thực nghiệm. Bên cạnh đó, các bài báo khoa học liên quan, sách, cũng như các
chính sách về quy hoạch đất, bồi thường và tái định cư cũng là các nguồn dữ liệu
gián tiếp.
Giai đoạn hậu thực địa gồm các bước làm việc với dữ liệu từ thông tin thô


10

thu thập trong quá trình thực địa. Sau khi phân loại, phần lớn dữ liệu se được phân
tích theo hướng định tính và các kết quả se là thước đo đánh giá nghiên cứu.
1.8. Kết cấu của đề tài
Bao gồm, phần mở đầu và nội dung luận văn 6 chương.
Chương I: Cơ sở lý luận cơ bản về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư
Chương II: Thực trạng công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng.
Chương III: Phương pháp nghiên cứu.
Chương IV: Trình bày và đánh giá kết quả.
Chương V: Kết quả nghiên cứu.
Chương VI: Kết luận và gợi ý chính sách.


11

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ
VÀ TÁI ĐỊNH CƯ
1.1. Những vấn đề cơ bản về bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất
Trong công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của các dự án trên địa bàn

nghĩa là “ Hành động tịch thu đất của cá nhân nhằm phục vụ lợi ích chung trước
khi có sự công nhận của luật pháp cũng như trước khi người bị ảnh hưởng được bồi
thường công bằng ” (WB, 2010). Việc trưng dụng đất cho các dự án hạ tầng công
cộng khiến rất nhiều người bị chuyển chỗ ở và được xem là “ Nguyên nhân chính
gây ra bất đồng giữa chính quyền và chủ sở hữu đất ” trong các tình huống khoản
bồi thường thực sự chưa hợp lý (Deininger, Selod, & Burns, 2011; Kusiluka,
Kongela, Kusiluka, Karimuribo, & Kusiluka, 2011).
Có nhiều định nghĩa cho “ Lợi ích chung ”, Viitanen cùng cộng sự (2010)
cho rằng việc “ Xây dựng đường, công viên, cũng như cung cấp các dịch vụ và tiện
ích. ” là lợi ích chung. World Bank cũng có thuật ngữ tương tự, “ Phúc lợi xã hội ”:
“ Các dịch vụ, trang thiết bị, tài nguyên hoặc cơ sở hạ tầng nhằm phục vụ xã hội. ”
(WB, 2010). Tất cả những định nghĩa và nguyên tắc trên đều xuất hiện trong các
quy định về đất đai hoặc trong các đề án, kế hoạch thi hành dự án đầu tư vốn.
Nhà nước thu hồi đất là “ Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của
người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất
vi phạm pháp luật về đất đai ” (khoản 11, Điều 3 - Luật Đất đai năm 2013).
Về bản chất, thu hồi đất chính là việc chuyển quyền sử dụng đất theo một cơ
chế bắt buộc thông qua biện pháp hành chính. Việc thu hồi đất có những đặc điểm
sau đây:
Xảy ra theo một yêu cầu cụ thể (thu hồi đất do nhu cầu vì lợi ích chung) hoặc
trong một hoàn cảnh cụ thể (do vi phạm pháp luật về đất đai; do không còn nhu cầu
sử dụng đất).
Việc thu hồi đất phải bằng một quyết định hành chính cụ thể, trong đó phải
thể hiện rõ vị trí, diện tích, loại đất bị thu hồi; tên, địa chỉ của tổ chức, cá nhân có
đất bị thu hồi. Quyết định thu hồi đất được ban hành bởi một cơ quan hành chính có
thẩm quyền theo luật định (UBND cấp tỉnh, UBND cấp huyện).


13