BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NỘI VỤ

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

VŨ THỊ HIỀN

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH DƢƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG

TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2019


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NỘI VỤ

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

VŨ THỊ HIỀN

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH DƢƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG
Chuyên ngành: Quản lý công
Mã số: 8 34 04 03


song chắc chắn luận văn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế. Vì
vậy, kính mong quý Thầy/Cô, đồng nghiệp tiếp tục có những ý kiến đóng
góp, giúp đỡ để đề tài được hoàn thiện hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!


DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Tên bảng, biểu đồ, sơ đồ

Trang

Bảng 2.1. Tổng sản phẩm (GRDP) tỉnh Bình Dương năm 2018 ........................ 43
Bảng 2.2. Số lượng di tích xếp hạng từ 2013 đến hết 2018 ................................ 46
Bảng 2.3. Số lượng di tích lịch sử văn hóa phân theo đơn vị cấp huyện............ 51
Bảng 2.4. Số lượng cán bộ quản lý nhà nước về di tích tỉnh Bình Dương ......... 65
Bảng 2.5. Kinh phí thực hiện bảo vệ và phát huy giá trị di tích LSVH từ năm
2013 đến 2018 ..................................................................................................... 68
Biểu đồ 2.1. Số lượng du khách tham quan tại các khu di tích từ năm 2013
đến năm 2018 ...................................................................................................... 57
Sơ đồ 2.1. Sơ đồ bộ máy quản lý nhà nước về di tích lịch sử văn hóa tỉnh Bình
Dương .................................................................................................................. 61


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DLTC: Danh lam thắng cảnh
LSVH: Lịch sử - văn hóa
NSTW: Ngân sách Trung ương
NSĐP: Ngân sách địa phương



1.2.5. Thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật, giải quyết khiếu nại,
tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về di tích lịch sử - văn hóa ................. 26
1.3. Vai trò quản lý nhà nƣớc về di tích lịch sử - văn hóa ...................... 27
1.3.1. Góp phần định hướng sự phát triển di tích lịch sử - văn hóa ......... 27
1.3.2. Góp phần điều chỉnh và hỗ trợ sự phát triển của di tích lịch sử - văn
hóa ............................................................................................................. 29
1.3.3. Góp phần phát huy giá trị của di tích lịch sử - văn hóa trong phát
triển kinh tế - xã hội .................................................................................. 30
1.4. Những yếu tố tác động đến QLNN về di tích lịch sử - văn hóa ...... 33
14.1. Yếu tố chính trị và pháp lý............................................................... 33
1.4.2. Yếu tố năng lực của đội ngũ cán bộ ............................................... 34
1.4.3. Yếu tố nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất.................................. 35
1.4.4. Yếu tố tổ chức bộ máy và phân cấp quản lý ................................... 36
1.4.5. Yếu tố phối hợp trong quản lý nhà nước ........................................ 37
1.4.6. Yếu tố toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ........................................ 38
CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI TÍCH
LỊCH SỬ - VĂN HÓA TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH DƢƠNG ............. 41
2.1. Khái quát về điều kiện phát triển của tỉnh Bình Dƣơng ................. 41
2.1.1. Điều kiện tự nhiên........................................................................... 41
2.1.2. Điều kiện kinh tế ............................................................................. 42
2.1.3. Điều kiện xã hội .............................................................................. 44
2.2. Khái quát về di tích lịch sử - văn hóa hiện nay trên địa bàn tỉnh
Bình Dƣơng ................................................................................................. 45
2.2.1. Số lượng di tích lịch sử - văn hóa ................................................... 45
2.2.2. Phân loại di tích lịch sử - văn hóa................................................... 47
2.2.3. Phân bố di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn tỉnh Bình Dương .... 50



................................................................................................................... 85
3.1.2. Định hướng của ngành Văn hóa tỉnh Bình Dương trong quản lý nhà
nước về di tích lịch sử - văn hóa ............................................................... 89
3.2. Giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nƣớc về di tích lịch sử - văn hóa
trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng ................................................................... 92
3.2.1. Xây dựng chiến lược phải dựa trên quy hoạch và phù hợp với tình
hình của địa phương; ban hành và tổ chức thực hiện kế hoạch cần có lộ
trình cho những mục tiêu ưu tiên .............................................................. 92
3.2.2. Văn bản quy phạm pháp luật và chính sách về di tích lịch sử - văn
hóa cần phải được cụ thể hóa và tổ chức thực hiện có hiệu quả .............. 94
3.2.3. Kiện toàn tổ chức bộ máy đồng thời xây dựng và nâng cao chất
lượng đội ngũ cán bộ quản lý, cán bộ chuyên môn về di tích LSVH....... 96
3.2.4. Tăng nguồn ngân sách từ trung ương và địa phương, đồng thời
khuyến khích và huy động các nguồn lực tài chính, vật chất từ xã hội hóa
cho hoạt động về di tích lịch sử - văn hóa ................................................ 98
3.2.5. Thanh tra, kiểm tra được tiến hành thường xuyên, phát hiện và xử
lý nghiêm các sai phạm về di tích lịch sử - văn hóa ............................... 100
3.3. Khuyến nghị....................................................................................... 102
3.3.1. Khuyến nghị đối với Ủy ban nhân dân tỉnh .................................. 102
3.3.2. Khuyến nghị đối với Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Bình
Dương. .................................................................................................... 103
KẾT LUẬN .................................................................................................. 108
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 112


PHỤ

LỤC

....................................................................................................................... Er



Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020, Đảng ta nhấn mạnh:
“trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội phải coi trọng bảo tồn và phát huy các
di sản văn hóa dân tộc, tài nguyên di sản trong bối cảnh xã hội đương đại sẽ trở
nên vô tận và liên tục tái tạo nếu có những chiến lược thích hợp”. Đại hội Đảng
lần thứ XII cũng định hướng: “Xây dựng cơ chế để giải quyết hợp lý, hài hòa
giữa bảo tồn, phát huy di sản văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội”. Nhấn mạnh
việc tăng cường đầu tư bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử cách mạng, kháng
chiến, các di sản văn hoá vật thể và phi vật thể của dân tộc [10]. Chiến lược phát
triển văn hóa đến năm 2020 của Chính phủ nhằm cụ thể hóa những nội dung của
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 (khóa VIII) cũng đã một lần nữa khẳng định:
“Đầu tư đồng bộ bảo tồn, tôn tạo các di tích LSVH tiêu biểu trở thành những di
sản có chất lượng cao về khoa học bảo tồn và môi trường văn hoá, phục vụ giáo
dục truyền thống và phát triển kinh tế du lịch” [29], xem đây là “sức mạnh nội
sinh" cho sự phát triển. Sự ra đời của Luật Di sản văn hóa (2001) là căn cứ để đặt
tất cả các di tích LSVH dưới sự quản lý, bảo vệ của pháp luật, giúp cho hoạt
động quản lý nhà nước về di tích LSVH hiệu lực, hiệu quả hơn.
Bình Dương là vùng đất có truyền thống cách mạng hào hùng, trải dài qua
hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm cũng như có lịch sử phát triển lâu đời từ
thời Tiền - Sơ sử đã hình thành nên vùng đất có những nét văn hóa rất đặc trưng,
hệ thống di tích LSVH phong phú và mang tính điển hình. Tính đến năm
10/2019, Bình Dương có tất cả 59 di tích đã xếp hạng, trong đó có 13 di tích cấp
quốc gia, 46 di tích cấp tỉnh với sự đa dạng các loại hình cả về DLTC, kiến trúc
nghệ thuật, lịch sử, khảo cổ. Riêng về di tích lịch sử cách mạng, Bình Dương có
05 di tích lịch sử cấp quốc gia và 21 di tích lịch sử cấp tỉnh, nổi tiếng với các
điểm đến tiêu biểu như Chiến khu Đ, Địa đạo Tam giác sắt, nhà tù Phú Lợi. Bên
cạnh đó, toàn tỉnh còn có hơn 500 di tích phổ thông chưa được công nhận hoặc
đang chờ xét duyệt xếp hạng, chủ yếu là các đền chùa, đình, miếu, nhà cổ.


những giá trị lịch sử quý giá, tôn tạo và bảo vệ những di tích sẽ góp phần tạo nên
3


sức mạnh tổng hợp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc
dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Xuất phát từ lý do
đó, học viên mạnh dạn lựa chọn đề tài “Quản lý nhà nước về Di tích lịch sử văn hóa trên địa bàn tỉnh Bình Dương” để thực hiện luận văn Thạc sĩ chuyên
ngành Quản lý công.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Nghiên cứu về di tích LSVH đã được nhiều tác giả, nhà nghiên cứu quan
tâm tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau. Có thể kể đến:
+ Những công trình nghiên cứu được xuất bản dưới dạng sách, đề cập đến
di sản văn hóa nói chung cũng như di tích LSVH nói riêng có thể kể đến:
- Hoàng Vinh (1997), “Một số vấn đề về bảo tồn và phát triển di sản văn
hóa dân tộc”, Nxb. Chính trị Quốc gia. Trên cơ sở những quan niệm di sản văn
hóa của quốc tế và Việt Nam, tác giả đưa ra một hệ thống lý luận về di sản văn
hóa.
- Lê Hồng Lý (chủ biên), Dương Văn Sáu, Đặng Hoài Thu (2011), “Giáo
trình quản lý di sản văn hóa với phát triển du lịch”, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Tác giả cuốn sách giới thiệu những kiến thức cơ bản về một số vấn đề liên quan
đến văn hóa, di sản văn hóa, du lịch văn hóa, trình bày một cách cơ bản quy trình
tổ chức và quản lí nhằm tạo ra những sản phẩm du lịch văn hóa. Chỉ ra những
nội dung và nguyên tắc quản lí các di sản văn hóa nhằm phục vụ việc phát triển
du lịch.
- Nguyễn Thịnh (2012), “Di sản văn hóa Việt Nam, bản sắc và những vấn
đề về quản lý, bảo tồn”, NXB. Xây dựng, Hà Nội.
- Lưu Trần Tiêu, Nguyễn Hữu Toàn, Nguyễn Quốc Hùng (2014), “Con
đường tiếp cận di sản văn hóa Việt Nam”, NXB. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.
+ Một số đề tài luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ nghiên cứu Quản lý Nhà
nước về di tích LSVH:



- Sở Văn hóa Thông tin (1995), Sông Bé - Di tích lịch sử và danh lam thắng
cảnh, Bảo tàng tỉnh Sông Bé xuất bản.
- Sở Văn hóa Thông tin Bình Dương, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng
(2008), Di tích và danh thắng tỉnh Bình Dương.
Các công trình này đã phần nào hệ thống hóa những số liệu nổi bật cũng
như khái quát về vị trí, đặc điểm, giá trị của những di tích và danh thắng trên địa
bàn cả tỉnh, là nguồn tư liệu quý giá cho các độc giả nghiên cứu và tìm hiểu về
văn hóa, con người Bình Dương. Tuy nhiên, tập sách này cũng chỉ dừng lại ở
việc thống kê, giới thiệu những di tích LSVH nổi bật hiện có trên địa bàn tỉnh
Bình Dương chứ chưa đi sâu và phân tích, đánh giá trên khía cạnh của QLNH.
- Trong năm 2013, UBND tỉnh Bình Dương phê duyệt Đề án bảo tồn, tôn
tạo và phát huy giá trị di tích LSVH và DLTC tỉnh Bình Dương tới năm 2015 và
định hướng đến 2020. Đề án tập trung đánh giá thực trạng các điểm di tích
LSVH đặc biệt và DLTC của tỉnh Bình Dương. Đề ra mục tiêu, nội dung, nhiệm
vụ, giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị của các di tích LSVH trên địa bàn
tỉnh.
Qua những công trình nghiên cứu trên, các tác giả đều có sự nghiên cứu
chuyên sâu về vấn đề quản lý các di sản, di tích LSVH và tiếp cận dưới nhiều
góc độ: văn hóa, lịch sử, tôn giáo. Bình Dương được biết đến là địa phương có
nhiều di tích LSVH nổi tiếng và có giá trị về mặt lịch sử. Tuy nhiên, cho đến nay
chưa có công trình nào nghiên cứu QLNN về di tích LSVH trên địa bàn của tỉnh
Bình Dương. Vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ gìn những
giá trị văn hóa tinh thần quý giá của dân tộc, nhận thức được tầm quan trọng của
yếu tố phi vật chất trong quá trình hội nhập để chú trọng và nâng cao hơn nữa
quản lý nhà nước về di tích LSVH, góp phần tôn tạo, phát huy giá trị của của các
di tích trong đời sống xã hội.

6

Trên cơ sở phương pháp luận về phép duy vật biện chứng, duy vật lịch sử
của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng về văn
hóa, di sản văn hóa, di tích lịch sử - văn hóa.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng các phương pháp chính như sau:
- Phương pháp phân tích, thống kê, tổng hợp: khái quát một cách có hệ
thống di tích LSVH và rút ra những khía cạnh tồn tại, tiến hành đánh giá.
- Phương pháp xử lý thông tin, xử lý số liệu: có căn cứ chính xác để đánh
giá thực trạng.
- Phương pháp đối chiếu, so sánh: căn cứ trên số liệu để đối chiếu, so sánh
tìm ra những khía cạnh nổi bật, điểm mới của những vấn đề có liên quan đến
QLNN về di tích LSVH.
- Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: tổng hợp thông tin từ các nhà quản
lý, thực hiện nhiệm vụ QLNN về di sản văn hóa để có cái nhìn khách quan,
chính xác.
- Phương pháp dự báo: Có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong hoạt
động QLNN về di tích LSVH.
Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số tài liệu, số liệu đã được công bố
trong các công trình trong và ngoài nước của các tác giả, nhà nghiên cứu có liên
quan đến nội dung đề tài.
6. Đóng góp của luận văn
6.1. Về lý luận
Luận văn góp phần hệ thống hóa những lý luận cơ bản có liên quan đến
quản lý nhà nước về di tích lịch sử - văn hóa.
6.2. Về thực tiễn

8


Thông qua việc phân tích và đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về di

thế hệ sau [22, tr 7]. Nghị quyết số 33/NQ-TW ngày 09/6/2014, Hội nghị Trung
ương 9 (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp
ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước khẳng định: “Xây dựng cơ chế để giải
quyết hợp lý, hài hòa giữa bảo tồn, phát huy di sản văn hóa với phát triển kinh tế
- xã hội. Bảo tồn, tôn tạo các di tích LSVH tiêu biểu, phục vụ giáo dục truyền
thống và phát triển kinh tế” để văn hóa trở thành “nền tảng tinh thần của xã hội”
[4].
Di sản văn hóa là một bộ phận trọng yếu của nền văn hóa dân tộc. Nó là
một sự tổng hòa của một tập hợp những cặp phạm trù thống nhất, vừa tương
phản: truyền thống - hiện đại; kế thừa - phát triển; dân tộc - quốc tế. Được đề cập
trong Luật Di sản văn hóa năm 2001, di sản văn hóa được sử dụng nhằm mục
đích: “Phát huy giá trị di sản văn hóa vì lợi ích của toàn xã hội; Phát huy truyền
thống tốt đẹp của cộng đồng các dân tộc Việt Nam; Góp phần sáng tạo những giá
trị văn hóa mới, làm giàu kho tàng di sản văn hóa Việt Nam và mở rộng giao lưu
văn hóa quốc tế” [23, tr 13].
Luật Di sản văn hóa cũng nêu rõ: “Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa
phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị
10


lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước
Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [23, tr 8].
Theo tiêu chuẩn quốc gia TCVN 10382:2014 về Di sản văn hóa và các vấn
đề liên quan - Thuật ngữ và định nghĩa chung, gọi di sản văn hóa là “Sản phẩm
tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ
này qua thế hệ khác, bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật
thể” [8].
Với sự tương đồng trong Luật Di sản của UNESSCO, việc phân loại di sản
văn hóa cũng được định hình làm rõ như sau:
- Di sản văn hóa phi vật thể: là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn

Cuối cùng là nhóm di sản thuộc cấp địa phương bao gồm những di tích
LSVH được xếp hạng cấp địa phương mà tầm ảnh hưởng và thu hút của nó vượt
khỏi phạm vi, giới hạn tỉnh hoặc huyện, thị xã.
Kho tàng di sản văn hóa dân tộc chính là những tinh hoa được chắt lọc nên
từ công lao của bao thế hệ cha anh đi trước, được đánh đổi bằng xương máu và
nước mắt. Trách nhiệm của những thế hệ đi sau là phải tiếp tục bảo vệ, phát huy,
gìn giữ một cách có hiệu quả và bền vững những tài sản vô giá, đồng thời nâng
nó lên một tầm cao mới phù hợp với tiến trình phát triển của dân tộc. Phát triển
và lưu giữ những giá trị tốt đẹp của kho tàng di sản văn hóa dân tộc cũng như
tiếp thu tinh hoa của văn hóa nhân loại, khai thác một cách có hiệu quả phục vụ
cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đó chính là nhiệm vụ
trọng tâm của hoạt động quản lý di sản văn hóa ở Việt Nam hiện nay.
1.1.2. Di tích lịch sử - văn hóa
Di tích là các công trình kiến trúc, tác phẩm điêu khắc và hội họa hoành
tráng, các yếu tố hay cấu trúc có tính chất khảo cổ, các văn tự, hang động và các
công trình có sự kết hợp nhiều đặc điểm có giá trị nổi bật toàn cầu, xét theo quan
điểm lịch sử, nghệ thuật hay khoa học [23, tr 6].

12


Có thể hiểu di tích là những không gian vật chất cụ thể, khách quan trong
đó chứa đựng các giá trị điển hình lịch sử, do tập thể hoặc cá nhân con người
hoạt động sáng tạo ra trong lịch sử để lại cho thế hệ sau hay di tích là dấu vết
trong quá khứ còn lưu lại trong lòng đất hoặc trên mặt đất, có giá trị về mặt ý
nghĩa lịch sử và văn hóa.
Nghị định số 98/2010/NĐ-CP ngày 21 tháng 9 năm 2010 của Chính phủ
quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật di sản văn hóa và Luật Sửa đổi bổ
sung một số điều của Luật Di sản văn hóa, di tích được phân loại gồm: Di tích
lịch sử (di tích lưu niệm sự kiện, di tích lưu niệm danh nhân); Di tích kiến trúc

- Di tích thắng cảnh (danh lam thắng cảnh) là cảnh quan thiên nhiên hoặc
địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá
trị lịch sử, thẩm mỹ, khoa học [2, tr 9]. DLTC phải có một trong các tiêu chí
như: Cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên
nhiên với công trình kiến trúc có giá trị thẩm mỹ tiêu biểu; Khu vực thiên nhiên
có giá trị khoa học về địa chất, địa mạo, địa lý, đa dạng sinh học, hệ sinh thái đặc
thù hoặc khu vực thiên nhiên chứa đựng những dấu tích vật chất về các giai đoạn
phát triển của trái đất [23, tr 27].
- Di tích cách mạng - kháng chiến: là một bộ phận cấu thành hệ thống các
di tích LSVH, tuy nhiên nó có những điểm khác với các di tích tôn giáo tín
ngưỡng như đình, đền, chùa, miếu ở chỗ: đó là những địa điểm cụ thể, công trình
kiến trúc có sẵn (nhà ở, đường phố), là những công trình được con người tạo nên
phù hợp với mục đích sử dụng (địa đạo, hầm bí mật), gắn liền với những sự kiện
cụ thể, nhân vật lịch sử cụ thể mà trở thành di tích [2].
Loại hình di tích này rất đa dạng, phong phú, có mặt ở khắp mọi nơi, khó
nhận biết, đồng thời cũng rất dễ bị lãng quên, dễ biến dạng theo mục đích sử
dụng, theo thời tiết và theo thời gian. Bởi vậy các di tích này vừa khó bảo tồn
vừa khó phát huy tác dụng nếu không được quan tâm đặc biệt.

14