Bản Tin Sớm www.bantinsom.com
ỨNG DỤNG CÔNG CỤ PHÁI SINH TIỀN TỆ TRONG PHÒNG NGỪA RỦI
RO TỶ GIÁ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
ThS. Phạm Thị Hoàng Anh
1. CÔNG CỤ PHÁI SINH TIỀN TỆ VÀ ỨNG DỤNG TRONG PHÒNG
NGỪA RỦI RO TỶ GIÁ.
Ngày nay, hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại
(NHTM) trở nên phong phú và đa dạng hơn bao giờ hết. Bên cạnh các
nghiệp vụ ngân hàng mang tính truyền thống thì các ngân hàng đã
không ngừng phát triển các nghiệp vụ tài chính mới, hiện đại, trong
đó, phải kể đến các giao dịch kinh doanh ngoại tệ. Đây là một hoạt
động kinh doanh có thể đem lại lợi nhuận rất cao cho NHTM, nhưng nó
cũng chứa đầy những rủi ro. Khi tham gia hoạt động kinh doanh tiền
tệ, ngân hàng sẽ tạo ra trạng thái ngoại tệ mở và dẫn đến rủi ro tỷ giá
cho ngân hàng nếu tỷ giá trên thị trường biến động. Để có thể hạn chế
được rủi ro này, ngân hàng sẽ phải tiến hành các biện pháp phòng
ngừa. Một trong những công cụ hữu hiệu phòng ngừa tỷ giá đó chính
là các hợp đồng phái sinh về tiền tệ (Currency Derivaties). Các hợp
đồng phái sinh tiền tệ bao gồm: hợp đồng ngoại hối kì hạn, hợp đồng
ngoại hối hoán đổi, hợp đồng ngoại hối quyền chọn và hợp đồng ngoại
hối tương lai.
2. THỊ TRƯỜNG CÔNG CỤ PHÁI SINH TIỀN TỆ TRÊN THẾ GIỚI.
Kể từ những năm 80 của thế kỉ 20, các giao dịch tài chính phái
sinh đã được sử dụng ngày càng rộng rãi ở nhiều quốc gia, đặc biệt là
những nước có nền kinh tế phát triển. Tuy nhiên, ý thức phòng ngừa
rủi ro tỷ giá thông qua các công cụ phái sinh tiền tệ của các NHTM
cũng như các chủ thể khác trong nền kinh tế vẫn còn rất hạn chế
(Mallin, Ow-Young and Reynolds, 2001). Nhận định này được thể hiện
khá rõ nét nếu chúng ta so sánh tỷ trọng của giao dịch phái sinh tiền
tệ với tổng các giao dịch tài chính phái sinh khác (xem sơ đồ 1). Theo
số liệu về doanh số của các công cụ tài chính phái sinh toàn cầu tháng


1 2 / 2 0 0 0

1 2 / 2 0 0 1

1 2 / 2 0 0 2

1 2 / 2 0 0 3

1 2 / 2 0 0 4

1 2 / 2 0 0 5

1 2 / 2 0 0 6

N ù m

T y ã U S D

O p t i o n s

F u t u r e s

Bản Tin Sớm www.bantinsom.com
Nguồn: BIS Quaterly Review, March, 2008
Sơ đồ 3

0

5 , 0 0 0


O u t r i g h t F o r w a r d & F o r e x S w a p

C u r r e n c y S w a p

O p t i o n s

Qua hai sơ đồ trên chúng ta có thể thấy rằng doanh số của các
giao dịch phái sinh tiền tệ trên thị trường phi tập trung (OTC) cao hơn
rất nhiều so với các giao dịch diễn ra trên Sở giao dịch. Có thể nói đó
là con số áp đảo khi các giao dịch phái sinh tiền tệ trên OTC chiếm tới
99% về doanh số, còn giao dịch trên Sở chỉ là 1%.
Theo một nghiên cứu khá toàn diện của Wharton School được
thực hiện năm 2003, đối tượng điều tra là các công ty phi tài chính của
Mỹ, thì có khoảng 40% doanh nghiệp sử dụng các giao dịch tài chính
phái sinh, 76% trong số đó có sử dụng các giao dịch phái sinh tiền tệ
để phòng ngừa rủi ro hối đoái. Mục đích chính của các công ty khi sử
dụng các giao dịch này là quản lý luồng tiền, tiếp đó là quản lý sự biến
động trong thu nhập của chính họ. Với mục đích phòng ngừa rủi ro tỷ
giá cho các hợp đồng xuất nhập khẩu hoặc các giao dịch tài trợ quốc
tế, 86% các doanh nghiệp cho rằng họ sẽ sử dụng hợp đồng kì hạn và
tương lai và cho đó là công cụ phòng ngừa rất hữu hiệu. Trong khi đó,
nếu phòng ngừa rủi ro tỷ giá cho giá trị thị trường của các doanh
nghiệp thì nghiệp vụ “option” lại được xem là một công cụ quan trọng,
khi có tới 67% doanh nghiệp lựa chọn. Một lý do rất đơn giản khi giải
thích tại sao giao dịch kì hạn lại được sử dụng nhiều hơn giao dịch
quyền chọn vì giao dịch kì hạn tỏ ra thích hợp hơn khi phòng ngừa rủi
ro tỷ giá, hơn nữa, chi phí phòng ngừa lại rẻ hơn nhiều so với các giao
dịch phái sinh khác.
Bản Tin Sớm www.bantinsom.com

tệ được.
Chính vì vậy, ngày 28/5/2004, Thống đốc NHNN đã ra quyết
định số 648/2004 trong đó quy định kì hạn của hợp đồng Forward và
Swap từ 3 ngày đến 365 ngày và thay đổi lại nguyên tắc xác định tỷ
giá kì hạn. Tỷ giá kì hạn được xác định trên cơ sở: (i) tỷ giá giao ngay
Bản Tin Sớm www.bantinsom.com
của ngày kí hợp đồng kì hạn, hoán đổi; (ii) chênh lệch giữa 2 mức lãi
suất hiện hành là lãi suất cơ bản của VND (tính theo năm) do NHNN
công bố và lãi suất mục tiêu của Mĩ (Fed Funds Target rate) của USD
do Cục dự trữ Liên bang Mỹ công bố; và (iii) kì hạn của hợp đồng. Có
thể khẳng định rằng, quyết định này đã đưa cách thức tính tỷ giá kì
hạn của các NHTM Việt Nam tiến gần với thông lệ quốc tế và là tiền đề
pháp lý quan trọng cho sự phát triển của thị trường ngoại hối Việt Nam
nói chung và giao dịch ngoại hối kì hạn nói riêng.
3.1.2. Điều chỉnh giao dịch quyền chọn tiền tệ:
Hiện nay, các NHTM Việt Nam thực hiện giao dịch quyền chọn
tiền tệ theo Quyết định số 1452/2004/QĐ-NHNN của Thống đốc NHNN.
Theo đó, giao dịch quyền chọn tiền tệ (sau đây gọi là “giao dịch quyền
chọn”) là một giao dịch giữa bên mua quyền và bên bán quyền, trong
đó, bên mua quyền có quyền nhưng không có nghĩa vụ mua hoặc bán
một lượng ngoại tệ xác định ở một mức tỷ giá xác định trong một
khoảng thời gian thoả thuận trước. Nếu bên mua quyền chọn thực hiện
quyền của mình, bên bán quyền có nghĩa vụ bán hoặc mua lượng
ngoại tệ trong hợp đồng theo tỷ giá đã thoả thuận trước. Tại Quyết
định này, giao dịch quyền lựa chọn chỉ bao gồm giao dịch giữa các
ngoại tệ (không liên quan đến Đồng Việt Nam). Đối tượng được tham
gia giao dịch hối đoái bao gồm tổ chức tín dụng (TCTD) được phép, tổ
chức kinh tế, tổ chức khác và cá nhân và NHNN Việt Nam. TCTD được
phép được duy trì tổng giá trị hợp đồng quyền lựa chọn không có giao
dịch đối ứng tối đa là 10% so với vốn tự có. Cũng trong quyết định

bán ngoại tệ có kỳ hạn.
- Trạng thái ngoại tệ cuối ngày (phương pháp cộng dồn doanh
số).
Việc giới hạn trạng thái ngoại tệ như vậy chủ yếu là giúp các ngân
hàng phòng tránh rủi ro tỷ giá đặc biệt là các ngân hàng có tư tưởng
kinh doanh mạo hiểm, hạn chế các ngân hàng này có trạng thái ngoại
tệ mở quá lớn so với vốn tự có. Bởi khi rủi ro tỷ giá thực sự phát sinh,
các ngân hàng phải đối mặt với nguy cơ mất vốn và nếu để trạng thái
ngoại tệ mở quá cao thì ngân hàng sẽ chịu nhiều thua lỗ, giảm năng
lực tài chính. Thực tế cho thấy, các NHTM thường duy trì trạng thái
ngoại tệ đoản và hậu quả là phải đối mặt với rủi ro tỷ giá khi tỷ giá
tăng. Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (VCB) là ngân hàng chiếm tỷ
trọng doanh số mua bán ngoại tệ lớn nhất trên thị trường ngoại tệ liên
ngân hàng và chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trạng thái ngoại tệ của ngân
hàng này. (Xem bảng 2).
Bảng 2: Bảng trạng thái ngoại tệ cuối năm của VCB
Đơn vị : Nguyên
tệ
Bản Tin Sớm www.bantinsom.com
Nguồn : Phòng kinh doanh ngoại tệ VCB
Đến cuối năm 2006, các NHTM Việt Nam thường duy trì trạng
thái ngoại hối đoản là do những nguyên nhân sau:
Thứ nhất, mức tỷ giá giao dịch bình quân liên ngân hàng mà
NHNN công bố thường ổn định trong thời gian dài, hầu như không có
biến động lớn, thậm chí có lúc tỷ giá USD và JPY so với VND đứng yên
hoặc giảm. Do đó, việc duy trì trạng thái ngoại tệ đoản đối với USD và
JPY là bình thường.
Thứ hai, đặc điểm của thị trường ngoại hối Việt Nam thời gian
này là theo hướng một chiều, cầu về ngoại tệ luôn lớn hơn cung ngoại
tệ, do vậy mà doanh số mua vào nhỏ hơn doanh số bán ra và điều này

tránh áp lức cho lạm phát, NHNN không mua số ngoại tệ dư thừa này
đã khiến cho tỷ giá USD/VND liên tục suy giảm. Và chính điều này lại
gây khả năng rủi ro tỷ giá cho các NHTM. Tuy nhiên, hiện nay ngoại tệ
lại đảo chiều, dẫn đến căng thẳng ngoại tệ tại các NHTM, NHNN đã
phải can thiệp và can thiệp với số lượng khá lớn.