Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
TRẦN THỊ BẮC YẾN

PHONG LÊ VỚI QUÁ TRÌNH
NGHIÊN CỨU THƠ VĂN
NGUYỄN ÁI QUỐC HỒ CHÍ MINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

THÁI NGUYÊN - 2007

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
2
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM


Nguyễn Ái Quốc - Hổ Chí Minh.
1.1. Con người và sự nghiệp nghiên cứu phê bình văn học của 11
Phong Lê.
1.2. Quá trình 30 năm nghiên cứu về thơ văn Nguyễn Ái Quốc 25
- Hồ Chí Minh của Phong Lê.
Chƣơng 2: Cách tiếp cận thơ văn Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh 45
của nhà NCPB Phong Lê.
2.1. Phong Lê với việc khẳng định vai trò của tác gia Nguyễn Ái Quốc 45
– Hồ Chí Minh trong nền văn học Việt Nam hiện đại thế kỷ XX.
2.1.1. Vai trò quan trọng của tác gia Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh 46
với tư cách “người giải quyết những so le lịch sử”.
2.1.2. Khẳng định vai trò “người khai sáng” nền văn học Việt Nam 55
hiện đại đầu thế kỷ XX.
2.2. Phong Lê với khám phá “tâm hồn nghệ sĩ đích thực” 64
trong con người Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh.
2.2.1. Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh - một tâm hồn nghệ sĩ bẩm sinh 64
2.2.2. Cuộc hành trình Chân - Thiện - Mỹ của người nghệ sĩ 67
Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh.
2.2.3. Phong Lê với việc tìm hiểu phong cách thơ văn của Bác. 71
2.2.4. Thơ văn của Bác –“ Thế giới không cùng cho những khám phá.” 76 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
2
Chƣơng 3: Một số đặc điểm về nghệ thuật trong quá trình nghiên 80
cứu thơ văn Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh của Phong Lê.
3.1. Phong Lê với việc đặt đối tượng nghiên cứu trong một tổng thể 80
thống nhất của các mối quan hệ phong phú và phức tạp.
3.2. Khái quát hoá - một đặc điểm nổi bật trong phương pháp 89
NCPB của Phong Lê.

Phong Lê, Nguyễn Đăng Mạnh…
Nhà nghiên cứu phê bình văn học Phong Lê là một trong số ít đó, đến
nay ông đã có cả một quá trình 30 năm theo đuổi nghiên cứu về thơ văn
Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh với tất cả sự kính trọng, niềm say mê, sáng
tạo đầy tâm huyết của mình. Tìm hiểu quá trình nghiên cứu phê bình của
Phong Lê về thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là một công việc rất có
ý nghĩa, bởi chẳng những khẳng định được sự đóng góp quan trọng của ông
trong lĩnh vực nghiên cứu thơ văn Bác Hồ nói riêng mà còn thấy được sự
đóng góp của ông đối với sự nghiệp lý luận phê bình văn học Việt Nam hiện
đại nói chung. Đồng thời qua việc nghiên cứu này, người viết hy vọng sẽ góp
tiếng nói vào việc tìm hiểu phong cách nghệ thuật cũng như tư tưởng nghệ
thuật của nhà nghiên cứu phê bình văn học Phong Lê với tư cách một tác gia
văn học Việt Nam hiện đại.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
5
Qua việc bước đầu tìm hiểu quá trình nghiên cứu của nhà nghiên cứu
phê bình văn học Phong Lê về sự nghiệp thơ văn của Nguyễn Ái Quốc – Hồ
Chí Minh sẽ giúp ích cho bản thân người viết luận văn trong công việc giảng
dạy thơ văn của Bác ở nhà trường phổ thông nói riêng, trong thời sự hiểu biết
về một tác gia nghiên cứu phê bình Văn học hiện đại lớn và có uy tín của đời
sống văn học Việt Nam hiện đại hiện nay nói chung.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Như chúng ta đã biết, việc nghiên cứu về thơ văn của Nguyễn Ái Quốc
– Hồ Chí Minh đã diễn ra một cách rất phong phú và rộng rãi, đặc biệt kể từ
khi Người được thế giới công nhận là Danh nhân văn hoá thế giới. Theo
thống kê chưa đầy đủ hiện nay của chúng tôi, ở trong nước các công trình
nghiên cứu về Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh lên tới con số hàng nghìn, các
công trình nghiên cứu riêng về thơ văn của Bác đã lên tới con số hàng trăm.
Trong số đó nổi bật lên một số tác giả đã từng có quá trình nghiên cứu trên

báo cho rằng nhà nghiên cứu phê bình văn học Phong Lê đã đi sâu vào phân
tích để khẳng định vai trò của Bác trong văn học đầu thế kỷ đáp ứng hai yêu
cầu lớn của thời đại đặt ra cho văn học là cách mạng hoá và hiện đại hoá. Lưu
Khánh Thơ có bài Về văn học Việt Nam hiện đại – Nghĩ tiếp …của Phong Lê
(Báo Văn nghệ số 22/2006). Trong bài viết, Lưu Khánh Thơ chỉ ra rằng với
những hướng tiếp cận và suy nghĩ riêng, Phong Lê đã góp phần cùng các
chuyên gia có uy tín trong nghiên cứu về tác gia Hồ Chí Minh khẳng định
thành tựu và những giá trị nhiều mặt về thơ văn của Người Bài viết đăng trên
báo Văn nghệ số 44/2006.
Nổi bật lên là một số bài viết cụ thể về nghiên cứu phê bình của Phong
Lê với thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh của hai tác giả: Nguyễn
Thanh Tú và Hồ Hoàng Thanh. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7

Nguyễn Thanh Tú trong bài viết đăng trên Báo Văn nghệ số 44/2006 có
nhan đề Người của Nghề và Nghiệp cho rằng Phong Lê có hướng nghiên cứu
về thơ văn của Bác là đặt thơ văn của Người trong bối cảnh rộng của lịch sử
để thấy vai trò của Bác trong nền văn học dân tộc thế kỷ XX và chứng minh
“ở bất cứ lĩnh vực nào Người cũng tìm được sự nhất trí tối ưu giữa tư tưởng
và hành động”, Người đã sử dụng văn chương vào mục đích cách mạng. Tác
giả của bài viết đã chỉ ra một vài đóng góp của nhà nghiên cứu Phong Lê ở đề
tài này. Bài thứ hai của Nguyễn Thanh Tú có nhan đề Cuốn sách góp phần
phác hoạ chân dung tổng thể Hồ Chí Minh - đọc Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí
Minh: Hành trình thơ văn hành trình dân tộc của Phong Lê - (NXB Lao
động 2000) ( Văn học Việt Nam hiện đại một góc nhìn – 2003). Nguyễn
Thanh Tú đã nhận xét rằng: Phong Lê nghiên cứu về sự nghiệp văn chương
của Bác trong bối cảnh tổng thể của văn học, trước hai yêu cầu trong thời đại

trình nghiên cứu của ông, mảng đề tài mà ông tâm đắc và dành nhiều tâm
huyết nghiên cứu, vẫn chưa có người nghiên cứu một cách thấu đáo đầy đủ,
một cách hệ thống, toàn diện. Do đó chúng tôi đã lựa chọn đề tài này để
nghiên cứu với hy vọng góp phần vào việc xây dựng chân dung nhà nghiên
cứu phê bình văn học Phong Lê ở mảng đề tài mà ông tâm huyết nhất, có
nhiều thành công cũng như có nhiều ảnh hưởng nhất đến với những người
khác nghiên cứu về thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh.
4. ĐỐI TƢỢNG PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Để thực hiện đề tài nghiên cứu này, chúng tôi cần phải đọc, tham khảo
và nghiên cứu các loại tài liệu sau:
4.1. Toàn bộ những bài viết, những công trình nghiên cứu của Phong
Lê về thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh
4.2. Một số công trình nghiên cứu về Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh
của một số tác giả khác để so sánh với tác giả Phong Lê nhằm làm rõ những

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
khám phá riêng biệt của ông về đề tài này (đặc biệt là các tác giả, nghiên cứu
phê bình văn học có uy tín đương thời như: Nguyễn Đăng Mạnh, Hà Minh
Đức …)
4.3. Các bài viết, các công trình nghiên cứu về Phong Lê, đặc biệt là
các bài viết, các công trình nghiên cứu có liên quan đến mảng đề tài nghiên
cứu về thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh của Phong Lê.
4.4. Một số sách, tài liệu về lý luận, lý thuyết để làm công cụ lý thuyết,
lý luận nghiên cứu về tác giả Phong Lê
5. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU VÀ ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
5.1. Luận văn nghiên cứu phân tích và khẳng định những khám phá,
phát hiện đúng đắn, sâu sắc đầy sáng tạo của Phong Lê trong các công trình
nghiên cứu về Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh. Từ đó chỉ ra những đóng góp
quan trọng của nhà nghiên cứu phê bình văn học Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí

5. Nhiệm vụ nghiên cứu và đóng góp của luận văn
6. Phương pháp nghiên cứu
7. Cấu trúc của luận văn
Phần Nội dung
Nội dung chính của luận văn được triển khai theo 3 bước:
Chương 1: Phong Lê với quá trình 30 năm nghiên cứu về thơ văn
Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh.
Chương 2: Cách tiếp cận thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh của
nhà NCPB Phong Lê.
Chương 3: Một số đặc điểm về nghệ thuật trong quá trình nghiên cứu
thơ văn Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh cuả Phong Lê.
Phần Kết luận
Tài liệu tham khảo

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
11
PHẦN NỘI DUNG
CHƢƠNG 1
PHONG LÊ VỚI QUÁ TRÌNH 30 NĂM NGHIÊN CỨU VỀ THƠ VĂN
NGUYỄN ÁI QUỐC – HỒ CHÍ MINH
Trong số những gương mặt tiêu biểu của chuyên ngành NCPB văn học.
Ở nước ta từ sau thời kỳ Đổi mới (1986) đến nay, nhà NCPB văn học Phong
Lê để lại ấn tượng sâu sắc đối với những người quan tâm tới đời sống văn học
nước nhà. Ông là một chuyên gia trong lĩnh vực NCPB văn học Việt Nam
hiện đại và là một trong số những người có quá trình nghiên cứu về thơ văn
Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh bền bỉ và sâu sắc ở nước ta hiện nay.
1.1. Con ngƣời và sự nghiệp NCPB văn học của Phong Lê
1.1.1. Vài nét về nhà NCPB văn học Phong Lê
Nhà NCPB văn học Phong Lê có tên khai sinh là Lê Phong Sừ. Ông
sinh ngày 10-11-1938 tại Sơn Trà - Hương Sơn – Hà Tĩnh, hiện nay ông đang

sống nghèo khó hằn sâu trong những con người nơi đây, qua những thăng
trầm của lịch sử đất nước. Phong Lê mang trong mình những truyền thống tốt
đẹp của quê hương, đó là một hành trang quý đối với ông trong cuộc sống và
trong công việc.
Sinh ra và lớn lên từ Hà Tĩnh nhưng Phong Lê lại lập nghiệp và trưởng
thành ở Thủ đô ngàn năm văn hiến. Đối với ông Hà Nội là quê hương thứ hai,
là mảnh đất đem lại cho ông một sự nghiệp của cả một đời người. Ông đã
từng tâm sự: “Nếu không ở Hà Nội, không có những tên tuổi mình từng quí
chuộng và ngưỡng mộ và viết ở Hà Nội, không có thầy và bạn bè ở Hà Nội,
không có những đam mê và quyến rũ ở Hà Nội …, nhất định không có những
trang viết nói hộ cho tôi biết bao điều về một sự nghiệp tôi nguyện chung thuỷ
suốt hơn 40 năm qua” [18,tr.5].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
13
Có thể nói hai miền quê yêu dấu, quê sinh và quê ở đã tạo nên một nhà
NCPB văn học Việt Nam danh tiếng, có những đóng góp lớn cho sự nghiệp
NCPB văn học Việt Nam hiện đại nói chung và sự phát triển của Viện Văn
học nói riêng ở chỗ trong vai trò là một chuyên gia NCPB văn học và lãnh
đạo Viện, Phong Lê đã góp phần đưa Viện Văn học thành một địa chỉ tin cậy,
hấp dẫn đối với giới khoa học và bạn đọc nói chung.
Tốt nghiệp khoa Ngữ văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội vào năm
1959, Phong Lê về công tác tại Viện Văn học ngay cuối năm đó. Từ khi nhận
công tác đến nay ông luôn gắn bó chung thuỷ với Viện Văn học. Đối với ông
Viện Văn học là nơi chứng kiến sự trưởng thành của ông, theo Phong Lê, đó
là mái nhà ấm cúng đầy tin tưởng trong cuộc sống và trong công việc của ông.
Ông đã tâm sự rằng: “Viện là nơi tôi trưởng thành. Nơi tôi có nhiều thế hệ
bạn bè, trong đó cũng còn lưu lại một số người thầy đáng quý như Đặng Thai
Mai, Hoài Thanh…, qua họ tôi tu dưỡng nghề nghiệp. Và đặc biệt qua họ tôi
học cách viết văn sao cho có ý tưởng mới mẻ và có giọng điệu trong văn” [19,

NCPB văn học, ông coi đó là một nghề – nghề viết, và ông đi cùng với nó,
cùng những nhọc mệt và nguồn vui. Gần 50 năm qua, Phong Lê “tận tâm tận
lực”, “cày xới trên cánh đồng học thuật văn chương nước Việt” và ông
chuyên sâu nghiên cứu phần văn học Việt Nam hiện đại. Với niềm đam mê
tìm tòi, với trách nhiệm và tâm huyết của người say nghề nghiệp, ông đã thực
hiện nghiêm túc công việc của một nhà nghiên cứu chuyên nghiệp. Với ông
viết là một thứ lao động vất vả, dầy công và là niềm vui, đòi hỏi người viết
phải có thái độ nghiêm túc. Đến nay bước vào tuổi 70 nhưng ông vẫn miệt
mài đam mê trên các trang viết. Sự say mê nhiệt tình trong công việc đã giúp
ông tích luỹ được vốn kinh nghiệm nghề nghiệp lớn, tạo được niềm vui trong
cuộc sống, trong nghiên cứu khoa học.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
15
Ta bắt gặp trong Phong Lê một tư thế chủ động trong công việc đặc
biệt là công việc nghiên cứu văn chương. Chính sự chủ động đó đã tạo nên
thành công trong các công trình NCPB văn học của ông. Công việc của một
người NCPB văn học đem đến cho Phong Lê niềm vui lớn. Viết đã trở thành
niềm đam mê hứng khởi, thành định hướng cho một đời nghề nghiệp của ông.
Ông tâm sự: “Ở đời như bất cứ ai mỗi người đều phải chọn cho mình lấy một
nghề, tuỳ theo ham thích và khả năng của mình, khi thấy nghề đó là một cần
thiết của xã hội. Cũng như mọi người, tôi đã chọn một nghề và tôi đi cùng với
nó”. Phong Lê đã trở thành một nhà NCPB văn học Việt Nam hiện đại có
những thành tựu lớn đóng góp cho sự phát triển của ngành NCPB văn học
Việt Nam và nền văn học nước nhà.
1.1.2. Vài nét về sự nghiệp NCPB văn học của Phong Lê
Bước vào nghề từ đầu năm 1960 cho đến nay, Phong Lê gắn bó và trở
thành cây bút NCPB văn học Việt Nam hiện đại tiêu biểu, nhất là sau thời kỳ
Đổi mới đến nay.
Trước thời kỳ Đổi mới, cùng với văn học nói chung, ngành NCPB văn

chương, chưa kích thích phát huy triệt để được cá tính sáng tạo của nhà văn
trong các sáng tác ở trong giai đoạn này. Đây cũng là hạn chế chung của cả
nền văn học dân tộc thời kỳ đó. Trong chặng đường 40 năm trước thời kỳ Đổi
mới, NCPB văn học đã hoàn thành sứ mệnh là khẳng định nền văn học mới
với những giá trị nghệ thuật mới, tạo tiền đề cho sự phát triển của văn học
theo xu hướng phù hợp với thời đại nói chung và sự phát triển của ngành
NCPB văn học Việt Nam hiện đại nói riêng.
Công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh
đạo từ Đại hội VI của Đảng đã thổi một luồng gió mới vào văn học, đem lại
sự khởi sắc cho nền văn học Việt Nam ở thời kỳ lịch sử mới. NCPB văn học
“vào cuộc” và đã phát huy hết vai trò đối với sự phát triển của nền văn học

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
17
nói chung. Các nhà NCPB văn học có điều kiện đánh giá khách quan hơn
những thành tựu văn học trước cách mạng Tháng Tám như phong trào Thơ
mới, văn xuôi của nhóm Tự lực văn đoàn… mà thời kỳ trước chưa có dịp bàn
đến. Một số tác giả như: Vũ Trọng Phụng, Phạm Quỳnh, Trương Vĩnh Ký,
Nguyễn Tuân (trước cách mạng), Vũ Hoàng Chương…, được giới nghiên cứu
đánh giá toàn diện về những đóng góp của họ cho sự phát triển của nền văn
học dân tộc. Đối với văn học cách mạng giai đoạn 1945-1975, NCPB văn học
đã đánh giá lại những điều còn bất cập bên cạnh việc trân trọng các thành tựu
về nội dung và thi pháp của giai đoạn này. Trên tinh thần xây dựng một nền
văn học tiến bộ của nước nhà, các nhà nghiên cứu đã tìm ra các giá trị nghệ
thuật trong một số sáng tác trước đây bị quy chụp vội vàng oan sai, trả lại sự
công bằng cho sáng tác nghệ thuật của một số tác giả như Nguyễn Đình Thi,
Quang Dũng, Hoàng Cầm. Các nhà nghiên cứu và phê bình văn học đã theo
sát sự phát triển các tác phẩm văn học đương đại. Với “những cuộc trao đổi
cởi mở nhiều hơn so với trước”, giới NCPB văn học quan tâm đến các hiện
tượng văn học mang những yếu tố mới mẻ, so với văn học giai đoạn 1945 –

trình vận động, phát triển, NCPB văn học rất cần những cây bút mạnh mẽ,
sung sức luôn trăn trở, có trách nhiệm về sự hưng thịnh của nền văn học
Việt Nam hiện đại. Phong Lê là một trong những cây bút tiêu biểu trong
đội ngũ các nhà NCPB văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt ở thời kỳ Đổi
mới. Ông đã có những đóng góp lớn đối với chuyên ngành nghiên cứu văn
học nói riêng và nền văn học Việt Nam hiện đại nói chung trong giai đoạn
lịch sử quan trọng này.
Bước vào tuổi 70, với 47 năm liên tục gắn bó trong công tác NCPB văn
học, nhà NCPB văn học Phong Lê có được một khối lượng công trình nghiên
cứu lớn. Tính đến nay ông là tác giả của 15 cuốn sách in riêng, chủ biên trên
20 công trình tập thể về chuyên ngành văn học Việt Nam hiện đại. Trong đó,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
19
những công trình nghiên cứu chính của ông về văn học Việt Nam hiện đại
phải kể đến: Mấy vấn đề văn xuôi Việt Nam 1945-1970 (1972), Văn và người
(1976), Văn xuôi Việt Nam trên con đường hiện thực xã hội chủ nghĩa (1980),
Chủ tịch Hồ Chí Minh và văn học Việt Nam hiện đại (1986), Văn học và công
cuộc đổi mới (1994), Nam Cao phác thảo sự nghiệp và chân dung (1997),
Văn học trên hành trình của thế kỷ XX (1997); Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí
Minh: Hành trình thơ văn – Hành trình dân tộc (2000) (có tái bản và sửa
chữa năm 2006); Một số gương mặt văn chương – học thuật Việt Nam hiện
đại (2001); Văn học Việt Nam hiện đại – những chân dung tiêu biểu (2001);
Văn học Việt Nam hiện đại – Lịch sử và lý luận (2003); Viết từ Hà Nội
(2003); Về văn học Việt Nam hiện đại – Nghĩ tiếp…(2005); Người trong văn
(2005). Đó là những thành tựu lớn của một nhà NCPB văn học chuyên
nghiệp, chuyên sâu trên lĩnh vực văn học Việt Nam hiện đại, góp phần vào sự
phát triển của ngành NCPB văn học Việt Nam hiện đại. Điều đáng lưu tâm,
qua các công trình nghiên cứu của ông, Phong Lê đã thể hiện tư tưởng và
phương pháp nghiên cứu khoa học riêng của bản thân. Tất cả các công trình

trong chặng đường phát triển suốt 25 năm. Đó là những đánh giá mang tính
khách quan, có sức thuyết phục đối với người đọc. Trong cuốn sách, ông thể
hiện rõ quan điểm bảo vệ đường lối văn nghệ của Đảng, vì vậy cuốn sách
mang tính lý luận và tính chiến đấu rất rõ ràng. Tổng kết lại chặng đường 25
năm phát triển của văn xuôi cùng những vấn đề đặt ra trên chặng đường đó,
cuốn sách thật sự là đóng góp quý đáng trân trọng của Phong Lê, của một
người NCPB văn học mới ngoài 30 tuổi.
Cuốn Văn và người (1976) gồm những bài phê bình tiểu luận được
Phong Lê viết năm 1960-1975, đề cập đến những vấn đề, những thành tựu của
văn xuôi Việt Nam hiện đại. Trong cuốn sách, ông nghiên cứu, tìm hiểu một
số nhà văn tiêu biểu của các nhà văn hiện thực phê phán qua các tác phẩm của

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
21
họ như: Nam Cao, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan. Ông đã tìm thấy được
những yếu tố tích cực mà nền văn học mới kế thừa một cách trực tiếp. Phong
Lê đã dành những trang viết thích hợp để đánh giá một số tác phẩm, một số
vấn đề trong những sáng tác, và công việc phê bình văn học từ năm 1960 đến
1975. Nhìn chung cuốn sách thể hiện tầm nhìn bao quát của Phong Lê về văn
xuôi Việt Nam trong 15 năm đầy ắp những sự kiện lịch sử.
Cuốn Văn xuôi Việt Nam trên con đường hiện thực xã hội chủ nghĩa
(1980) là một chuyên luận của Phong Lê tìm hiểu về đời sống văn xuôi trong
quá trình phát triển theo yêu cầu của thời đại. Chuyên luận này mang tính lý
luận của một thời kỳ văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Trong
cuốn sách ông đã khái quát lại những thành tựu, những mặt còn yếu của văn
xuôi theo phạm vi đề tài, đồng thời ông bộc lộ suy nghĩ của mình về thực tiễn
sáng tác văn xuôi. Tác phẩm đã khơi gợi cho người đọc suy nghĩ về cuộc
sống, về con người trong các mối quan hệ xung quanh và định hướng cho sự
phát triển của các sáng tác văn học thời điểm đó, nhất là đề tài thể hiện con
người mới trong văn xuôi hiện thực xã hội chủ nghĩa.

biểu của trào lưu văn học hiện thực 1930-1945 là Ngô Tất Tố, Nguyễn Công
Hoan, Nguyên Hồng, tô Hoài được Phong Lê đánh giá là những “kiện tướng
của văn học hiện thực, và cũng là những cây bút văn xuôi lực lưỡng của thế
kỷ XX”. Ông cho rằng vị trí hàng đầu nền văn học viết cho thiếu nhi thuộc về
cây bút Võ Quảng. Đặc biệt ông đề cao hai tác gia lớn của thế kỷ XX là
Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, người đứng ở đỉnh cao của văn thơ cách
mạng Việt Nam và Nam Cao là người kết thúc vẻ vang trào lưu văn học hiện
thực Việt Nam trước 1945. Ở cuốn sách này Phong Lê đã đạt được mục tiêu
ông đặt ra “là tìm được các giá trị văn chương bền vững, là các vị trí văn
chương đỉnh cao”[16, tr. 9]. Ông đánh giá khách quan về giá trị văn chương
đích thực của các tác phẩm, tác giả mà ông đã tìm hiểu, từ đó tạo tiền đề cho

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
23
hướng NCPB mới, góp phần vào sự phát triển của văn học Việt Nam trong
thế kỷ XX. Cuốn sách thứ hai trong cụm công trình ông đạt giải thưởng Nhà
nước về Khoa học năm 2005 của ông có tên: Một số gương mặt văn chương –
học thuật Việt Nam hiện đại (2001). Nhà NCPB văn học Phong Lê đã tìm
hiểu được 54 chân dung nhà văn, nhà thơ, nhà NCPB văn học Việt Nam hiện
đại. Ngoài những gương mặt tiêu biểu quen thuộc như Nguyễn Ái Quốc – Hồ
Chí Minh, Tản Đà, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Xuân Diệu, Tố
Hữu, Đặng Thai Mai, Hoài Thanh…, ông đã giới thiệu thêm một số gương
mặt ít người để ý như: Trương Vĩnh Ký, Ngọc Giao… Với tác giả Trương
Vĩnh Ký, Phong Lê cho rằng ông là “người đã có công góp phần ít nhiều
chuẩn bị những nền móng bước đầu cho công cuộc canh tân” [17, tr.44], và
đó là một chặng đường còn hoang vắng và còn lắm hiểm nguy, lắm cỏ gai
rậm rạp của văn học hồi đầu thế kỷ. Ông đánh giá và khẳng định vai trò trụ
cột của Ngọc Giao trong báo Tiểu thuyết thứ bẩy, một tờ báo phổ thông trong
đời sống văn học Việt Nam trước 1945. Trong tầm bao quát cả thế kỷ văn
chương, Phong Lê nhìn nhận các hiện tượng văn học theo “gia tốc lịch sử”