BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Phương Lan

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TÌM HIỂU
TỰ NHIÊN CỦA HỌC SINH THƠNG QUA
SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP THỰC TIỄN
CHƯƠNG “MẮT VÀ CÁC DỤNG CỤ
QUANG HỌC” VẬT LÍ 11 THPT

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2019


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Phương Lan
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TÌM HIỂU
TỰ NHIÊN CỦA HỌC SINH THƠNG QUA
SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP THỰC TIỄN
CHƯƠNG “MẮT VÀ CÁC DỤNG CỤ
QUANG HỌC” VẬT LÍ 11 THPT

Chun ngành : Lí ḷn và phương pháp dạy học bợ mơn Vật lí
Mã số

: 8140111
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực nghiệm sư phạm.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và tồn thể các anh chị
học viên lớp cao học K28 đã động viên giúp đỡ tơi trong suốt q trình học tập,
nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.
Do điều kiện thực hiện đề tài này có giới hạn về thời gian và đối tượng nên
không thể tránh được các thiếu sót, tơi kính mong nhận được sự góp ý từ thầy cô và
các anh chị học viên để đề tài được hồn thiện hơn.
Tơi xin chân thành cảm ơn!
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2019
Tác giả

Nguyễn Thị Phương Lan


MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục chữ cái viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các hình
Danh mục các sơ đồ
Danh mục các biểu đồ
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI............................. 6
1.1. Năng lực của học sinh trung học phổ thông .................................................... 6
1.1.1. Khái niệm năng lực ................................................................................... 6
1.1.2. Cấu trúc năng lực ...................................................................................... 6
1.1.3. Phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông ............................ 10

Kết luận chương 1 ............................................................................................... 42
Chương 2. XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP THỰC ........... 43
2.1. Cấu trúc nội dung và mục tiêu dạy học chương “Mắt và các dụng cụ quang
học” 2.1.1. Vị trí chương “Mắt và các dụng cụ quang học” trong chương
trình Vật lí phổ thông ..................................................................................... 43
2.1.2. Sơ đồ cấu trúc nội dung chương “Mắt và các dụng cụ quang học” ........ 43
2.1.3. Nội dung kiến thức cơ bản chương “Mắt và các dụng cụ
quang học”............................................................................................... 44
2.1.4. Mục tiêu dạy học ..................................................................................... 52
2.2. Xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn chương “Mắt và các dụng cụ quang .... 54
2.2.1. Bài tập tạo tình huống dạy học, xây dựng kiến thức mới ....................... 54
2.2.2. Bài tập vận dụng ở lớp ............................................................................. 55
2.2.3. Bài tập rèn luyện ở nhà............................................................................ 61
2.2.4. Bài tập kiểm tra ....................................................................................... 63
2.3. Thiết kế tiến trình dạy học chương “Mắt và các dụng cụ quang học” sử
dụng các bài tập thực tiễn. ............................................................................. 66


2.4. Tiêu chí đánh giá từng biểu hiện của các năng lực thành phần của các
bài tập ........................................................................................................... 108
Kết luận chương 2 ............................................................................................. 114
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ............................................................ 115
3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm ....................................... 115
3.1.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm ..................................................... 115
3.1.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm ..................................................... 115
3.2. Đối tượng và nội dung của thực nghiệm sư phạm ....................................... 115
3.2.1. Đối tượng của thực nghiệm sư phạm. ................................................... 115
3.2.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm ............................................................ 116
3.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm ............................................................ 116
3.3.1. Thời gian thực nghiệm .......................................................................... 116

BT

Bài tập

3

BTVL

Bài tập Vật lí

4

Cs

Chỉ số

5

ĐNT

Đếm ngón tay

6

GQVĐ

Giải quyết vấn đề

7


NL

Năng lực

13

PK

Phân kì

14

PXTP

Phản xạ tồn phần

15

SGK

Sách giáo khoa

16

ST

Sáng tối

17


Các thành tố và chỉ số hành vi của năng lực tìm hiểu tự nhiên ............ 18

Bảng 1.3.

Các mức độ của năng lực tìm hiểu tự nhiên.......................................... 19

Bảng 3.1.

Bảng thống kê điểm trung bình mơn vật lí học kì 1 của lớp 11A2. .... 115

Bảng 3.2.

Bảng qui đổi điểm kiểm tra và mức độ NL THTN ............................. 118

Bảng 3.3.

Bảng kết quả đánh giá bài tập nhóm số 1 ........................................... 125

Bảng 3.4.

Bảng kết quả đánh giá bài tập về nhà số 1 .......................................... 126

Bảng 3.5.

Bảng kết quả đánh giá bài tập nhóm số 2 ........................................... 127

Bảng 3.6.

Bảng kết quả đánh giá bài tập về nhà số 2 .......................................... 128



Hình 2.4.

Sơ đồ tạo ảnh qua thấu kính và lăng kính ............................................. 57

Hình 2.5.

Phiếu kết quả đo thị lực mắt (từ Công ty TNHH Vina Eye) ................. 58

Hình 2.6.

Bảng đo thị lực mắt (từ Nguyễn Tấn Kiệt, 2017) ................................. 59

Hình 2.7.

Kính lúp cầm tay (từ siêu thị thiết bị cơng nghiệp E-Techmart) .......... 59

Hình 2.8.

Thợ lặn (từ Trung tâm lặn biển Việt Nam (Vinadiving), 2015) ........... 62

Hình 2.9.

Đốt cháy tờ giấy bằng một thấu kính .................................................... 62

Hình 2.10. “Mắt mèo” gắn trên cửa ra vào ............................................................. 63
Hình 2.11. Sự tạo ảnh qua hệ thấu kính PK – HT................................................... 63
Hình 2.12. Sự tạo ảnh của hệ thấu kính HT – PK ................................................... 63
Hình 2.13. Các thấu kính (từ Dương thị Lan, 2017) ............................................... 66


lí vào thực tiễn”............................................................................... 140


1

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo nước ta đang chuẩn bị cho cuộc cải cách
giáo dục toàn diện. Hạt nhân của cuộc cải cách này chính là chuyển từ cách dạy học
dựa theo nội dung thành cách dạy học theo định hướng phát triển năng lực, phẩm
chất người học. Giáo dục hướng tới đào tạo cho người học biết cách làm gì từ
những tri thức đã lĩnh hội.
Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học khơng
chỉ phát triển cả năng lực chung, cốt lõi mà còn chú trọng phát triển năng lực
chuyên biệt cho từng môn học (Bộ Giáo dục và đào tạo, 2017). Đối với mơn học
vật lí, năng lực chun biệt cần phát triển cho học sinh chính là năng lực tìm hiểu
thế giới tự nhiên (Bộ Giáo dục và đào tạo, 2018). Theo tài liệu này thì việc giảng
dạy vật lí cho học sinh cần tăng cường việc vận dụng tri thức vào thực tiễn, kết nối
các hoạt động trí tuệ với thực hành, ứng dụng mạnh các kiến thức vật lí vào trong
đời sống thực tiễn cũng như trong kỹ thuật.
Vai trò mơn khoa học vật lí nằm ở chỗ mơ tả, giải thích các hiện tượng tự
nhiên, tìm ra các mối quan hệ nhân quả và tiên đoán các hệ quả sẽ xảy ra từ ngun
nhân. Ngồi ra nó cịn là tiền đề cho các ngành kỹ thuật, tác động vào vật chất tạo ra
các sản phẩm phục vụ cho nhu cầu lợi ích con người. Như vậy lĩnh hội thế giới tự
nhiên không chỉ khám phá ra các quy luật tự nhiên mà còn phải chủ động tác động
vào đối tượng vật chất tạo ra các thiết bị máy móc nhằm cải thiện điều kiện sống
cho lồi người. Vì vậy khi giảng dạy mơn khoa học vật lí, điều quan trọng là phải
tạo điều kiện để cho học sinh kết nối tri thức đã lĩnh hội để giải quyết vấn đề thực
tiễn. Thực tế cho thấy, giảng dạy vật lí bậc THPT ở Việt Nam, việc vận dụng kiến
thức vật lí thường được thực hiện qua việc giải các bài tập. Tuy nhiên, các bài tập

học sinh thông qua sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn chương “Mắt và các dụng cụ
quang học” vật lí 11 THPT” là rất cần thiết để góp phần đáp ứng nhu cầu đổi mới
nội dung, phương pháp giảng dạy môn học vật lí theo hướng kết nối kiến thức gắn
thực tế.
2. Mục đích nghiên cứu của đề tài
Phát triển năng lực tìm hiểu tự nhiên của học sinh thơng qua việc nghiên cứu
xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn chương “Mắt và các dụng cụ quang
học”.


3
3. Giả thuyết khoa học của đề tài
Năng lực tìm hiểu tự nhiên của học sinh có thể được phát triển thông qua việc
xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn để tổ chức dạy học chương “Mắt và các dụng cụ
quang học” vật lí 11 THPT.
4. Đối tượng nghiên cứu
Hoạt động dạy học và phát triển năng lực tìm hiểu tự nhiên của học sinh qua
việc xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập vật lí thực tiễn vật lí 11 THPT.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Điều tra thực tiễn về việc sử dụng bài tập vật lí thực tiễn nhằm phát triển
năng lực tìm hiểu tự nhiên của học sinh THPT
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về năng lực và năng lực tìm hiểu tự nhiên, về bài
tập vật lí và bài tập vật lí thực tiễn.
- Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập vật lí thực tiễn chương “Mắt và các
dụng cụ quang học” chương trình vật lí THPT.
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh nhằm
kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài và rút ra các kết luận cần thiết.
6. Phạm vi nghiên cứu
Hoạt động dạy học về bài tập vật lí thực tiễn chương “Mắt và các dụng cụ
quang học” vật lí 11 và tiến hành thực nghiệm ở trường THPT

- Thực nghiệm sư phạm thông qua hệ thống bài tập thực tiễn đã xây dựng.
- Quan sát, kiểm tra, đánh giá các hoạt động của học sinh khi giải bài tập thực
tiễn.
- Tiến hành thực nghiệm. Từ đó phân tích, so sánh mức độ phát triển NL của HS
lớp học lớp học thực nghiệm (TN) trước và sau thực nghiệm.
9. Đóng góp của đề tài
- Trình bày có hệ thống và bổ sung những lý luận về bài tập vật lí thực tiễn và
năng lực tìm hiểu tự nhiên.
- Kết quả nghiên cứu đề tài là nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu sau
này.
10. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục thì đề tài gồm có
ba chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài.


5
Chương 2: Xây dựng và sử dụng các bài tập thực tiễn chương “Mắt và các
dụng quang học” theo hướng phát triển năng lực tự nhiên.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.


6

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Năng lực của học sinh trung học phổ thông
1.1.1. Khái niệm năng lực
Khái niệm năng lực được hiểu dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau. Thật vậy,
“Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có
và q trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến

Tri thức: Là một hệ thống kiến thức được cá nhân biến thành của riêng mình,
bao gồm hai loại tri thức căn bản là tri thức phổ thông và tri thức chuyên môn.
Kỹ năng: Là một hệ thống các thao tác của chủ thể được phối hợp một cách
nhuần nhuyễn để thực hiện cơng việc có hiệu quả mà ít tiêu hao năng lượng, là cách
thức vận dụng tri thức vào hoạt động thực tiễn.
Thái độ: Là cách nhìn nhận công việc, nhiệm vụ, người khác và cộng đồng.
Thái độ chi phối cách ứng xử, hành vi và tinh thần trách nhiệm.
Cấu trúc của năng lực theo nguồn lực hợp thành được tác giả miêu tả bằng sơ
đồ sau:
CẤU TRÚC BỀ MẶT
(ĐẦU VÀO)

Kiến thức

Kỹ năng

Thái độ

NL Hiểu

NL Làm

NL Ứng xử

CẤU TRÚC BỀ MẶT
(ĐẦU RA)
Sơ đồ 1.1. Cấu trúc năng lực theo nguồn lực hợp thành
Tiếp cận cấu trúc của năng lực theo năng lực bộ phận
Theo 4 loại năng lực bộ phận
NL được mô tả như sự kết hợp của 4 loại NL thành phần: Năng lực chuyên



9

Các thành phần năng lực

Các trụ cột giáo dục của
UNESSCO

Năng lực chuyên biệt

Học để biết

Năng lực phương pháp

Học để làm

Năng lực xã hội

Học để cùng chung sống

Năng lực cá thể

Học để tự khẳng định

Sơ đồ 1.2. Mơ hình bốn thành phần năng lực
Theo 2 loại năng lực bộ phận của OECD
Theo cấu trúc năng lực bộ phận của OECD, có thể phân loại thành 2 loại sau:
Năng lực chung: Là năng lực cơ bản, thiết yếu để con người có thể sống và
làm việc bình thường như: Khả năng hành động độc lập thành công; khả năng sử

nghiệp; Tự học, tự hồn thiện.
Xác định mục đích, nội dung,
phương tiện và thái độ giao tiếp;
Thiết lập, phát triển các mối quan
hệ xã hội; Điều chỉnh và hóa giải

NĂNG LỰC

Năng lực giao tiếp

các mâu thuẫn; Xác định mục đích

và hợp tác

và phương tiện hợp tác; Xác định
nhu cầu và khả năng người hợp

CHUNG

tác; Tổ chức và thuyết phục người
khác; Đánh giá hoạt động hợp tác;
Hội nhập quốc tế.
Nhận ra ý tưởng mới; Phát hiện và
làm rõ vấn đề; Hình thành và triển
Năng lực giải quyết
vấn đề và sáng tạo

khai ý tưởng mới; Đề xuất, lựa
chọn giải pháp; Thực hiện và đánh
giá giải pháp giải quyết vấn đề; Tư


ứng xử với tự nhiên phù hợp với
yêu cầu phát triển bền vững xã hội

CHUYÊN MÔN

và bảo vệ môi trường.
Nắm được những kiến thức cơ bản
về đối tượng của các khoa học xã
hội; Hiểu và vận dụng những cách
Năng lực tìm hiểu
xã hội

tiếp cận và phương pháp nghiên
cứu cơ bản của khoa học xã hội;
Nắm được những kiến thức cơ bản
về xã hội loài người; Vận dụng
được những tri thức về xã hội lồi
người và văn hóa vào cuộc sống.
Thiết kế; Sử dụng; Giao tiếp và

Năng lực công nghệ đánh giá được các sản phẩm kỹ
thuật công nghệ.
Năng lực tin học

Sử dụng và quản lí các phương


12
tiện, cơng cụ, các hệ thống tự động


Bên cạnh việc hình thành và phát triển các năng lực cốt lõi, chương trình giáo
dục phổ thơng cịn góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng lực đặc biệt (năng khiếu)
của học sinh.


13
1.1.4.

Các phương pháp đánh giá năng lực

Đánh giá theo năng lực là đánh giá kiến thức, kỹ năng và thái độ của người
học trong một bối cảnh có ý nghĩa (Leen Pil, 2011).

Đánh giá theo năng lực
Kiến thức

Bối cảnh có ý
nghĩa

Thái độ

Kỹ năng

Đánh giá theo năng lực
Kiểm tra kiến thức
Kiểm tra tổng thể

Kiến thức