ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

PHẠM THỊ DINH

TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ
- ĐẶC ĐIỂM VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2019


ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

PHẠM THỊ DINH

TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ
- ĐẶC ĐIỂM VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ
Ngành: Triết học
Mã số: 62.22.03.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
1. TS. Nguyễn Anh Quốc
2. TS. Phạm Đình Đạt
Cán bộ phản biện độc lập:
1. PGS.TS. LƢƠNG MINH CỪ

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng
Tác giả

PHẠM THỊ DINH

năm 2019


LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan luận án là kết quả cơng trình nghiên cứu của tơi dưới sự
hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Anh Quốc và TS. Phạm Đình Đạt. Kết
quả nghiên cứu là trung thực và chưa được ai cơng bố.
Tp. Hồ Chí Minh, ngày

tháng

Người cam đoan

PHẠM THỊ DINH

năm 2019


MỤC LỤC
Trang
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................... 1
Chƣơng 1: ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƢ
TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ .................................................. 18
1.1. SỰ BIẾN ĐỔI VỀ LỊCH SỬ, KINH TẾ, CHÍNH TRỊ XÃ HỘI VÀ SỰ BĂNG
HOẠI VỀ ĐẠO ĐỨC TRONG XÃ HỘI TRUNG QUỐC THỜI XUÂN THU VỚI

KẾT LUẬN CHƢƠNG ......................................................................... 128
Chƣơng 3: GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ TRONG TƢ
TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ ................................................ 131
3.1. NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ TRONG TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA
KHỔNG TỬ ................................................................................................. 131

3.1.1. Những giá trị trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử ....................... 131
3.1.2. Những hạn chế trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử .................... 144
3.2. Ý NGHĨA LỊCH SỬ TRONG TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ .. 148

3.2.1. Ý nghĩa lý luận trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử ........................... 148
3.2.2. Ý nghĩa thực tiễn trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử ................... 161
KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 ......................................................................... 184
KẾT LUẬN CHUNG ............................................................................... 186
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................ 190
DANH MỤC CÁC CƠNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CƠNG BỐ LIÊN
QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ............................................................. 200


1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trung oa là một trong những trung tâm văn hóa, hoa học và triết học
cổ xưa, có những thành tựu phong phú và rực rỡ nhất hông ch của nền văn
minh phương Đơng mà của cả nhân loại. Trong đó, tư tưởng triết học có một
ý nghĩa quan trọng trong nền văn hóa cổ Trung Quốc. Sự phát triển rực rỡ
của triết học Trung Quốc cổ đại cũng là lúc xã hội Trung Quốc bước vào thời
Xuân Thu. Đó là thời kỳ chuyển biến sâu sắc từ hình thái kinh tế - xã hội
chiếm hữu nơ lệ sang hình thái kinh tế - xã hội phong kiến, những giá trị tư
tưởng, đạo đức của xã hội cũ bị băng hoại, nhưng giá trị tư tưởng, đạo đức

thuận; vua nhân từ, tôi trung thành. Đồng thời, ông đề xuất một hệ thống khái
niệm căn bản về đạo đức, như nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, dũng, trung, hiếu, kính
đễ... để mọi người tu dưỡng, nh m hắc ph c, loại trừ tình trạng phi nhân tính,
vơ đạo đức trong xã hội Trung Quốc thời Xuân thu và xây dựng nó thành một
học thuyết chính trị - đạo đức tương đối hoàn ch nh thời bấy giờ.
Tư tưởng đạo đức của Khổng Tử, có một lịch sử hình thành và phát triển
lâu dài trên cả bề sâu và chiều rộng. ề sâu là, tư tưởng đạo đức của Khổng Tử
đã được các thế hệ Nho gia và nhiều nhà tư tưởng sau này kế thừa, phát triển;
trong đó, giai đoạn sau thường phong phú hơn giai đoạn trước vì phải thích nghi
với điều iện xã hội mới, ho c vì phải đấu tranh với các luồng tư tưởng, tín
ngưỡng nội sinh hác ho c các tư tưởng ngoại sinh thâm nhập vào trong quá
trình phát triển.
Chiều rộng là, tư tưởng đạo đức của Khổng Tử đã trở thành truyền thống
văn hóa in đậm dấu ấn của mình lên lịch sử hơng ch ở Trung uốc mà cịn ở
nhiều nước Châu

và thế giới trong suốt mấy nghìn năm qua. Vì vậy, trong

bức thư gửi tới lễ tưởng niệm Khổng Tử, tổng thống Mỹ Reagan đã viết:
Những lý tưởng cao đẹp và những tư tưởng đạo đức luân lý của Khổng
Tử không ch gây ảnh hưởng ở đất nước Trung Quốc của ơng mà cịn
ảnh hưởng tới tồn thể nhân loại. Những học thuyết của Khổng Tử
được truyền từ đời này sang đời hác, đưa ra vô vàn các nguyên tắc đối
nhân xử thế cho toàn nhân loại Dương Lực, 2002, tr.519).
Hiện nay, nhân loại đang bước vào nền công nghiệp 4. , nhưng cũng
đang phải đối m t với những thách thức mang tính tồn c u, như: chiến tranh,
dịch bệnh, đói nghèo, ơ nhiễm mơi trường, cạn kiệt tài nguyên, phai nhạt lý
tưởng sống; đ c biệt là sự sa sút, xuống cấp về đạo đức, sự sòng phẳng đến
mất nhân tính trong mối quan hệ giữa người với người, sự rạn nứt và thay
thế của các hệ chuẩn giá trị đạo đức,… Vì thế, việc xây dựng và hoàn thiện

m t lý luận và thực tiễn giáo d c đạo đức con người, ổn định trật tự xã hội. Đề
cập đến vấn đề này, tại hội nghị toàn quốc l n thứ nhất về công tác huấn luyện
và học tập khai mạc ngày 06-5-1950, Hồ Chí Minh đã căn d n:
Tuy Khổng Tử là phong kiến và tuy trong học thuyết của Khổng Tử có
nhiều điều hơng đúng song những điều hay trong đó thì chúng ta nên


4
học. Ch có những người cách mạng chân chính mới thu hái được
những hiểu biết quý báu của các đời trước để lại . Lênin dạy chúng ta
như vậy (Hồ Chí Minh, 2002, t.6, tr.46).
Văn iện Đại hội đại biểu toàn quốc l n thứ XII của Đảng Cộng sản
Việt Nam cũng đã hẳng định:
Trong quá trình đổi mới phải chủ động, không ngừng sáng tạo trên cơ
sở iên định m c tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vận d ng
sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh,
kế thừa và phát huy truyền thống dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa
nhân loại, vận d ng kinh nghiệm quốc tế phù hợp với Việt Nam
Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, tr. 69).
Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài: Tư tưởng
đạo đức của Khổng Tử - đặc điểm và ý nghĩa lịch sử, làm luận án tiến sĩ
triết học.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
Tư tưởng đạo đức Nho giáo mà tiêu biểu là tư tưởng đạo đức của
Khổng Tử không những tác động mạnh mẽ đối với đời sống kinh tế, chính
trị, văn hóa, xã hội trong suốt chiều dài lịch sử phát triển của xã hội Trung
Quốc, mà nó cịn ảnh hưởng đến nhiều nước trong v ng Đơng Nam

và


Tác phẩm riết l trong văn h a phương
ng

ng, của

.T . Nguyễn

ậu, Nhà xuất bản Đại học ư phạm, năm 2 2. Trong chương 2, tác

giả đề cập triết lý văn hóa Trung

oa. Đ c biệt, từ trang 139 đến trang 149,

tác giả nghiên cứu hái quát những nét đ c sắc trong triết lý Khổng Tử, bao
gồm: thân thế, sự nghiệp Khổng Tử; nhân sinh quan và giá trị địa vị của
Khổng Tử. Theo tác giả, Khổng Tử là nhà giáo d c vĩ đại, nhưng hơng đưa
đến sự giải phóng trí tuệ và tài năng con người, mà đề ra việc giải phóng b ng
con đường tu dưỡng đạo đức.
Tác phẩm

hổng phu tử và u n ng của tác giả hạm Văn Khối,

Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, à Nội, năm 2
bởi ba chương: 1 - Cuộc đời Khổng tử; 2 Luận ngữ nguyên văn chữ

4. Tác phẩm được ết cấu

ọc thuyết của Khổng Tử; 3 -

án, phiên âm và dịch . Trong chương 2 -

Khổng Tử, khái quát nội dung tư tưởng triết học của ông.
Đề tài “Học thuyết chính trị xã hội của Nho giáo và ảnh hưởng của nó ở
Việt Nam (từ thế kỉ XI tới nửa đầu thế kỉ XIX)”, của tác giả Nguyễn Thanh
Bình, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia,

à Nội, năm 2 7. Trong ph n 1 của

chương 1, có phân tích khái quát cơ sở kinh tế - xã hội và tiền đề tư tưởng đối
với sự hình thành Nho giáo. Ở nội dung này, tác giả nêu lên những biến đổi sâu
sắc trên tất cả các m t, các lĩnh vực kinh tế, chính trị - xã hội Trung Quốc thời
kì Xn Thu. Bên cạnh đó, tác giả cũng nêu tiền đề hình thành tư tưởng chính trị
- xã hội Nho giáo về tơn giáo, chính trị, đạo đức. Trên cơ sở những tiền đề trên,
tác giả khẳng định r ng, Nho giáo ra đời với tư cách là hình thái ý thức xã hội,
nh m giải đáp nhu c u mà thực tiễn xã hội Trung Quốc đ t ra lúc bấy giờ.


7
Tác phẩm Khổng Tử của tác giả Lý Tường Hải, Nhà xuất bản Văn hóa
thơng tin, Hà Nội, năm 2

9 đã phân tích và nhìn nhận cuộc đời Khổng Tử

dưới góc độ nhân sinh quan. Ơng cho r ng, cuộc đời Khổng Tử là một
chuyến lữ hành dọc đời sống gian nan và bền b . Khổng Tử sáng lập ra Nho
học là một loại học vấn của đời sống , ơng hơng ch đ t nền móng lý luận
cho học phái Nho gia mà cịn thể hiện một hình tượng nhân cách rất rực rỡ.
Tác giả nhấn mạnh, Khổng Tử đã để lại cho lịch sử nhân loại một tấm bia
lớn về con người và nhân ái

Lý Tường Hải, 2009, tr.13).

8
quan điểm, thái độ, m c đích nghiên cứu ít nhiều có sự khác nhau ở mỗi tác giả,
vì thế, những điều kiện, tiền đề cho sự ra đời tư tưởng đạo đức của Khổng Tử
chưa được tác giả nào trình bày và phân tích một cách hệ thống; một số nhận
định và đánh giá c n phải tiếp t c được bổ sung, phát triển cho toàn diện, sâu
sắc hơn, điều đó địi hỏi phải tiếp t c nghiên cứu. Cho nên, trong khuôn khổ
luận án này, chúng tôi cố gắng trình bày một cách hệ thống trên quan điểm triết
học về điều kiện và tiền đề hình thành tư tưởng đạo đức của Khổng Tử.
Hướng thứ hai, đó là các cơng trình nghiên cứu liên quan đến nội
dung tư tưởng đạo đức của Khổng Tử. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu
này là các tác phẩm:
Tác phẩm, Lu n ng của dịch giả Đồn Trung Cịn, Nhà xuất bản Trí
Đức, ài

ịn, năm 195 . Lu n ng do nhiều học trò các thế hệ của Khổng

Tử ghi chép lại lời nói và việc làm của ơng cùng một số môn đệ và vua chúa
các nước chư h u, được coi là tài liệu đáng tin cậy nhất để nghiên cứu một
cách chính xác tư tưởng của ơng. Vì vậy, nghiên cứu sinh chủ yếu dựa vào
Lu n ng của dịch giả Đồn Trung Cịn để nghiên cứu tư tưởng đạo đức của
Khổng Tử.
Tác phẩm Trung Quốc triết học sử đại cương của Hồ Thích, Nhà xuất
bản Khai Trí, ài

ịn, năm 1969 Huỳnh Minh Đức dịch). Cuốn sách đã

trình bày khái quát quá trình phát triển của triết học Tiên T n qua 12 thiên,
đề cập đến nội dung tư tưởng cơ bản của các nhà triết học nổi tiếng ở Trung
Quốc thời cổ đại, trong đó có tư tưởng nhất dĩ quán chi, nhân, trí, dũng của
Khổng Tử.

rẽ trong triết học Đông - Tây, tác giả đã trình bày sự khác nhau cơ bản giữa
các học thuyết triết học phương Đông và phương Tây. h n thứ hai, tác giả
đã phân tích những nội dung, tư tưởng cơ bản của Nho giáo. Tác giả cho
r ng, Nho giáo là hình thái ý thức của giai cấp thống trị trong xã hội phong
kiến, những quy định trong trong tam cương, ngũ thường là h ng tồn.
Tác phẩm Khổng học đăng của Phan Bội Châu, Nhà xuất bản Văn hóa
thơng tin, Hà Nội, năm 1998 đã trình bày về sự hình thành và phát triển Nho
giáo từ Khổng Tử đến Khổng học thời Minh Thanh, tác phẩm đề cập sâu
rộng một số phạm trù trong học thuyết của Khổng Tử như Nhân, rí, Dũng...
và bàn về Khổng học thời Lưỡng Hán L c triều, thời Tống và Minh Thanh
Tác phẩm Nho giáo của Tr n Trọng Kim, Nhà xuất bản Thơng tin, Hà
Nội, năm 2

3 đã trình bày và phân tích những tư tưởng cơ bản của Nho

giáo trong quá trình hình thành và phát triển. Đ c biệt nêu cao những giá trị
tích cực của Nho giáo trong việc đào tạo con người và ổn định trật tự xã hội.
Khi nói về cuốn Lu n ng của Khổng Tử, ông đã viết:
Trong sách ấy, cùng một chữ nhân, chữ hiếu, chữ chính mà mỗi nơi nói
một khác, là vì cách lập giáo của Khổng Tử cứ t y tư cách, ho c tùy sở


10
đắc, sở thất của từng người mà dạy bảo, cho nên nghĩa hơng đồng.
Tuy hình thức thì khơng có trật tự, phân minh, nhưng văn từ thì thật rõ,
thật đúng, ý tứ rất sáng, rất gọn, mà câu nào cũng hàm súc ung dung,
đích đáng là lời dạy của thánh nhân (Tr n Trọng Kim, 2003, tr.171).
Các tác giả của Nho giáo và Khổng học đăng đều có điểm chung là:
thơng qua cách trình bày một số phạm trù, ngun lý cơ bản của Nho giáo,
nhìn nhận Nho giáo từ góc độ giá trị, cho r ng Nho giáo khơng ch là một

quá rộng so với một cơng trình nghiên cứu c thể, xem xét tư tưởng đạo đức
của Khổng Tử là một trong những bộ phận cấu thành tư tưởng Nho gia nói
riêng và triết học Trung Quốc nói chung, nên các tác giả cũng ch dừng lại ở
những nét khái quát nhất. Ngoài ra, cịn rất nhiều bài báo, tạp chí nghiên cứu
về tư tưởng đạo đức của Khổng Tử, nhưng trong phạm vi giới hạn của một
bài báo không cho phép những công trình đó đi sâu vào tồn bộ nội dung tư
tưởng đạo đức của ông mà ch tập trung bàn luận một hía cạnh nào đó của
tư tưởng như: hạm trù nhân, phạm trù hiếu, phạm trù chính danh,… ong,
đây thực sự là nguồn tài liệu quý giá giúp nghiên cứu sinh tiếp t c phân tích,
làm rõ nội dung, đ c điểm cơ bản trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử một
cách đ y đủ, sâu sắc và có hệ thống hơn.
Hướng thứ ba, đó là các cơng trình nghiên cứu liên quan đến nhận
định, đánh giá về tư tưởng đạo đức của Khổng Tử. Tiêu biểu cho hướng
nghiên cứu này là các tác phẩm sau:
Tác phẩm Khổng giáo phê bình tiểu lu n của tác giả Đào Duy Anh, Nhà
xuất bản

uan hải t ng thư,

uế, năm 1938. Theo tác giả, để đánh giá đúng

Nho giáo c n có thái độ khách quan, tồn diện và khoa học. Ơng phê phán một
số trí thức Trung Quốc và Việt Nam đã phủ nhận hồn tồn vai trị của Nho
giáo, cho r ng nó là vơ d ng. Ơng đã nghiên cứu, phân tích nội dung cơ bản
của Nho giáo và đưa ra nhận định đúng mức về vai trò của Nho giáo.
Tác phẩm Khổng học đăng, của Phan Bội Châu, Nhà xuất bản Khai Trí,
ài ịn, năm 1957. Tác giả đã đề cao những giá trị của Nho giáo và coi đạo
đức Nho giáo có vai trị cực ỳ to lớn trong việc giáo d c, hoàn thiện nhân
cách con người và ổn định trật tự, k cương xã hội.
tưởng Nho giáo mang tính nhân văn sâu sắc.


Vũ

Khiêu, 1995, tr.158). Từ đó, ơng ch rõ kinh nghiệm vận d ng Nho giáo ở
Nhật Bản và Singapore.
Tác phẩm ạo Nho và văn h a phương
Nhà xuất bản

ng, của tác giả à Thúc Minh,

iáo d c, năm 2 1. Tác phẩm là một cơng trình há đồ sộ,

hơng phải là ở số trang mà ở t m tư duy, tư tưởng của ngưởi viết. Thông qua
những bài viết trong tác phẩm, cho chúng ta thấy được những giá trị vững bền,


13
trường cửu của tư tưởng Nho gia, đ c biệt là tư tưởng giáo d c của Khổng Tử
như bài Đạo Khổng và vấn đề gia đình; đạo đức và trí tuệ; th y trị Khổng Tử;
Khổng Tử và chủ nghĩa nhân đạo; Khổng Tử và vấn đề con người, v.v…
Tác phẩm Quan niệm của Nho giáo về giáo dục con người của Nguyễn
Thị Nga - Hồ Trọng Hoài, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm
2003, đã hái quát quan điểm giáo d c con người của Nho giáo nh m đào
tạo những người quân tử, những kẻ sĩ có phẩm chất đạo đức cao quý, ham
hiểu biết, có nhân cách, có ý thức đối với cộng đồng để làm quan. Những
người này vừa là hạt nhân trong cuộc sống xã hội, vừa là lực lượng để bổ
sung cho các thế lực c m quyền, duy trì chế độ phong kiến. Nho giáo dạy
đạo làm người theo quan điểm nhân, nghĩa, lễ, trí, tín chứa đựng nhiều yếu
tố hợp lý. Những điều răn dạy đó được cha ông ta tiếp thu có chọn lọc, bởi
vậy nó trở thành giá trị truyền thống của người Việt Nam.

G n đây nhất là tác phẩm Giá trị của đạo đức nho giáo trong thời đại ngày
nay của tác giả T n Đại Đồng, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm
2014. Tác phẩm đã trình bày những giá trị cốt lõi trong tư tưởng Nho giáo và
những ảnh hưởng của Nho giáo hiện nay.
Ngồi ra, bên cạnh những cơng trình nghiên cứu trên, cịn có nhiều đề
tài, luận án, luận văn, các bài viết trên nhiều lĩnh vực khác nhau như, bài viết:
hổng giáo với quá tr nh hiện đại h a x hội, T . Tr n Thanh

iang, Tạp

chí Triết học số 9, năm 2 15. Tác giả nhấn mạnh sự ảnh hưởng của Khổng
giáo đến phát triển inh tế, xã hội của các nước phương Đơng mang tính
chất đa diện, vì thế, hơng nên ch quy nó về đạo đức lao động. Đương
nhiên, trong q trình hiện đại hóa, bản thân Khổng giáo cũng phải trải qua
những biến đổi xác định, song hồn tồn hơng làm cho người ta hồi nghi
tư tưởng trung tâm của đạo đức vĩ mô Khổng giáo về sự thống nhất của con
người và tự nhiên. “ ư tưởng lấy dân làm gốc” của Nho giáo - cơ sở h nh
thành văn h a trọng dân của Hồ Chí Minh, T . Nguyễn Thế húc, Tạp chí
Triết học số 1, năm 2 16. Thông qua bài viết, tác giả đã cho chúng ta thấy tư
tưởng vì dân, hết lịng hết sức vì dân mà ph c v của ồ Chí Minh có nguồn
gốc sâu xa, đó là tư tưởng lấy dân làm gốc của Nho gia. Đây là một trong
những tiền đề lý luận cho việc hình thành văn hóa trọng dân của

ồ Chí


15
Minh. Nó bao gồm: 1 - Tư tưởng

uốc dĩ dân vi bản của Khổng Tử; 2 -

nghiên cứu sinh đã tiếp thu và kế thừa những quan điểm của các bậc tiền


16
bối, đồng thời bổ sung những quan điểm của riêng mình về việc nhận định
và đánh giá tư tưởng đạo đức của Khổng Tử.
3. Mục đích, nhiệm vụ của luận án
Mục đích của lu n án
Luận án tập trung nghiên cứu nh m làm rõ nội dung, đ c điểm cơ bản
trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử; từ đó, đánh giá những giá trị, hạn chế
và rút ra ý nghĩa lịch sử của nó về m t lý luận và thực tiễn.
Nhiệm vụ của lu n án
Để đạt được m c đích trên, luận án phải thực hiện những nhiệm v sau:
Thứ nhất, trình bày, phân tích điều kiện xã hội và tiền đề hình thành tư
tưởng đạo đức của Khổng Tử.
Thứ hai, phân tích và làm rõ nội dung, đ c điểm cơ bản trong tư tưởng
đạo đức của Khổng Tử.
Thứ ba, đánh giá những giá trị, hạn chế và rút ra những ý nghĩa lịch sử
trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử về m t lý luận và thực tiễn.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án
ối tượng nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu tư tưởng đạo đức
của Khổng Tử.
Phạm vi nghiên cứu: Luận án nghiên cứu nội dung, đ c điểm và ý
nghĩa lịch sử trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử về m t lý luận và thực
tiễn từ hi tư tưởng của ơng hình thành cho đến hiện nay qua các tư liệu có
liên quan.
5. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
Cơ sở lý lu n: Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa
Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt
Nam về vấn đề đạo đức, giáo d c đạo đức cho con người.

đức của Khổng Tử, rút ra ý nghĩa lịch sử của nó về m t lý luận và thực tiễn.
8. Kết cấu cơ bản của luận án
Ngoài ph n mở đ u, ph n kết luận chung và danh m c tài liêu tham
khảo, luận án được kết cấu thành 3 chương, 6 tiết và 14 tiểu tiết.


18
Chƣơng 1
ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH
TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, sự ra đời của một học
thuyết, một tư tưởng không phải ngẫu nhiên mà suy cho đến cùng là kết quả
phản ánh điều kiện xã hội và sự kế thừa những giá trị hợp lý, tinh túy trong
tư tưởng của các thời đại trước. C.Mác đã viết: Các triết gia không mọc
lên như nấm từ trái đất, họ là sản phẩm của thời đại mình, của dân tộc mình,
mà dịng sữa tinh tế nhất, q giá và vơ hình được tập trung lại trong những
tư tưởng triết học (C.Mác &

h.Ăngghen, 1994, t.1, tr.156 .

uá trình

hình thành, phát triển tư tưởng của Khổng Tử cũng hông n m ngồi tính
quy luật nói trên, một m t nó phản ánh và chịu sự quy định của điều kiện xã
hội Trung Quốc thời Xuân thu; m t khác, là sự tiếp thu, kế thừa các tư
tưởng trước đó của người Trung Hoa cổ đại. Do vậy, khi nghiên cứu tư
tưởng đạo đức của Khổng Tử không thể không nghiên cứu điều kiện xã hội
và tiền đề hình thành nên nó.
1.1. SỰ BIẾN ĐỔI VỀ LỊCH SỬ, KINH TẾ, CHÍNH TRỊ XÃ HỘI VÀ SỰ
BĂNG HOẠI VỀ ĐẠO ĐỨC TRONG XÃ HỘI TRUNG QUỐC THỜI XUÂN THU

Trong đó, thời kỳ ồng Đế là thời kỳ có rất nhiều sáng chế, phát minh
quan trọng, như ỹ thuật làm nhà cửa, may qu n áo, đóng thuyền, xe.
Vua Nghiêu, vua Thuấn được coi là bậc đế vương thịnh đức của Trung
Quốc thời thượng cổ (tr.49).
ước sang nhà Hạ (2205 - 1766 trước Công nguyên) - nhà nước được
coi là cột mốc đánh dấu sự biến đổi có tính nhảy vọt trong xã hội Trung
Quốc cổ đại. Đó là sự biến đổi từ xã hội khơng có giai cấp, khơng có nhà
nước, mọi tài sản đều là của chung sang xã hội có giai cấp, có nhà nước, mở
đ u chế độ chiếm hữu nô lệ ở Trung Quốc. Để bảo vệ tài sản, duy trì địa vị
thống trị của mình, giai cấp chủ nơ đã đề ra các chính sách, cách thức cai trị,
đồng thời tiến hành kiến thiết thành quách để đề phịng sự tấn cơng của các
bộ lạc khác. Ngồi ra, giai cấp quý tộc nhà Hạ còn ra sức lợi d ng các biểu
tượng tôn giáo, tư tưởng thiên mệnh như một phương tiện quan trọng để ru
ngủ, lừa mị nhân dân lao động, xoa dịu mâu thuẫn trong xã hội nh m m c
đích củng cố sự thống trị của chúng. Trải qua quá trình phát triển, đến thời
vua Lý Quý, còn gọi là vua Kiệt, do cai trị hà khắc, ăn chơi xa x khiến cho
nhân dân căm giận, lịng dân khơng thuận, làm cho nhà Hạ lao nhanh tới suy