Cơ chế điều hành lãi suất của
Ngân hàng Nhà nước
Điều hành lãi suất cho vay là một hoạt động vô cùng quan trọng trong lĩnh vực
quản lý thị trường tài chính của Ngân hàng Nhà nước. Điều này được thể hiện rõ
nét trong thời điểm vừa qua và cả hiện nay khi mà nền kinh tế đi từ lạm phát sang
giảm phát.
Trong quá trình hội nhập quốc tế, chúng ta từng bước nới lỏng các rào cản mang
tính hành chính để trả về cho nền kinh tế vận hành theo đúng các quy luật vốn có
của nó. Và một trong những lĩnh vực thể hiện rõ cơ chế này là chính sách điều
hành lãi suất huy động vốn và cho vay của Ngân hàng Nhà nước (NHNN).
Đối với lãi suất huy động vốn, NHNN quy định thông qua các lần điều chỉnh
sau:
(i) Ấn định mức cố định từ ngày 01/10/1982 theo Nghị định 165/HĐBT ngày
23/9/1982;
(ii) Khống chế chênh lệch bình quân giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay là
0,35%/tháng còn mức cụ thể giao cho các NHTM tự quy định theo Quyết định số
381/QĐ-NH1 ngày 28/12/1995;
(iii) Đến ngày 28/6/1997, lãi suất huy động vốn đã thực sự tuân theo quy luật thị
trường khi NHNN hoàn toàn trao quyền cho các NHTM quyết định để phù hợp
với thời hạn của từng loại tiền gửi, địa bàn kinh doanh của từng tổ chức tín dụng;
(iv) Hiện nay, ngày 16/5/2008, bằng Quyết định số 16/2008/QĐ-NHNN lãi suất
huy động sẽ chính thức bị khống chế trong hạn mức không vượt quá 150% lãi suất
cơ bản do NHNN quy định (trừ trường hợp cho vay các nhu cầu vốn phục vụ đời
sống, cho vay thông qua nghiệp vụ phát hành và sử dụng thẻ tín dụng theo quy
định tại Thông tư số 01/2009/TT-NHNN ngày 23/01/2009)

- Cũng như quy định tại quyết định 381/QĐ-NH1 ngày 28/12/1995 về mức trần
cho vay nhưng tại Quyết định số 16/2008/QĐ-NHNN ngày 16/5/2008 NHNN đưa
ra cách xác định mức trần có khác đó là lãi suất cho vay không được vượt quá
150% lãi suất cơ bản do NHNN quy định.
Qua những lần thay đổi quy định về lãi suất huy động vốn và cho vay. Chúng ta có
thể thấy rằng, tương ứng với từng giai đoạn mở cửa và hội nhập. Từ chỗ ấn định
mức cụ thể cho đến lúc tự do thỏa thuận. NHNN đã có những quy định phù hợp
với tình hình mà cụ thể là ngày càng theo cơ chế tự do hóa lãi suất. Song, qua
những lần cải cách và cho đến khi quyết định 16/2008/QĐ-NHNN ngày 16/5/2008
ra đời, thực sự chúng ta đã quay lại vạch xuất phát của hơn 20 năm trước đó.
Có nhiều nguyên nhân lý giải cho quyết định này khi đứng trên quan điểm của Cơ
quan quản lý vĩ mô chính sách tiền tệ quốc gia như NHNN. Trong số đó, tỷ lệ lạm
phát và sức tăng kỷ lục của hệ số CPI hiện nay là một trong những yếu tố chính.
Tuy vậy, khi đứng trên phương diện lập pháp có thể nói, Quyết định 16 là cách để
NHNN “sửa sai” khi tự cho mình cơ chế riêng bất chấp quy định của Bộ luật dân
sự. Tại khoản 1, điều 476, BLDS 2005 quy định «Lãi suất vay do các bên thoả
thuận nhưng không được vượt quá 150% của lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà
nước công bố đối với loại cho vay tương ứng».
Cơ chế lãi suất tự do thỏa thuận có hiệu lực từ ngày 01/6/2002 nhưng trước đó,
BLDS 1995 tại khoản 1, điều 473 «Lãi suất vay do các bên thoả thuận nhưng
không được vượt quá 50% của lãi suất cao nhất do Ngân hàng nhà nước quy định