BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM TP. HCM

Trần Hƣơng Thảo

SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC
MÔN ĐẠO ĐỨC NHẰM PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC NGÔN NGỮ CHO HỌC SINH LỚP BA

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM TP. HCM

Trần Hƣơng Thảo

SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC
MÔN ĐẠO ĐỨC NHẰM PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC NGÔN NGỮ CHO HỌC SINHLỚP BA
Chuyên ngành: Giáo dục học (Tiểu học)
Mã số: 60 14 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. LÊ THỊ THANH CHUNG

Thành phố Hồ Chí Minh – 2016

Xin cám ơn các Anh, Chị, các bạn học viên Cao học Giáo dục Tiểu học
khóa 25 (2014-2016) đã ln sát cánh bên tơi, nhất là trong những giai đoạn khó
khăn của q trình nghiên cứu.
Sau cùng, tơi xin cảm ơn gia đình và tồn thể bạn bè đã ln làm chỗ dựa
tinh thần vững chắc trong khoảng thời gian thực hiện luận văn này.
Học viên thực hiện
Trần Hương Thảo


MỤC LỤC
Trang bìa phụ
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục bảng biểu
Danh mục các hình vẽ
MỞ ĐẦU.................................................................................................................1
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY
HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG
LỰC NGÔN NGỮ CHO HỌC SINH LỚP BA 9
1.1.

Tổng quan về vấn đề nghiên cứu...................................................................9
1.1.1. Một số cơng trình nghiên cứu về năng lực ngôn ngữ cho HS Tiểu
học ở một số nước trên thế giới 9
1.1.2. Một số cơng trình nghiên cứu về năng lực ngôn ngữ cho HS Tiểu
học ở Việt Nam

1.2.

1.4.5. Nguyên nhân ảnh hưởng đến thực trạng sử dụng BT trong dạy học
môn Đạo đức lớp Ba nhằm phát triển NLNN cho HS

64

TIỂU KẾT CHƢƠNG 1.................................................................................... 71
CHƢƠNG 2: SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC
LỚP BA NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ
CHO HỌC SINH 72
2.1.

Đề xuất biện pháp sử dụng bài tập trong dạy học môn Đạo đức lớp Ba
nhằm phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh....................................... 72
2.1.1. Cơ sở đề xuất biện pháp......................................................................72
2.1.2. Đề xuất 3 biện pháp sử dụng bài tập trong dạy học môn Đạo đức
lớp Ba nhằm phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh 77
2.1.3. Phương hướng vận dụng các biện pháp phát triển năng lực ngôn
ngữ cho học sinh Tiểu học................................................................ 123

2.2.

Thiết kế thang đo đánh giá mức độ biểu hiện năng lực ngôn ngữ của
học sinh lớp Ba..........................................................................................124

TIỂU KẾT CHƢƠNG 2.................................................................................. 139


CHƢƠNG 3: KHẢO NGHIỆM VÀ THỰC NGHIỆM BIỆN PHÁP SỬ
DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC
NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGƠN NGỮ CHO

CBQL
ĐC
ĐTB
GD&ĐT
GV
HĐ
HS
NL
NLNN
KN
PHHS
TH
TN
TNSP
TT
Tp.HCM
VBT
%


Bảng 1. 1.

Qu

Bảng 1. 2.

Dan

Bảng 1. 3.


Bảng 1. 10.

Đán

mô
Bảng 1. 11.

Đán

NL
Bảng 1. 12.

Mứ

Bảng 1. 13.

So

các
Bảng 2.1.

Qu

tư d
Bảng 2.2.

Phâ

Bảng 2.3.


Bảng 3. 4.

Dan

Bảng 3. 5.

Số

Bảng 3. 6.

Phâ

Bảng 3. 7.

Thi

.....
Bảng 3.

8.

Bốn

Bảng 3.

9.

ĐT

Bảng 3.


ĐTB biểu hiện NLNN trước TN của nhóm ĐC và nhóm TN
trường (1)......................................................................................158

Hình 3. 5.

ĐTB biểu hiện NLNN trước TN của nhóm ĐC và nhóm TN
trường (2)......................................................................................159

Hình 3. 6.

ĐTB biểu hiện NLNN trước TN của nhóm ĐC và nhóm TN
trường (3)......................................................................................160

Hình 3. 7.

ĐTB biểu hiện NLNN trước TN của nhóm ĐC và nhóm TN
trường (4)......................................................................................160

Hình 3. 8.

ĐTB biểu hiện NLNN trước TN của nhóm ĐC và nhóm TN
trường (5)......................................................................................161

Hình 3. 9.

TBC biểu hiện NLNN sau TN của nhóm ĐC và TN ở 5 trường
Tiểu học........................................................................................ 162

Hình 3. 10. ĐTB biểu hiện NLNN sau TN của nhóm ĐC và nhóm TN

phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng
và bảo vệ Tổ quốc” [27]. Giáo dục nước ta đang từng bước đổi mới theo 4 trụ
cột giáo dục của thế kỉ XXI, mà thực chất là cách tiếp cận năng lực người học:
“Học để biết, học để làm, học để tự khẳng định mình và học để cùng chung
sống”. Như vậy, nền giáo dục Việt Nam trong thời đại mới không thể xem
thường những năng lực học tập cơ bản cần thiết nhằm phát triển người học một
cách tồn diện.
Có thể nói, “trẻ em hôm nay” là “thế giới ngày mai”, là chủ nhân tương lai
của đất nước. Khi bắt đầu đi học cũng là lúc HS mở rộng tiếp xúc với xã hội và
ngơn ngữ mẹ đẻ chính là phương tiện trực tiếp giúp các em dễ dàng kết nối với
thế giới hơn. "Ngôn ngữ là phượng tiện giao tiếp quan trọng nhất của loài


2
người" (V. I. Lê - nin). "Trẻ em đi vào trong đời sống tinh thần của mọi người
xung quanh nó duy nhất thông qua phương tiện tiếng mẹ đẻ và ngược lại" (K. A.
Usinxki). Chính vì vậy, Tiểu học là bậc học đầu tiên của hệ thống giáo dục phổ
thông, đây là giai đoạn trẻ chuyển từ hoạt động học tập thụ động sang hoạt động
học tập chủ động và là nghĩ vụ, các hành vi về việc sử dụng năng lực của ngôn
ngữ cũng dịch chuyển và phát triển ở mức độ tăng dần về cấu trúc và độ phức
tạp, thậm chí địi hỏi học sinh cần được sử dụng trong mọi hoàn cảnh và nhất là
lồng ghép trong các môn học khi học tại trường phổ thông. Đồng thời với đó
việc nâng cao năng lực của người học, thường xuyên sử dụng những năng lực
ngôn ngữ chung trong môi trường Tiếng Việt rất quan trọng đối với việc hình
thành và phát triển nhân cách cho mỗi người, góp một phần quan trọng trong
chiến lược phát triển nền giáo dục nước nhà. Không một phạm vi hoạt động xã
hội nào trong giáo dục Việt Nam mà khơng địi hỏi một sự hiểu biết sâu sắc về
năng lực ngôn ngữ Tiếng Việt. Vì vậy, sử dụng năng lực ngơn ngữ tốt khi học
các môn học trong giai đoạn Tiểu học có vai trị định hướng việc hình thành và
phát triển các năng lực khác. Cũng như các môn học khác, năng lực ngôn ngữ


Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng bài tập trong dạy học môn Đạo đức lớp

Ba nhằm phát triển NLNN cho HS.
2.2.2. Biện pháp sử dụng bài tập trong dạy học môn Đạo đức lớp Ba nhằm
phát triển NLNN cho HS
-

Xác định cấu trúc, nguyên tắc và quy trình sử dụng bài tập Đạo đức 3 phát

triển NLNN của HS.
-

Xác định, mục đích và BP sử dụng bài tập Đạo đức 3 phát triển NLNN

cho HS.
-

Thiết kế thang đánh giá NLNN của HS thông qua việc sử dụng bài tập

Đạo đức 3.
2.2.3. Khảo nghiệm - Thực nghiệm sƣ phạm
-

Khảo nghiệm tính cần thiết, tính khả thi của các BP và thang đo mức độc

biểu hiện được đề xuất
-

Thực nghiệm sư phạm về việc tổ chức các hoạt động trong kế hoạch bài

Về địa bàn và thời gian:

-

Khảo sát GV khối Ba tại 5 trường TH Phước Bình, Đinh Tiên Hoàng,

Long Thạnh Mỹ, Nguyễn Minh Quang, Trương Văn Thành trên địa bàn Quận 9,
Tp.HCM vào tháng 12/ 2015.
-

Chọn 2 lớp đối chứng và 2 lớp thực nghiệm của mỗi trường để thực

nghiệm biện pháp sử dụng bài tập trong dạy học môn Đạo đức lớp Ba nhằm phát
triển NLNN cho HS, trong khoảng thời gian từ 01/2016 đến 4/2016.
5. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Hiện nay, việc sử dụng bài tập trong dạy học môn Đạo đức trên cả nước
chưa được chú ý để phát triển NLNN cho HS. Nguyên nhân của thực trạng này
có thể do động cơ giảng dạy, phương pháp giảng dạy hoặc các bài tập chưa phù
hợp với năng lực riêng của HS.
Nếu có sự khảo sát, đánh giá trên cơ sở khoa học về thực trạng việc sử
dụng bài tập Đạo đức 3 để phát triển NLNN cho HS thì sẽ xây dựng được hệ
thống các biện pháp nhằm tác động vào thực trạng ấy, đồng thời thiết kế được
quy trình sử dụng các hoạt động trong kế hoạch bài học của bộ môn và thang đo
mức độ biểu hiện NLNN, từ đó sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn
Đạo đức ở trường TH.
6. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1. Nhóm phƣơng pháp nghiên cứu lý luận
Thu thập, đọc,phân tích, so sánh, tổng hợp, khái qt hóa, các tài liệu phục
vụ cho việc tìm hiểu cơ sở lý luận, làm nền tảng cho việc khảo sát thực trạng và
đề xuất các BP trong đề tài.

Quan sát tổng quát HĐ lên lớp của GV tại các trường được chọn khảo sát

và thực nghiệm nhằm phân tích đặc điểm, tình hình mơi trường tác động đến đối
tượng nghiên cứu.
- Dự giờ các tiết dạy Đạo đức cho HS lớp Ba, qua đó học tập kinh nghiệm,
đồng thời phát hiện những khó khăn và thuận lợi khi thực hiện lồng ghép phát
triển NLNN cho HS.

-

-

Dự giờ các tiết TN để ghi nhận mức độ biểu hiện về NLNN của HS.

*

Phương pháp phỏng vấn:

Đặt câu hỏi, trò chuyện với GV tại 5 trường TH Quận 9, Tp.HCM, nhằm

tìm hiểu sâu về hoạt động phát triển NLNN cho HS trong quá trình dạy học.
- Đặt câu hỏi trực tiếp với GV tham gia thực nghiệm để nắm được mức
độ
biểu hiện NLNN của HS; đồng thời đánh giá tính khả thi, hiệu quả của biện pháp
được đề xuất.


7

*

Sử dụng phần mềm SPSS, Excel để xử lý số liệu nghiên cứu thu được từ
các phiếu thăm dị ý kiến.
7. ĐĨNG GĨP MỚI CỦA ĐỀ TÀI
-

Hồn thiện cơ sở lý luận về việc hình thành và phát triển NLNN của HS

trong dạy học Đạo đức lớp Ba.
-

Xác định cấu trúc và biểu hiện NLNN của HS lớp Ba.

- Thiết kế thang đo mức độ biểu hiện NLNN cho HS khi sử dụng bài
tập
Đạo đức 3.


- Xây dựng kế hoạch bài học Đạo đức 3 nhằm phát triển NLNN cho HS.


8
-

Đề xuất nguyên tắc, quy trình và BP sử dụng bài tập Đạo đức 3 nhằm

NLNN cho HS.
8. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Phần mở đầu
Phần nội dung
Chương 1: Cơ sở khoa học sử dụng bài tập trong dạy học môn Đạo đức

được thực hiện và phát triển được.
Hiện nay, trên thế giới có nhiều nghiên cứu về NLNN của HS Tiểu học nói
chung và các vấn đề hình thành các KN ngơn ngữ cho HSTH nói riêng. Đầu
tiên, cần khái quát về quan điểm dạy Tiếng mẹ đẻ của các nhà khoa học Nga, tác
giả L.L. Phê-đô-ren-cô đã đưa ra năm nguyên tắc khi dạy tiếng mẹ đẻ: nguyên
tắc chú ý đến mặt vật chất của ngôn ngữ, nguyên tắc thông hiểu ý nghĩa của
ngôn ngữ, nguyên tắc đánh giá tính biểu cảm của lời nói, ngun tắc phát triển
cảm quan của ngôn ngữ và nguyên tắc phát triển lời nói miệng trước lời nói viết.
Khi khẳng định nguyên tắc lời nói miệng phát triển trước lời nói viết, tác giả đã
phân tích: “Đối với trẻ, lời nói viết là giai đoạn thứ hai trong sự lĩnh hội lời nói


10
chung và trẻ khơng thể lĩnh hội được lời nói viết nếu khơng nắm được lời nói
miệng” [1, tr.93-94].
Cũng trong cuốn sách này, tác giả V.I.Ca-pi-nôx đã nhấn mạnh những quan
điểm của lí thuyết HĐ trong lĩnh vực tâm lí học, quan điểm này đã có những tác
động cơ bản tới sự hình thành và phát triển ngơn ngữ cho trẻ. Ơng khẳng định:
“Động cơ nói năng khơng phải là HĐ của lời nói mà là HĐ thuộc bậc cao hơn HĐ giao tiếp. Từ đó, chúng ta có thể nói về HĐ nói năng nếu như chúng ta xem
xét lời nói trong khn khổ của HĐ giao tiếp” [2, tr.116]. Như vậy, thông qua
vấn đề “Phát triển NL ngôn ngữ cho HS dưới ánh sáng của lí thuyết HĐ lời nói”,
tác giả đã đưa ra một kết luận: các HĐ phát triển ngôn ngữ cần được đặt trong
HĐ giao tiếp.
Trong những năm gần đây, đã có thêm nhiều nghiên cứu đề cập tới vai trị,
vị trí của q trình hình thành NLNN tiếng mẹ đẻ ở HS Tiểu học. Đây cũng là
vấn đề được hệ thống giáo dục của Vương quốc Anh chú ý. Việc xác định nội
dung và phương pháp phát triển các KN ngôn ngữ đã được nghiên cứu và TN
trong thực tiễn giảng dạy và mang đến hiệu quả cao cho HS.
-



dẫn chương trình giảng dạy cho giai đoạn khởi đầu) - (Xuất phát điểm cho giáo
dục và hướng nghiệp (DfEE)/ Những tiêu chuẩn và cơ sở của Chương trình
giảng dạy (QCA)2000: 44 - 5) [42] đã đặt sự phát triển và NLNN trong giao tiếp
làm trung tâm trong HĐ học tập của trẻ nhỏ.
-

Cuốn “Teaching oral language” (Building a firm foundation using

CPALER in the early primary year), xuất bản lần đầu tiên năm 2011, tác giả
Jonh Munro (Australian Council for Educational Resesrch) [43] là cuốn sách rất
đáng được chú ý. Trong tác phẩm này, tác giả không chỉ đưa ra những căn cứ
thuyết phục xác định tầm quan trọng của KN Nghe – Nói trong q trình dạy
KN Đọc – Viết và quá trình tiếp nhận kiến thức mà cịn đề cập đến lí do đặt vấn
đề trọng tâm của ngôn ngữ giao tiếp trong những năm đầu cấp Tiểu học thơng
qua mơ hình có tên gọi là ICPALER. Mục đích của mơ hình nhằm trang bị cho
GV những nội dung cơ bản cũng như cách kiểm sốt các KN ngơn ngữ của HS.
Những nghiên cứu trên đã giúp chúng tơi có một cái nhìn tổng thể về việc
rèn luyện và phát triển NLNN đồng thời thấy rõ tầm quan trọng, vai trị của
NLNN trong chương trình dạy Tiếng mẹ đẻ cho HS đầu cấp TH ở một số quốc
gia. Qua đó, chúng tơi đã xác định:
- Vai trị của các KN ngơn ngữ được xếp ngang hàng với nhau, KN Nghe –
Nói có thể được xem là KN nền tảng để phát triển KN Đọc – Viết.


12
-

Việc rèn luyện và phát triển NLNN cần được tiến hành đồng thời với việc