Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng đại học nông nghiệp I
------------o0o------------

đỗ quang nam đánh giá tác động của dự án xây dựng mô hình
trồng cây ăn quả tại hai x trung yên và
lơng thiện huyện sơn dơng tỉnh tuyên
quang Luận Văn thạc sĩ kinh tế
Chuyên nghành
: kinh tế nông nghiệp

M số: 60.31.10
Ngời hớng dẫn khoa học
:PGS.TS. đỗ kim chung

Hà Nội - 2007

Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

i
LờI CAM ĐOAN
Luận văn Đánh giá tác động của dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả tại
hai x Trung Yên và Lơng Thiện của huyện Sơn Dơng tình Tuyên Quang
Chuyên nghành kinh tế nông nghiệp, m số 60.30.10 là công trình nghiên cứu
khoa học của riêng cá nhân tôi

huyện Sơn Dơng, UBND hai x Trung Yên và Lơng Thiện và các cán bộ phụ
trách nông nghiệp và khuyến nông và nhân dân tại hai x đ hỗ trợ tôi trong quá
trình thu thập số liệu phân tích, hoàn thành luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, cơ quan, các bạn bè, đồng nghiệp đ cổ vũ,
giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn.

Hà nôi, ngày tháng năm 2007
Tác giả luận văn Đỗ Quang Nam Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

iii
Danh mục viết tắt

Viết tắt Nghĩa đầy đủ
BVTV Bảo vệ thực vật
CAQ Cây ăn quả
CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa
GDP Tổng thu nhập quốc dân
PRA
Phơng pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của ngời dân
TBKT Tiến bộ kỹ thuật
XDMH Xây dựng mô hình
XHCN X hội chủ nghía
UBND
ủy ban nhân dân

Bảng 3.3 Tóm tắt nội dung cần thu thập của số liệu đ công bố 41
Bảng 3.4 Tóm tắt nội dung cần thu thập của số liệu cha công bố 42
Bảng 4.1 Diện tích đất đai có khả năng phát triển CAQ vùng dự án 48
Bảng 4.2 Diện tích một số CAQ chủ yếu tại hai x trớc dự án 51
Bảng 4.3
Giá các loại giống CAQ tại thời điểm trớc khi triển khai dự án 53
Bảng 4.4

Tỷ lệ và thu nhập bình quân của 121 hộ gia đình đợc điều tra từ
một số nguồn thu chủ yếu trớc khi thực hiện dự án
61
Bảng 4.5:
Định mức hộ trợ của dự án về cây giống, phân bón, vật từ và
thuốc BVTV cho 1 ha trồng cây ăn quả
63
Bảng 4.6
Bảng tóm tắt nhu cầu vốn của dự án 65
Bảng 4.7 ý kiến của ngời dân về mức độ tham gia của họ vào dự án
XDMH trồng CAQ
74
Bảng 4.8
Một số kết quả hoạt động chủ yếu của dự án XDMH trồng CAQ 68
Bảng 4.9 Chủng loại, và số lợng cây giống cấp cho ngời dân 71
Bảng 4.10
Tác động của việc tập huấn 76
Bảng 4.11
Sự thay đổi diện tích cây ăn quả sau khi có tác động của dự án 78
Bảng 4.12
Chi phí trung bình chăm sóc 1 ha cây ăn quả từ năm thứ hai 81
Bảng 4.13

ý kiến của ngời dân về tác động tới môi trờng của dự án 92
Danh mục hình

Hình 2.1 Các nội dung cơ bản của dự án 9
Hình 2.2 Tiến trình đánh giá dự án 16
Hình 2.3 Quan hệ giữa khung lô gic và các nội dung đánh giá 17
Hình 2.4 Các bớc của một dự án 20
Hình 3.1 Khung phân tích của đề tài 40

Danh mục hộp

Hộp 4.1 Đất đai thì nhiều. 48
Hộp 4.2 Chúng tôi cứ trồng theo phong trào. 50
Hộp 4.3 Chúng tôi cứ mua 51
Hộp 4.4 Ngoài trồng ra 56
Hộp 4.5 Nhóm hộ nghèo.. 58
Hộp 4.6 Nhờ có cán bộ kỹ thuật. 67
Hộp 4.7 Chúng tôi sẵn sàng.. 88

2.2.3 Nội dung đánh giá tác động
......................................................................... 16
2.2.4 Tác động của dự án XDMH trồng cây ăn quả
......................................... 18
2.2.5 Một số lu ý khi đánh giá dụ án
................................................................. 21
2.3 Cơ sở thực tiễn khi nghiên cứu tác động của các dự án cây ăn quả
........... 22
2.3.1 Một vài nét về tác động của chơng trình, dự án cây ăn quả trên
..... 22
2.3.2 Một vài nét về tác động các dự án cây ăn quả ở Việt nam
.................. 24
3. Đặc điểm địa bàn và phơng pháp nghiên cứu................................................31
3.1 Đặc điểm điểm địa bàn nghiên cứu
................................................................... 31
3.1.1 Đặc điểm tự nhiên
.......................................................................................... 31
3.1.2 Đặc điểm kinh tế x hội
............................................................................... 34
3.1.3 Đánh giá chung
............................................................................................... 36
3.2 Phơngpháp nghiên cứu
....................................................................................... 37
3.2.1 Một số phơng pháp chủ yếu trong đánh giá tác động của dự án
..... 37
Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

vii
3.2.2 Khung phân tích
.............................................................................................. 39

.. 93
4.4.1 Giải pháp về xây dựng, thực hiện dự án XDMH trồng CAQ
............... 93
4.4.2 Giải pháp về duy trì và phát triển mô hình trồng cây ăn quả
............... 94
5. Kết luận và khuyến nghị..................................................................................98
5.1 Kết luận
.................................................................................................................. 100
5.2 Khuyến nghị
.......................................................................................................... 103
Tài liệu tham khảo ..............................................................................................105
Phiếu điều tra
....................................................................................................................... 107
Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

1
1. đặt vấn đề1.1 Tính cấp thiết của đề tài
Nớc ta đ trải qua hơn hai mơi năm thực hiện sự nghiệp đổi mới theo đờng
lối lnh đạo của Đảng, nền kinh tế nớc ta đ chuyển mạnh từ cơ chế kế hoạch hóa
quản lý bao cấp sang nền kinh tế thị trờng có sự quản lý điều tiết vĩ mô của nhà nớc
theo định hớng XHCN. Đổi mới nền kinh tế nớc ta là đẩy mạnh sự nghiệp CNH và
HĐH để trở thành nớc có nền kinh tế phát triển vững chắc, tránh khỏi nguy cơ tụt hậu
so với các nớc trong khu vực trên cơ sở phát huy tiềm năng nội lực của đất nớc.
Bớc vào thời kỳ đổi mới nền kinh tế nớc ta còn trong tình trạng chậm phát triển
kinh tế, nghành nông nghiệp còn chiếm tỷ trọng đáng kể trong cơ cấu kinh tế. Vì
vậy một trong những nhiệm vụ trọng tâm của sự nghiệp đổi mới nền kinh tế là
thực hiện chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế

phát triển trong đó có dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả. Mục đích đầu
t của dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả là trớc mắt tạo thêm công ăn
việc làm, tăng thu nhập cải thiện đời sống cho ngời dân tham gia dự án nhng
về lâu dài là nhằm giúp cho ngời dân tại hai x trên đổi mới cách nghĩ cách làm
để sử dụng có hiệu quả nguồn vốn, lao động, đất đai của mình. Mặt khác, thông
qua việc triển khai dự án trên thì địa phơng huyện và hai x có nhiều kinh
nghiệm trong cách thức quản lý, tổ chức, điều hành và triển khai dự án để có thể
nhân rộng mô hình ra các x khác trong địa bàn của huyện.
Trên tinh thần đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài Đánh giá tác
động của dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả tại hai xã Trung Yên và
Lơng Thiện của huyện Sơn Dơng tỉnh Tuyên Quang.
Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

3
1.2 Mục tiêu nghiên cứu
1.2.1 Mục tiêu chung
Đánh giá đợc kết quả và tác động bớc đầu của dự án xây dựng mô hình
trồng cây ăn quả tại hai x Trung Yên và Lơng Thiện của huyện Sơn Dơng tỉnh
Tuyên Quang. Từ đó đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm góp phần nâng cao
tính hiệu quả của dự án.
1.2.2 Miêu tiêu cụ thể
- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển cây ăn quả và
đánh giá tác động của dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả.
- Đánh giá kết quả triển khai thực hiện dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả
tại hai x Trung Yên và Lơng Thiện ở huyện Sơn Dơng tỉnh Tuyên Quang.
- Đánh giá tác động của dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả tại hai x
Trung Yên và Lơng Thiên ở một số khía cạnh kinh tế, x hội và môi trờng.
- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm góp phần phát huy tác động, hiệu quả
của dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả tại hai x Trung Yên và Lơng
Thiện.
Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

5
2. CƠ Sở Lý LUậN Và THựC TIễN Về ĐáNH GIá TáC ĐộNG CủA
Dự áN XÂY DựNG MÔ HìNH TRồNG CÂY ĂN QUả
2.1 Cơ sở lý luận về đánh giá tác động của dự án XDMH trồng CAQ
2.1.1 Phát triển cây ăn quả
Quan điểm về phát triển cây ăn quả đ đợc thể hiện trong văn kiện của
Đảng và ý kiến của một số nhà khoa học nh sau:
- Trong nghị quyết của hội nghị lần thứ 5 ban chấp hành Trung ơng Đảng (khóa
VII) về việc tiếp tục đổi mới phát triển kinh tế x hội, nông thôn, phần nói về cây
ăn quả có nêu rõ: Phát triển mạnh các loại cây ăn quả trên tất cả các vùng để
đáp ứng nhu cầu trong cả nớc và từng bớc nâng lên thành mặt hàng xuất khẩu
lớn. Đẩy mạnh cải tạo giống và ứng dụng công nghệ mới trong khâu bảo quản,
chế biến rau qủa
- GS. Viện Sỹ Vũ Tuyên Hoàng trong tác phẩm Một số ý kiến về phát triển rau
quả ở nớc ta cũng đ nêu rõ .Phát triển cây ăn quả trên cơ sở liên kết nông
lâm- thủy sản- thủy lợi. Vùng đồng bằng sông cửu long, Đông nam bộ, một số
vùng trung du miền núi phía bắc vốn đ có diện tích khá rộng trồng cây ăn quả
cần phải đợc quy hoạch lại
- GS. Đờng Hồng Dật trong tác phẩm Phát triển sản xuất và chế biến rau quả ,
một tiềm năng đầy triển vọng để đa dạng hóa sản xuất nông nghiệp và phát triển

thành một loại cây mũi nhọn trong việc nâng cao hiệu quả kinh tế hộ gia đình,
tăng trởng của địa phơng và góp phần giảm thiểu sự suy thoái môi trờng đang
ngày một tăng.
2.1.2 Dự án XDMH trồng cây ăn quả
2.1.2.1 Khái niệm về dự án XDMH trồng cây ăn quả
Để phát triển cây ăn quả tại một địa phơng hay một vùng nào đó ngời
thờng tiến hành xây dựng các mô hình trồng cây ăn quả. Qua đó để xem xét
Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

7
đánh giá tác động và hiệu quả của mô hình trên các phơng diện nh: tác động
đối với tình hình phát triển cây ăn quả, hiệu quả kinh tế, x hội, và môi trờng
mà những mô hình cây ăn quả mang lại.
Trong các mô hình trồng cây ăn quả ngời ta thờng bố trí cơ cấu cây
trồng thật hợp lý, phù hợp với điều kiện sinh thái của từng vùng, từng địa phơng.
Ví dụ nh xây dựng mô hình trồng cây ăn quả chất lợng cao; xây dựng mô hình
thâm canh một số cây ăn quả đặc sản; xây dựng mô hình phát triển chủng loại
cây ăn quả ôn đới Trong các mô hình đó thì các loại cây ăn quả thờng có u
thế vợt trội về giống, về năng suất, về chất lợng sản phẩm, hiệu quả kinh tế và
có khả năng nhân rộng mô hình.
Xây dựng mô hình trồng cây ăn quả là việc tạo nên những khu vực trồng
cây ăn quả với diện tích và quy mô vốn đầu t nhất định có tác dụng nh là mô
hình mẫu để đánh hiệu quả và xem xét việc nên hay không nên đầu t xây dựng
mô hình ở những năm tiếp theo.
Do vậy trong khuôn khổ của dự án này chúng tôi cho rằng Dự án xây dựng
mô hình trồng cây ăn quả là loại dự án để giải quyết vấn đề phát triển cây ăn quả
tại một vùng hay một địa phơng thông qua việc xây dựng các mô hình trồng cây
ăn với sự tham gia tích cực của nhiều lực lợng x hội nhằm mục đích tạo ra
những chuyển biến x hội theo hớng tích cực tại cộng đồng thể hiện bằng một
hành động với những tiêu phí về tài chính và tài nguyên đ định.[2].

Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

9

Hình 2.1 Các nội dung của dự án xây dựng mô hình trồng cây ăn quả
Đầu vào của
dự án
Hỗ trợ cho ngời dân
tham gia mô hình dự
án một số yếu tố đầu
vào cơ bản của dự án
trong thời điểm kiến
thiết mô hình:
- Các loạicây giống
- Vật t

cây.
-
Giám sát việc chăm
sóc sau khi trồng
- Tổng diện tích trồng
cây ăn quả tăng lên
- Cơ cấu cấy ăn quả
trồng tại vùng dự án đa
dạng

- Qui mô, số lợn
g mô
hình triển khai tại
vùng dự án
- Các mô hình trồng
cây ăn quả đợc áp
dụng TBKT
- số hộ dân đợc tham
gia dự án, tập huấn,
chuyển giao TBKT

- Xây dựng thành công
các mô hình trồng
CAQ có cơ cấu cây
trồng hợp lý, cho hiệu
quả kinh tế cao
- góp phần giải quy

xuất và tạo thu nhập cao hơn so với trồng lúa rất nhiều. Từ đó việc trồng cây ăn
quả đ và đang giữ vai trò quan trọng trong việc sử dụng đất đai, lao động và tài
nguyên sẵn có, một trong nhiệm vụ chủ yếu của lĩnh vực nông nghiệp. Một trong
những nguyên nhân để khẳng định việc xây dựng các mô hình trồng cây ăn quả
là phù hợp thực tiễn phát triển của nông nghiệp và nông thôn nớc ta là bởi:
Thứ nhất, vai trò của kinh tế của cây ăn quả trong việc sử dụng đất đai, lao
động, tăng thu nhập cho ngời lao động. Ví dụ: khi cây ăn quả đang trong thời kỳ
kiến thiết cơ bản, cây cha kịp kép tán, cho quả, ngời nông dân có thể thực hiện
trồng xen các loại họ đậu vừa có tác dụng cải tạo đất và mang lại thu nhập sau
một thời gian ngắn, lại có thể tăng độ che phủ cho đất nên tránh đợc sự thoát hơi
nớc của đất và đỡ tốn công làm cỏ, hơn nữa khi thu hoạch có thể tận dụng các
loại cành và lá để ủ với phân xúc vật để làm phân bón, trên một diện tích đất, có
thể tận dụng lấy ngắn nuôi dài. Về thời gian, không gian không có giới hạn, có
thể làm trong giờ hay ngoài giờ, lực lợng lao động không cần tính độ tuổi: già
hay trẻ, nam hay nữ đều bố trí một cách hợp lý vừa không để đất trống mà giải
quyết việc làm, vừa tăng thêm thu nhập tạo ra một sự gắn bó và ràng buộc giữa
con ngời và đất đai.
Thứ hai, việc xây dựng mô hình trồng cây ăn quả là quá trình hình thành
các khu vực sản xuất hàng hóa. Tạo cho ngời dân có điều kiện nâng cao thu
nhập với những chủng loại sản phẩm quả theo những thời kỳ mùa vụ khác nhau,
thời điểm thu hoạch khác nhau. Nhng trên thực tế, việc phát triển những vùng
chuyên canh trồng cây ăn quả với trình độ thâm canh cao, tạo ra những vùng
Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

11
trồng các loại cây cụ thể, mang đặc trng riêng của từng vùng nhờ đó mà đang
xóa dần tính độc canh, thuần nông một số vùng trong cả nớc. Đó là tỉnh Bắc
Giang với cây ăn quả chủ đạo là Vải thiều, đ phủ xanh các đồi trọc ở Lục Ngạn
hoặc ở đồng bằng sông Cửu Long có với những cây ăn quả đặc trng của vùng
này nh chôm chôm, xoài, dừa, chuối, cây có múi, và tỉnh vùng miền khác.

nông thôn tại địa phơng không nên coi nhẹ việc phát triển và xây dựng các mô
hình trồng cây ăn bởi nó nâng cao mức sống cho nhân dân ở khu vực nông thôn,
tạo ra thu nhập bền vững cho họ.
2.1.2.4 Các nhân tố ảnh hởng đến thực hiện dự án XDMH trồng CAQ
Điều kiện về tổ chức quản lý: Tùy theo quy mô và nguồn vốn đầu t thì dự
án cây ăn quả có thể là đợc quản lý bởi các cấp các nghành và các tổ chức đầu
t khác nhau. Do vậy sự quản lý này cũng theo thể chế của từng địa phơng, từng
cộng đồng. kết quả của dự án sẽ đợc phát huy ở những mức độ khác nhau.
Sự phối hợp giữa các cấp các nghành trong triển khai các nội dung của dự
án xuống địa bàn, đặc biệt là đội ngũ cán bộ cơ sở tại các x và thôn xóm, hơn ai
hết họ là những ngời hiểu biết rất sâu sắc phong tục tập quán trong đời sống và
hoạt động sản xuất của ngời dân, để từ đó tham mu giúp cho những ngời quản
lý dự án có những phơng cách triển khai hiệu quả.
Sự tham gia và tiếp nhận mô hình dự án của ngời dân: từ lập kế hoạch,
tham gia quản lý và tổ chức thực hiện bởi khác với các dự án đầu t khác thì dự
án cây ăn quả muốn thành công phải có sự tham gia của ngời dân, ngời dân là
ngời đợc hởng lợi từ dự án và trực tiếp thực hiện việc trồng và chăm sóc mô
hình cây ăn quả, do vậy khi dự án cây ăn quả đợc triển khai thì những ngời lập
và quản lý dự án phải quán triệt đến từng hộ dân rằng không ai có thể làm thay và
làm tốt hơn họ.
Điều kiện tự nhiên: khí hậu, thời tiết, địa hình, nguồn nớc tới tiêu cũng
ảnh hởng trực tiếp đến thành công của dự án.
Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

13
2.2 Đánh giá tác động của dự án XDMH trồng CAQ
2.2.1 Khái niệm về đánh giá tác động
Đánh giá là xem xét một cách có hệ thống để xác định tính hiệu quả, mức
độ thành công và những tác động ( về kinh tế, x hội, môi trờng.) của dự án
so với mục tiêu đề ra. Đây là một hoạt động quan trọng của dự án nhằm để trả lời

động của những hoạt động hay can thiệp đ thực hiện. Hiệu quả, hiệu suất hay
khả năng bền vững đạt đợc ở mức độ nào
Nh vậy chúng ta có thể hiểu rằng Đánh giá tác động là quá trình xác
định một cách có hệ thống những giá trị hoặc ý nghĩa của một hoạt động phát
triển, một chính sách hay một chơng trình. Mục đích của đánh giá là việc xác
định tính xác đáng và hoàn thiện mục tiêu, hiệu quả, hiệu suất, tác động và bền
vững đối với sự phát triển. Đánh giá cung cấp những thông tin đáng tin cậy và
hữu ích giúp cho ngời nhận dự án và nhà tài trợ kết hợp những bài học kinh
nghiệm vào quá trình ra quyết định [23]. Quá trình đánh giá huy động sự tham
gia của các bên liên quan bao gồm nhà tài trợ, ngời thực hiện dự án, chơng
trình đối tợng hởng lợi trực tiếp, gián tiếp trong việc thiết kế, thực hiện đánh
giá và rút ra các phát hiện. Đánh giá đợc thực hiện nhằm đảm bảo tính minh
bạch về tài chính và xác định các tác động của dự án.
2.2.2 Các loại hình đánh giá
Nếu căn cứ vào giai đoạn và thời điểm đánh giá, về cơ bản, có thể chia thành 3
loại hình đánh giá chủ yếu:
* Đánh giá khả thi: là đánh giá trớc khi thực hiện trớc khi thực hiện (hay
thẩm định dự án) nhằm xem xét tính hợp lý và khả thi của dự án.
* Đánh giá tiến độ thực hiện dự án (đánh giá thực hiện): Đánh giá khi dự
án đang trong qua trình thực hiện nhằm trả lời câu hỏi: Dự án đang diễn ra là
đúng với mục tiêu và tiến độ tốt? Có gì cần phải điều chỉnh? a) Đánh giá tiến độ
thực hiện dự án là: xem xét quá trình thực hiện các hoạt động dự án so với mục
Trng i hc Nụng nghip 1 - Lun vn Thc s khoa hc ---------------------------------------------------

15
tiêu đề ra, so sánh với tiến độ quy định, chi phí dự toán; b) Phân tích hiệu suất
công tác của các đơn vị thc hiện dự án: thuận lợi khó khăn về tổ chức, tài chính,
nhân lực, sự tham gia của cộng đồng vào thực hiện dự án và c) xác định và đánh
giá những yếu tố làm tăng hay hạn chế tiến độ thực hiện dự án.
* Đánh giá khi kết thúc dự án: Đây là quá trình đánh giá khi dự án đ kết

Hình 2.2 Tiến trình đánh giá dự án
Nguồn:[23]
2.2.3 Nội dung đánh giá tác động
Tùy theo mục đích có thể xác định nội dung đánh giá khác nhau. Tuy
nhiên, trong đánh giá dự án 5 nội dung chính thờng đợc quan tâm là:
- Đánh giá tính thích hợp của dự án
- Đánh giá kết quả dự án
- Đánh giá hiệu quả dự án
- Đánh giá tác động dự án
- Đánh giá tinh bền vững dự án
Xác định trọng tâm
đánh giá
- Mục đích
- Điều khoản tham chiếu
- Khung logic
- Các chủ thể đánh giá
- Xác định các bên tham
gia
Thiết kế và phơng pháp
- Câu hỏi đánh giá
- Thiết kế công cụ thu thập dữ

giá tác động của dự án, do vậy việc đánh giá tác động của dự án là xem xét dự
án đ tạo đợc những tác động gì? Cả tích cực và tiêu cực, trực tiếp và gián tiếp,
Mục tiêu
chung
Mục tiêu
cụ thể
Đầu ra/ kết
quả
Các hoạt
động
Đầu vào
TáC ĐộNG

TíNH BềN VữN
G

TíNH THíCH HợP

KếT QUả

HIệU QUả