1
Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong
dạy học phần Sinh thái học, Sinh học lớp 12,
Trung học phổ thông
Integration of environmental education in teaching the Ecology, Biology Grade 12, high school
NXB H. : ĐHGD, 2012 Số trang 117 tr. +

Phạm Thị Bích Hảo Trường Đại học Giáo dục
Luận văn ThS ngành: Lý luận & Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học ;
Mã số: 60 14 10
Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thế Hưng
Năm bảo vệ: 2012

Abstract. Trình bày cơ sở lý luận về quan điểm dạy học tích hợp. Nghiên cứu tổng quan
về tình hình giáo dục môi trường ở một số trường Trung học phổ thông. Đánh giá thực
trạng của việc giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học nói chung và dạy học phần Sinh
thái học (Sinh học 12) ở một số trường THPT trên địa bàn huyện Thanh Oai – Hà Nội.
Nghiên cứu cấu trúc chương trình Sinh học 12 và nội dung của phần Sinh thái học làm cơ
sở xây dựng nội dung cần tích hợp. Đề xuất phương án tích hợp các nội dung đã lựa chọn
vào một số bài, nội dung cụ thể của phần Sinh thái học (Sinh học 12). Thực nghiệm sư
phạm để kiểm định tính khả thi cũng như hiệu quả của việc tích hợp giáo dục bảo vệ môi
trường trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12).

Keywords: Sinh học; Phương pháp dạy học; Bảo vệ môi trường; Sinh thái học; Lớp 12;
Phổ thông trung học.

Content.

học (Sinh học 12).
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12).
5. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về nội dung: Nghiên cứu nội dung, phương pháp, hình thức tích hợp giáo dục bảo
vệ môi trường vào một số bài cụ thể trong phần Sinh thái học, Sinh học 12 - Trung học phổ thông.
- Phạm vi thời gian: Nghiên cứu trong năm học 2011 – 2012.
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về quan điểm dạy học tích hợp.
- Nghiên cứu tổng quan về tình hình giáo dục môi trường ở một số trường Trung học phổ
thông.
- Đánh giá thực trạng của việc giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học nói chung và dạy
học phần Sinh thái học (Sinh học 12) ở một số trường Trung học phổ thông trên địa bàn huyện
Thanh Oai, Thành phố Hà Nội.
- Nghiên cứu cấu trúc chương trình Sinh học 12 và nội dung của phần Sinh thái học làm cơ
sở xây dựng nội dung cần tích hợp.
- Đề xuất phương án tích hợp các nội dung đã lựa chọn vào các bài cụ thể của phần Sinh thái
học (Sinh học 12).
- Thực nghiệm sư phạm để kiểm định tính khả thi cũng như hiệu quả của việc tích hợp giáo
dục bảo vệ môi trường trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12).

3
7. Phƣơng pháp nghiên cứu
7.1. Nghiên cứu lý luận
7.2.Nghiên cứu thực tiễn
7.2.1. Phương pháp điều tra, phỏng vấn
7.2.2. Phương pháp quan sát
7.2.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm và xử lí số liệu thực nghiệm
8. Giả thuyết nghiên cứu
Nội dung kiến thức, phương pháp và hình thức tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong
dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) mà đề tài đề xuất có ý nghĩa trong việc nâng cao kiến

quan hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó” .
Như thế, trong dạy học, tích hợp có thể được coi là sự liên kết các đối tượng giảng dạy, học
tập trong cùng một kế hoạch hoạt động, để đảm bảo sự thống nhất, hài hòa, trọn vẹn của một hệ
thống dạy học, nhằm đạt mục tiêu dạy học tốt nhất.
1.1.1.2. Khái niệm dạy học tích hợp
Theo Xaviers Roegirs: “Khoa sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập
trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có
dự tính trước những yêu cầu cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho quá trình học tập tương lai,
hoặc hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động. Khoa sư phạm tích hợp làm cho quá trình học tập
có ý nghĩa”.
Theo Nguyễn Văn Khải: “Dạy học tích hợp tạo ra các tình huống liên kết tri thức các môn
học đó là cơ hội phát triển các năng lực của học sinh. Khi xây dựng các tình huống vận dụng kiến
thức, học sinh sẽ phát huy được năng lực tự lực, phát triển tư duy sáng tạo”.
Các định nghĩa trên nêu rõ mục đích của dạy học tích hợp là hình thành và phát triển năng
lực của người học.
1.1.1.3. Mục tiêu của dạy học tích hợp
- Dạy học tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn học tập với cuộc
sống hàng ngày.
- Giúp học sinh phân biệt được các cốt yếu với cái ít quan trọng hơn.
- Dạy học tích hợp giúp học sinh sử dụng kiến thức trong tình huống cụ thể.
- Dạy học tích hợp đã xác lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học.
1.1.1.4. Các quan điểm tích hợp trong dạy học
Theo d’ Hainaut (1977), có 4 quan điểm khác nhau đối với các môn học.
- Quan điểm “đơn môn.
- Quan điểm “đa môn”
- Quan điểm “liên môn”.
- Quan điểm “xuyên môn”
1.1.1.5. Ý nghĩa của tích hợp trong dạy học Sinh học
Nghiên cứu Sinh học trong mối quan hệ với các khoa học khác cho phép làm sáng tỏ các
kiến thức Sinh học và bồi dưỡng thế giới quan duy vật biện chứng. Các hệ thống sống có sự tác

học một ý thức trách nhiệm sâu sắc đối với sự phát triển bền vững của Trái Đất.
1.1.2.3. Mô hình dạy và học Giáo dục môi trường
Việc dạy và học trong Giáo dục môi trường diễn ra theo ba cách tiếp cận giáo dục môi
trường luôn tồn tại song song với nhau:
● Giáo dục về môi trường
● Giáo dục trong môi trường
● Giáo dục vì môi trường
1.1.2.4. Các hình thức triển khai giáo dục môi trường
●
Hình thức 1: Giáo dục môi trường thông qua chương trình giảng dạy của môn học trong nhà

6
trường. Hình thức này gồm hai dạng:
Dạng 1: Nội dung chủ yếu của bài học hay một số phần của môn học có sự trùng hợp với
nội dung giáo dục môi trường.
Dạng 2: Một số nội dung của bài học hay một số phần nhất định của môn học có liên quan trực tiếp
với nội dung giáo dục môi trường.
+ Tích hợp: kết hợp một cách hệ thống kiến thức môn học với kiến thức giáo dục môi
trường, làm cho chúng quyện với nhau thành một thể thống nhất.
+ Lồng ghép: lắp vào nội dung bài học một đoạn, một mục hoặc một số câu hỏi có nội dung
giáo dục môi trường.
●
Hình thức 2: Giáo dục môi trường được triển khai như một hoạt động độc lập ở ngoài lớp:
Báo cáo chuyên đề, hoạt động ngoại khóa, tham quan, tuyên truyền, vận động bảo vệ môi trường…
1.1.2.5. Một số nguyên tắc thực hiện Giáo dục môi trường
a. Nguyên tắc về phương pháp Giáo dục môi trường
- Giảm bớt diễn giảng, tăng cường thảo luận, tranh cãi.
- Giảm giờ giảng trong lớp, tăng giờ học ngoài hiện trường và ở trong phòng thí nghiệm.
- Giảm bớt nhớ thuộc lòng, tăng cường khảo sát, nghiên cứu.
- Giảm trả lời theo sách, tăng độc lập tư duy, giải quyết vấn đề.

trạng môi trường hiện nay buộc chúng ta phải có nhiều cách làm mới, nghĩa là chúng ta không chỉ
dừng lại ở mức độ bảo vệ môi trường về mặt kỹ thuật mà phải đặt ra vấn đề ý thức trách nhiệm và
tình cảm vì môi trường, bởi ý thức và tình cảm vì môi trường sẽ giúp con người tự giác, tích cực
bảo vệ môi trường bằng mọi cách.
Hiện nay, trường học được coi là một trong những nơi phù hợp và hiệu quả nhất để Giáo
dục môi trường. Vì trường học có khả năng thực hiện chương trình học tập theo khuôn khổ chính
qui, có cấu trúc và được hỗ trợ chính thức.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Tầm quan trọng của giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học phần Sinh thái học - Sinh
học 12
* Tri thức Sinh thái học là cơ sở khoa học để tìm hiểu và giải quyết vấn đề môi trường.
Tìm hiểu và giải quyết vấn đề môi trường đòi hỏi cung cấp đầy đủ các dẫn liệu về môi
trường và sau đó là áp dụng đúng đắn các nguyên lý sinh thái cho môi trường và cuối cùng là các
công nghệ xử lý các vấn đề môi trường.
* Tri thức Sinh thái học vốn tích hợp tri thức về môi trường.
Sinh thái học là khoa học về môi trường sống, trong đó có xem xét mối quan hệ giữa con
người và môi sinh. Cho nên, thuật ngữ “Sinh thái học” đã được nhiều ý kiến giải thích như là tổ hợp
con người và môi sinh. Cách giải thích này nhằm nhấn mạnh sự cần thiết ứng dụng tri thức Sinh
thái học vào việc bảo vệ môi trường.
1.2.2. Thực trạng giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học phần Sinh thái học( Sinh học 12) ở
một số trường Trung học phổ thông của huyện Thanh Oai – Hà Nội
a. Thực trạng giáo dục bảo vệ môi trường thông qua dạy học phần Sinh thái học ở một số trường phổ thông
trên địa bàn huyện Thanh Oai
Từ các số liệu thu được trong quá trình điều tra, chúng tôi có nhận xét như sau: Vấn đề tích
hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) vẫn chưa được tiến

8
hành thường xuyên và áp dụng rộng rãi ở các trường Trung học phổ thông trên địa bàn huyện
Thanh Oai. Tuy nhiên, đa số giáo viên được hỏi đều đồng ý với việc đưa giáo dục môi trường vào
giảng dạy ở trường Trung học phổ thông là cần thiết, và các ý kiến trên cũng cho thấy giáo viên

3 chương, tương ứng với 3 nội dung cơ bản: Sinh thái học cá thể; Sinh thái học quần thể, quần xã;
Sinh thái học hệ sinh thái và sinh quyển.

9
2.2. Mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong dạy học phần Sinh thái học
* Kiến thức: Giúp học sinh có hệ thống kiến thức cơ bản về môi trường và bảo vệ môi
trường. Cụ thể:
- Trình bày được một số khái niệm cơ bản như: Môi trường, Ô nhiễm môi trường, Khủng
hoảng môi trường, Đa dạng sinh học
- Phân biệt được một số loại môi trường phổ biến.
- Giải thích được một số nguyên nhân cơ bản gây nên sự ô nhiễm môi trường và hậu quả
của ô nhiễm môi trường đối với đời sống kinh tế xã hội.
- Phân tích được thành phần, đặc điểm và tính chất của môi trường, vai trò của thực vật
trong việc hạn chế ô nhiễm môi trường.
- Xác định vai trò của con người trong việc bảo vệ đa dạng sinh học trên Trái Đất và bảo vệ
môi trường.
* Kỹ năng:
Rèn kỹ năng thu thập và xử lý thông tin; kỹ năng phân tích, so sánh, tổng hợp; kỹ năng phát
triển kế hoạch hành động; kỹ năng làm việc nhóm…
* Thái độ:
Học sinh có ý thức trong việc bảo vệ sinh vật, bảo vệ môi trường và tuyên truyền, vận động
mọi người trong cộng đồng cùng tham gia bảo vệ môi trường.
2.3. Quy trình tích hợp giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong dạy học phần Sinh thái học
Để thực hiện tích hợp các nội dung bảo vệ môi trường vào dạy học phần Sinh thái học
(Sinh học 12), giáo viên có thể tiến hành theo các bước sau:
Bước 1: Phân tích cấu trúc, lôgic nội dung bài học để xác định mục tiêu bài học có tích hợp
nội dung giáo dục bảo vệ môi trường.
Bước 2: Nghiên cứu các tài liệu về Sinh thái học và các tài liệu liên quan đến giáo dục môi
trường để lựa chọn, xác định nội dung, dung lượng kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường cần tích
hợp.

mật độ các cá thể của quần thể như thế
nào? Vì sao?
- Em có nhận xét gì về mật độ dân cư ở
Việt Nam? Sự phân bố dân cư không hợp lí
có hậu quả gì đến môi trường sống?
2.Kích
thước
của quần
thể
- Hiện tượng nhiều loài động vật quý
hiếm bị săn bắn quá mức (quần thể Tê
Giác Cát Tiên, Bò xám Đông
Dương…) nên quần thể khó có khả
năng phục hồi  Con người phải có ý
thức bảo vệ các loài động vật trong tự
nhiên.
- Trong chăn nuôi, trồng trọt cần khai
thác đúng thời điểm vì kích thước quần
thể vượt quá giới hạn sẽ gây ô nhiễm
môi trường sống của quần thể và và
giảm lợi ích kinh tế.

thể tích
hợp
Tri thức giáo dục bảo vệ môi trường cần
tích hợpPhƣơng pháp
tích hợp

3.Tăng
trưởng
của quần
thể - Hiện tượng "bùng nổ
dân số" dẫn đến nhiều hậu quả kéo theo
đó là đói nghèo, trẻ em không được
hưởng chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng
chu đáo. Đặc biệt là tài nguyên vì thế bị
khai thác quá mức, môi trường bị ô
nhiễm và suy thoái. Cần có biện pháp để
kiểm soát dân số:
+ Thực hiện kế hoạch hóa gia đình

- Xử lí và phân tích kết quả để đánh giá kiến thức, kỹ năng, thái độ của học sinh đối với việc
bảo vệ môi trường trong dạy học phần Sinh thái học.
12

3.3. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm
3.2.1. Lựa chọn đối tượng thực nghiệm
Chúng tôi chọn hai trường Trung học phổ thông thuộc huyện Thanh Oai -Thành phố Hà Nội:
Trường Trung học phổ thông Thanh Oai A và trường Trung học phổ thông Thanh Oai B. Ở mỗi trường
chúng tôi chọn 2 lớp, trong hai lớp này có một lớp thực nghiệm (TN) và một lớp đối chứng (ĐC). Hai lớp
này do cùng một giáo viên giảng dạy. Tại lớp thực nghiệm (TN), giáo viên dạy theo giáo án thực nghiệm
có tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường do chúng tôi biên soạn. Tại lớp đối chứng, giáo viên dạy theo
giáo án do chính giáo viên thiết kế và thực hiện theo tiến trình dạy học thông thường.
3.2.2. Lựa chọn nội dung thực nghiệm sư phạm
Trong phần Sinh thái học (Sinh học 12), chúng tôi chỉ lựa chọn một số bài để thực nghiệm sư
phạm (Bài 35, 37, 38, 40, 41, 42, 43). Đây là những bài mà giáo viên có thể tích hợp kiến thức về
giáo dục bảo vệ môi trường một cách đa dạng và có hiệu quả.
3.2.3. Phương pháp đánh giá
Các bước tiến hành :
- Dạy các bài ở các lớp TN theo các giáo án đã soạn.
- Kiểm tra để đánh giá chất lượng, đánh giá khả năng tiếp thu kiến thức, năng lực vận dụng
kiến thức của học sinh các lớp TN và các lớp ĐC.
- Xử lí số liệu và kết luận.
3.4. Kết quả thực nghiệm sƣ phạm
3.4.1. Phân tích định tính
- Các hoạt động và thái độ của học sinh trong quá trình dạy học: Ở lớp TN, HS hăng hái phát
biểu ý kiến xây dựng bài. Khi giáo viên yêu cầu HS vận dụng kiến thức để giải quyết nhiệm vụ của
bài học thì học sinh hăng hái, sôi nổi thảo luận và trình bày ý kiến. Ở các lớp ĐC không khí học tập
kém sôi nổi hơn các lớp TN, học sinh tiếp thu phần kiến thức một cách thụ động và kém hiệu quả.
- Chất lượng bài kiểm tra của học sinh: Số em đạt điểm cao ở lớp TN nhiều hơn ở lớp ĐC, số
em đạt điểm thấp ở lớp TN ít ở lớp ĐC. Với những câu hỏi liên quan đến kiến thức về bảo vệ môi

10
1
12A0 (TN)
42
0
0
0
0
1
2
3
6
14
14
2
12A3 (ĐC)
46
0
0
0
0
4
7
9
14
7
4
1
2
12A0 (TN)

Lớp
Số
HS
Số HS đạt điểm x
i
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
1
12A1 (TN)
45
0
0
0
0
1
2
2
10
13
14
3

0
1
1
3
6
6
12
5
9
0 Bảng 3.3: Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài
kiểm tra số 1 và bài kiểm tra số 2 của trường THPT Thanh Oai A
Bài
KT
LỚP
SỐ
HS
% SỐ HS ĐẠT ĐIỂM Xi
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9

42
0
0
0
0
2.38
7.14
4.76
14.29
28.57
35.71
7.14
12A3 (ĐC)
46
0
0
2.17
2.17
6.52
8.7
21.74
23.91
17.39
17.39
0
Bài
KT
LỚP
SỐ
HS

0
0
0
0
8.7
23.91
43.48
73.91
89.13
97.83
100
2
12A0 (TN)
42
0
0
0
0
2.38
9.52
14.29
28.57
57.14
92.86
100
12A3 (ĐC)
46
0
0
2.17

45
0
0
0
0
2.22
4.44
4.44
22.22
28.89
31.11
6.67
12A3 (ĐC)
43
0
0
0
0
6.98
9.3
25.58
32.56
13.95
9.3
2.33
2
12A1 (TN)
45
0
0

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
1
12A1 (TN)
45
0
0
0
0
2.22
6.67
11.11
33.33
62.22
93.33
100
12A3 (ĐC)
43
0
0
0
0

39.53
67.44
79.07
100
100
0
20
40
60
80
100
120
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
TN
ĐC

Hình 3.7 : Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 trường Trung học phổ thông
Thanh Oai A
15

0
20
40
60
80
100
120
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
TN
ĐC
Bảng 3.5. Bảng phân loại kết quả học tập trƣờng Trung học phổ thông Thanh Oai A

Phân loại kết quả học tập của HS (%) của trƣờng THPT
Thanh Oai A
Bài KT
Yếu kém
(0-4 điểm)
Trung bình
(5,6 điểm)
Khá
(7,8 điểm)
Giỏi
(9,10 điểm)

TN
ĐC
TN
ĐC
TN
ĐC
TN
ĐC
1
2,38
8,7
11,9
34,78
47,62

50
Yếu Kém TB K G
TN
ĐC

Hình 3.12: Đồ thị phân loại kết quả học tập của học sinh
(bài kiểm tra số 2) trƣờng Trung học phổ thông Thanh Oai A

17

Bảng 3.6: Bảng phân loại kết quả học tập trƣờng Trung học phổ thông Thanh Oai B

Phân loại kết quả học tập của HS (%) của trƣờng
THPT Thanh Oai B
Bài
KT
Yếu kém
(0-4 điểm)
Trung bình
(5,6 điểm)
Khá
(7,8 điểm)
Giỏi
(9,10 điểm)

TN
ĐC
TN
ĐC
TN

TN
ĐC

Hình 3.13: Đồ thị phân loại kết quả học tập của học sinh
(bài kiểm tra số 1) trƣờng Trung học phổ thông Thanh Oai B
0
10
20
30
40
50
Yếu
Kém
TB K G
TN
ĐC

Hình 3.14: Đồ thị phân loại kết quả học tập của học sinh
(bài kiểm tra số 2)trƣờng Trung học phổ thông Thanh Oai B
18 Bảng 3.7: Bảng tổng hợp các tham số đặc trƣng của trƣờng Trung học phổ thông Thanh Oai A
và Trung học phổ thông Thanh Oai B

Bài
KT
Trƣờng
x


16,69
20,47
2
Thanh Oai A
7,95
6,74
2
2,85
1,41
1,69
17,74
25,07
Thanh Oai B
7,71
6,7
3,01
3,14
1,73
1,77
22,44
26,42

Kết luận: Kết quả thực nghiệm cho thấy việc áp dụng hình thức tích hợp giáo dục bảo vệ môi
trường đã có tác động tích cực với việc nâng cao chất lượng dạy học phần Sinh thái học.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
Kết luận
1. Trên cơ sở lý luận về Giáo dục bảo vệ môi trường, có thể nhận định rằng, Giáo dục bảo vệ
môi trường có vai trò quan trọng trong dạy học Sinh học ở trường Trung học phổ thông, đặc biệt là
trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12). Giáo dục môi trường không chỉ giúp học sinh nhận

có hiệu quả cao trong việc nâng cao chất lượng dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12). Học sinh
không những được nâng cao về mặt kiết thức, mà còn được rèn luyện và phát triển nhiều kỹ năng (kỹ
năng quan sát, kỹ năng phân tích, so sánh và kỹ năng hệ thống hóa…).
Khuyến nghị
1.Bộ Giáo dục và đào tạo cần tổ chức đều đặn hơn các buổi tập huấn về giáo dục môi trường
cho giáo viên Trung học phổ thông. Đồng thời, đầu tư cung cấp tư liệu giảng dạy về giáo dục môi
trường cho giáo viên Trung học phổ thông.
2. Các trường Trung học phổ thông cần xây dựng hệ thống thư viện, phương tiện dạy học
hiện đại và cung cấp nguồn tư liệu thật phong phú cho giáo viên để việc tích hợp giáo dục bảo vệ
môi trường được thực hiện dễ dàng và đạt hiệu quả cao. Ngoài ra, nhà trường nên thường xuyên tổ
chức các buổi thảo luận, ngoại khóa để giúp học sinh có cơ hội tìm hiểu về kiến thức môi trường.
3. Giáo viên cần thường xuyên tìm hiểu, cập nhật những nội dung mới về môi trường, vận
dụng linh hoạt các hình thức tổ chức dạy học, đổi mới phương pháp giảng dạy một cách linh hoạt và
sáng tạo nhằm nâng cao chất lượng dạy học.

References.
1. Đinh Quang Báo (1996), Lý luận dạy học Sinh học. Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội.
2. Nguyễn Hữu Dục, Vũ Thu Hƣơng, Nguyễn Thị Vân Hƣơng, Nguyễn Thị Thấn (2003), Giáo
dục môi trường trong trường tiểu học. Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội.
3. Vũ Cao Đàm (2009), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học. Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội.
4. Nguyễn Thành Đạt - Tổng chủ biên (2008), Sinh học 12. Nhà xuất bản Giáo dục.
5. Nguyễn Thành Đạt - Tổng chủ biên (2008), Sinh học 12 (Sách giáo viên ). Nhà xuất bản Giáo
dục.
20

6. Trịnh Nguyên Giao, Nguyễn Đức Thành (2009), Dạy học Sinh học ở trường Trung học phổ
thông. Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội.
7. Bùi Hiền (2011), Từ điển Giáo dục học. Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa.
8. Nguyễn Thị Thu Hiền (2005), Giáo dục môi trường địa phương trong dạy học môn Khoa học lớp
4 cho học sinh tiểu học tỉnh Vĩnh Phúc. Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục – Đại học Sư phạm

25. Xavier Roegiers (1996), Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển các năng lực ở
nhà trường? (Người dịch: Đào Ngọc Quang, Nguyễn Ngọc Nhị). Nhà xuất bản Giáo dục.