1

Xây dựng và hướng dẫn khai thác, sử dụng tư liệu
điện tử môn Hóa học lớp 11 nâng cao, trung học
phổ thông theo hướng dạy học tích cực
Construction and operation manuals, use of electronic document advanced chemistry
grade 11, high school teaching positive direction
NXB H. : ĐHGD, 2012 Số trang120 tr. + Phạm Văn Hạnh

Trường Đại học Quốc gia Hà Nội; Trường Đại học giáo dục
Luận văn ThS ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (bộ môn Hóa học);
Mã số: 60 14 10
Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Đặng Thị Oanh
Năm bảo vệ: 2012

Abstract. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học, vai trò của
công nghệ thông tin và vấn đề sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học hóa học. Điểu tra
phân tích thực trạng việc sử dụng các ứng dụng của công nghệ thông tin trong dạy học nói
chung và môn hóa học nói riêng ở một số trường trung học phổ thông thuộc huyện Gia Lâm
thành phố Hà Nội. Trên cơ sở phân tích nội dung chương trình sách giáo khoa Hóa học lớp
11 nâng cao, đề xuất nguyên tắc lựa chọn tư liệu dạy học điện tử, xây dựng cấu trúc tư liệu
dạy học điện tử, nguyên tắc lựa chọn phương pháp dạy học cho tư liệu dạy học điện tử và đề
xuất phương pháp sử dụng tư liệu điện tử. Xây dựng được đĩa CD tư liệu dạy học điện tử
dưới dạng Single file Executable (exe) theo cấu trúc đã trình bày của phần dẫn xuất
hiđrocacbon Hóa học 11 nâng cao. Xây dựng bảng gợi ý phương pháp dạy học cho các tư
liệu dạy học điện tử phần dẫn xuất hiđrocacbon thuộc chương 8, 9 Hóa học 11 nâng cao.
Thiết kế hoạt động dạy học cho một số bài có sử dụng đĩa CD tư liệu dạy học điện tử. Đã
tiến hành thực nghiệm sư phạm ở 4 lớp 11 của 2 trường trung học phổ thông ở Gia Lâm -

+ Mô
̣
t số tư liê
̣
u trên ca
́
c website mở chưa đươ
̣
c kiê
̉
m đi
̣
nh chất lươ
̣
ng mô
̣
t cách chắc chắn từ
như
̃
ng tô
̉
chư
́
c kiê
̉
m đi
̣
nh co
́
thâ

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết.
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn.
- Nhóm phương pháp toán học.
8. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng được một hệ thống tư liệu dạy học điện tử (Single file Executable - exe) phong
phú, sắp xếp một cách khoa học và hướng dẫn khai thác sử dụng hệ thống tư liệu dạy học điện tử
theo hướng dạy học tích cực một cách cụ thể sẽ giúp cho giáo viên sử dụng một cách dễ dàng thuận
tiện, góp phần đổi mới phương pháp dạy học hoá học ở trường phổ thông.
9. Đóng góp mới của đề tài.
9.1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học, vai trò của CNTT và
vấn đề sử dụng CNTT trong dạy học hóa học . Điểu tra phân tích thực trạng việc ứng dụng của
CNTT trong dạy học nói chung và môn hóa học nói riêng ở một số trường THPT thuộc TP Hà Nội.
9.2. Xây dựng hệ thống các tư liệu hình ảnh (tĩnh , động), movie thí nghiệm, thí nghiệm mô
phỏng thiết kế dưới dạng Single file Executable (exe) và đề xuất cách sử dụng hệ thống tư liệu điện
tử đó trong dạy học theo hướng dạy học tích cực.
9.3. Thiết kế các hoạt động dạy học có sử dụng tư liệu điện tử theo phương pháp dạy học tích
cực cho 7 bài thuô
̣
c chương 8,9 Hóa học 11 nâng cao và tiến hành thực nghiệm sư phạm.
10. Cấu trúc của luận văn:
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được
trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
Chương 2: Xây dựng và hướng dẫn sử dụng hệ thống tư liệu dạy học điện tử hóa học 11 nâng
cao, trung học phổ thông.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.
CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Phƣơng hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học hiện nay: [12], [13], [14]
1.1.1. Phương hướng chung.

nói, hình ảnh động (video).
- Có thể sử dụng mọi nơi, mọi lúc, sử dụng nhiều lần, lặp lại từng phần tùy nhu cầu.
- Kích thước gọn nhẹ, dễ dàng mang theo người, sử dụng dễ dàng, chỉ cần có một máy tính với cấu
hình vừa phải.
- Dễ vận chuyển đến mọi nơi thông qua gửi e-mail hoặc truyền tệp trên mạng.
- Dễ dàng đưa vào các thư viện điện tử hiện đang rất phát triển.
5

1.4.3.2. Hạn chế
- Do hạn chế về tốc độ đường truyền nên các TLĐTđặt trên mạng hoặc trong đĩa CD chủ yếu
là dạng text, hình ảnh, ít dùng media đa phương tiện (video, âm thanh), nếu sử dụng nhiều media
thì tốc độ truyền tải của tư liệu sẽ chậm.
- Việc học qua tư liệu điện tử sẽ có một số vấn đề HS khó tiếp thu hơn so với được nhìn và nghe
giảng trực tiếp, ví dụ đối với những phần thao tác thực hành HS cần được nhìn kỹ cách làm mẫu của
GV.
- Mặt khác cũng có một số trường không đáp ứng được đủ phương tiện dạy học hiện đại nên không
phải lúc nào cũng có thể sử dụng tư liệu điện tử trong dạy học.
1.4.4. Sử dụng một số phần mềm để xây dựng tư liệu điện tử
* Lectora Enterprise Edition.
* Phần mềm viết và vẽ công thức cấu tạo ChemOffice
* Phần mềm SWF & FLV Converter
* Phần mềm Total Video Converter (TVC)
* Phần mềm Adobe Photoshop CS3
1.5. Thực trạng việc sử dụng các phƣơng pháp dạy học tích cực có ứng dụng CNTT trong dạy
học hóa học ở trƣờng Trung học phổ thông
1.5.1. Điều tra thực trạng việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực có ứng dụng CNTT
trong dạy học hóa học ở trường Trung học phổ thông
Tìm hiểu thực trạng sử dụng các phương pháp dạy học tích cực có ứng dụng CNTT trong dạy
học hóa học trong trường THPT tại huyện Gia Lâm – Hà Nội
Bảng 1.1. Địa điểm điều tra

Hiếm
khi
Không
dùng
1
PP thuyết trình
51,51
30,30
18,19
0,00
2
PP đàm thoại
63,63
27,27
9,10
0,00
3
PP trực quan
24,24
63,63
12,13
0,00
4
PP nêu vấn đề
54,54
39,40
3,03
3,03
5
PP dạy học theo nhóm

và sử dụng, tuy nhiên phương pháp dạy học theo góc còn chưa được áp dụng phổ biến ở một số
quận, huyện trên địa bàn Hà Nội. CHƢƠNG 2
XÂY DỰNG VÀ HƢỚNG DẪN SỬ DỤNG HỆ THỐNG TƢ LIỆU
DẠY HỌC ĐIỆN TỬ HÓA HỌC 11 - NÂNG CAO
(Chương 8, chương 9)
2.1. Phân tích cấu trúc chƣơng trình sách giáo khoa phần dẫn xuất hiđrocacbon hóa học lớp
11 nâng cao [5], [26]
Phần dẫn xuất hiđrocacbon hóa học 11 nâng cao gồm hai chương:
- Chương 8: Dẫn xuất halogen, ancol – phenol
- Chương 9: An đehit, xeton – Axit cacboxylic
2.1.1. Mục tiêu Chương 8: Dẫn xuất halogen, ancol – phenol
2.1.2. Mục tiêu Chương 9: An đehit, xeton – Axit cacboxylic
7

2.2. Xây dựng hệ thống tƣ liệu dạy học điện tử cho phần dẫn xuất hiđrocacbon chƣơng trình
hóa học lớp 11 nâng cao Trung học phổ thông
2.2.1. Nguyên tắc lựa chọn xây dựng TLĐT [21]
2.2.2. Công cụ thiết kế tư liệu điện tử (Giới thiệu phần mềm Lectora)
2.2.3. Quy trình xây dựng TLĐT
2.2.4. Thiết kế TLĐT phần dẫn xuất hiđrocacbon hóa học 11 nâng cao
2.2.4.1. Cấu trúc đĩa tư liệu dạy học điện tử
Đĩa CD tư liệu dạy học điện tử phần dẫn xuất hiđrocacbon hóa học lớp 11 nâng cao gồm có
hai chương :
* Chương 8: Dẫn xuất halogen – ancol-phenol
* Chương 9: Anđehit - xeton – axit cacboxylic
* Cấu trúc đĩa tư liệu
- Chương (Tên chương).

–OH, có các tư liệu tương ứng là:
51.8. Cơ chể phản ứng thế nguyên tử halogen
+ Cơ chế SN1.
+ Cơ chế SN2.
51.9. Phản ứng thế Cl bằng OH của Metyl clorua
51.10. Phản ứng thế halogen bằng OH của anlyl halogenua
Để nghiên cứu cơ chế SN1 ta click chuột vào tư liệu SN1.

Hình 2.5. Bài 51/ mục III- Tính chất hóa học/ 51.8. /+ Cơ chế SN1.
10

+ Ấn nút để trở lại bài 51. + Ấn nút trở về trang chủ.
+Ấn nút để thoát khỏi chương trình.
Khi dạy đến các mục khác của bài hoặc dạy các bài khác, ta làm thao tác tương tự như ví dụ đã
lấy ở trên.
2.2.4.3. Phân loại tư liệu trong đĩa tư liệu dạy học điện tử
Phim thí nghiệm/ Mô phỏng Hình 2.7. Tư liệu 55.5. Phenol tác dụng với dd NaOH
Phim phóng sự
11 Hình 2.7. Tư liệu 51.13. Chất CFC và sự phá hủy tầng Ôzon
Hình ảnh

Hình 2.9. Tư liệu 51.5. Danh pháp thông thường
Tài liệu đọc thêm
12

Phƣơng
pháp dạy
học
Nội dung đơn vị kiến thức
Xác định kiến
thức có liên quan
Kiến thức cần đạt
được

13

2.2.5.4. Sử dụng hệ thống tư liệu dạy học điện tử theo các PPDH tích cực
* Sử dụng phim thí nghiệm
- Phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề

Hình 2.15: Tư liệu 55.6. Phenol tác dụng với dung dịch Brom- Tư liệu điện tử
+ Mục đích: Hiểu vì sao phản ứng của phenol với dung dich brom xảy ra rất dễ dàng ở điều
kiện thường không cần có xúc tác.
+ Vận dụng : Viết phương trình hóa học (PTHH) minh họa tính chất hóa học của phenol tác
dụng với dung dịch brom.
PHIẾU HỌC TẬP: Nhóm…….
Trả lời các câu hỏi sau :
1. So sánh đặc điểm cấu tạo của phenol và benzen?
…………………………………………………………………………………
2. Dựa vào thí nghiệm em hay cho biết đặc điểm của phản ứng giữa phenol và Br
2
?

- GV: hướng dẫn, điều khiển HS giải
quyết vấn đề. Yêu cầu HS làm phiếu
học tập.
- GV : Hãy phân loại phản ứng vừa
viết theo sự biến đổi phân tử hợp
chất hữu cơ ?
- GV : Hướng dẫn HS kết luận lại
vấn đề.
1. So với benzen, phenol có nhóm thế -OH,
2. Phản ứng thế Br
2
của phenol xảy ra ở điều kiện
thường và không cần xúc tác.
3. Do ảnh hưởng của nhóm thế OH lên vòng benzen
nên mật độ electron trong vòng benzen tăng lên, nhất là
ở vị trí ortho và para làm cho phản ứng thế dễ dàng hơn
benzen và đồng đẳng.
4. PTHH:
C
6
H
5
OH + 3Br
2
→ C
6
H

cho xem phim thí nghiệm (tư liệu
54.1).
- GV : Yêu cầu HS nêu hiện tượng
và giải thích ? Viết PTHH ?
- GV bổ sung : Chưng cất đuổi hết
ancol tu được chất rắn A. Hòa tan A
vào nước thu được dung dịch là hồng
phenolphtalein
Vì natri etylat bị thủy phân
C
2
H
5
ONa+H
2
O→C
2
H
5
OH+NaOH
- GV : So sánh khả năng phản ứng
của ancol etylic với Na so với H
2
O
tác dụng với Na và kết luận?
- HS : rượu etylic tác dụng với Na .



* Sử dụng tư liệu hình ảnh
+ Mục đích : Hiểu cấu trúc phân tử phenol, phân biệt phenol với ancol thơm từ đó dự đoán
được tính chất hóa học của phenol.

Hình 2.18: Tư liệu 55.1: Phân biệt phenol và ancol thơm - Tư liệu điện tử
Hoạt động của GV
Hoạt động của HS
- GV : Chiếu mô hình các phân tử phenol,
o-crezol và benzyl ancol(ancol thơm) (tư
- HS quan sát và nhận xét:
+ Với phenol và o-crezol: nhóm Oh liên kết
16

liệu 55.1)
- GV: hướng dẫn HS quan sát và nhận xét
về:
+ Đặc điểm về vị trí của nguyên tử cacbon
liên kết với nhóm OH.
+ Cho biết sự khác biệt cơ bản về vị trí liên
kết của nhóm OH so với vòng benzen của
các phân tử .
+ Dựa trên cơ sở đó hãy phân biệt phenol
và ancol thơm…
GV: Yêu cầu học sinh kết luận về phenol.
với nguyên tử cacbon của vòng benzen.
+ Với benzyl ancol nhóm OH liên kết với
nguyên tử cacbon mạch nhánh của vòng
benzen.
+ Vậy trong phenol nhóm OH liên kết trực

- Đánh giá chất lượng của đĩa tư liệu điện tử thông qua ý kiến của giáo viên trung học phổ thông.
- Kiểm tra, đánh giá so sánh kết quả của lớp thực nghiệm (TN) và lớp đối chứng (ĐC) từ đó đánh giá sơ
bộ hiệu quả của quá trình dạy học sử dụng các tư liệu điện tử theo hướng tích cực.
- Đánh giá thái độ của học sinh về việc sử dụng tư liệu điện tử.
- Xử lý và phân tích kết quả thực nghiệm, đánh giá khả năng sử dụng hệ thống tư liệu dạy học phần dẫn
xuất hiđrocacbon hóa học 11 nâng cao, góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng
dạy và học hóa học.
3.3. Kế hoạch thực nghiệm sƣ phạm
3.3.1. Lựa chọn đối tượng thực nghiệm
18

Trƣờng
THPT
Lớp TN
Lớp ĐC
Giáo viên tham gia thực
nghiệm sƣ phạm
Dương Xá
11A1 : 46 HS
11A2 : 45 HS
Phạm Văn Hạnh
Yên Viên
11A4 : 45 HS
11A5 : 47 HS
Nguyễn Thị Minh
3.3.2. Chuẩn bị cho thực nghiệm sư phạm
- Phát đĩa CD đến các trường thực nghiệm, gợi ý thiết kế các hoạt động dạy học, kèm theo
phiếu khảo sát dùng cho giáo viên hóa học đánh giá chất lượng của đĩa tư liệu điện tử.
3.4. Tiến hành thực nghiệm sƣ phạm
3.5. Xử lý kết quả thực nghiệm


trở xuống
TN
ĐC
TN
ĐC
TN
ĐC
0
0
0
0,00
0,00
0,00
0,00
19

1
0
0
0,00
0,00
0,00
0,00
2
0
0
0,00
0,00
0,00

25
16
27.47
17.39
67.03
80.43
8
13
10
14.29
10.87
81.32
91.30
9
9
5
9.89
5.43
91.21
96.74
10
8
3
8.79
3.26
100.00
100.00
Tổng
91
92

% HS đạt điểm x
i
trở
xuống
TN
ĐC
TN
ĐC
TN
ĐC
0
0
0
0.00
0.00
0.00
0.00
1
0
0
0.00
0.00
0.00
0.00
2
0
0
0.00
0.00
0.00

22
14
24.18
15.22
60.44
78.26
8
16
11
17.58
11.96
78.02
90.22
20

9
10
6
10.99
6.52
89.01
96.74
10
10
3
10.99
3.26
100.00
100.00
Tổng

Trung bình
(5, 6 điểm)
Khá
(7, 8 điểm)
Giỏi
(9, 10 điểm)

TN
ĐC
TN
ĐC
TN
ĐC
TN
ĐC
Ch 8
7.69
17.39
31.87
45.65
41.76
28.26
18.68
8.70
Ch 9
6.59
15.22
29.67
47.83
41.76

c sinh chương 8
21

0.0
10.0
20.0
30.0
40.0
50.0
60.0
Yếu-Kém TB Khá Giỏi
ĐC
TN

Hình 3.4. Biểu đồ phân loa
̣
i kê
́
t qua
̉
ho
̣
c tâ
̣
p cu
̉
a HS chương 9
Bảng 3.8. Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng các lớp TN, lớp ĐC của trường THPT Dương Xá
và THPT Yên Viên
Bài

1,49
22,11
25,34
0,009
0,49
CH
9
D. Xá
7,17
6,27
1,49
1,48
20,79
23,59
0,002
0,50
Y-Viên
7,00
6,00
1,48
1,46
21,10
24,33
0,001
0,60
Bảng 3.10: Bảng hệ số tương quan r
SB
Hê
̣
số tương quan r

chứng.
Mặt khác, giá trị V thực nghiệm đều nằm trong khoảng từ 10% đến 30% (có độ dao động
trung bình). Do vậy, kết quả thu được đáng tin cậy.
* Giá trị tham số đặc trưng theo phần mềm
- Thông số p<0,05 có ý nghĩa va
̀
chênh lê
̣
ch không co
́
kha
̉
năng xa
̉
y ra ngâ
̃
u nhiên.
- Mức độ ảnh hưởng đều nằm trong khoảng từ 0,4 - 0,6 như vâ
̣
y mư
́
c đô
̣
a
̉
nh hươ
̉
ng ơ
̉
đây la

phần dẫn xuất
23

hiđrocacbon hóa học 11 nâng cao
. Thiết kế hoạt động dạy học cho một số bài có sử dụng đĩa CD tư
liệu dạy học điện tử.
1.5. Đã tiến hành thực nghiệm sư phạm ở 4 lớp 11 của 2 trường trung học phổ thông ở Gia Lâm -
Hà Nội, bước đầu thu được những kết quả khả quan.
2. Một số tồn tại của luận văn
Trong quá trình tiến hành triển khai đề tài, kiến thức cũng như khả năng nghiên cứu của tôi đã
được nâng cao. Tuy nhiên đây mới chỉ là những kết quả nghiên cứu bước đầu. Vì điều kiện thời gian có
hạn, khả năng và năng lực còn hạn chế nên công việc nghiên cứu không tránh khỏi thiếu sót như:


Chưa xây dựng hệ thống TLDH ĐT cho toàn bộ chương trình hóa học 11.



Giao diện trang tư liệu chưa được xinh động, bắt mắt.

3. Khuyến nghị
3.1. Tập huấn thường xuyên cho giáo viên về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
hóa học, đặc biệt là việc sử dụng các phần mềm, tư liệu dạy học và thiết kế các bài học theo hình
thức E-learning.
3.2. Trang bị đầy đủ hơn nữa các thiết bị thí nghiệm và các phương tiện kỹ thuật dạy học cho
các trường trung học phổ thông để giáo viên có thể sử dụng thường xuyên.
4. Phƣơng hƣớng nghiên cứu trong thời gian tới
4.1. Biên soạn đầy đủ các giáo án sử dụng hệ thống tư liệu điện tử hóa học lớp 11 nâng cao
theo các phương pháp dạy học tích cực.
4.2. Tiếp tục tiến hành thực nghiệm sư phạm bài bản với thời gian dài hơn. Khắc phục

nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý GD.
10. Hoàng Chúng (1983), Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục, NXB Giáo
dục.
11. Nguyễn Cƣơng (1999), …, Phương pháp dạy học và thí nghiệm hóa học,
NXB Giáo dục, Hà Nội.
12. Nguyễn Cƣơng (2007), Phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông và đại học-Một
số vấn đề cơ bản, NXB Giáo dục, Hà Nội.
13. Nguyễn Cƣơng, Nguyễn Mạnh Dung (2000), Phương pháp dạy học hóa học (tập 2), NXB
Giáo dục, Hà Nội.
14. Nguyễn Cƣơng, Nguyễn Mạnh Dung, Nguyễn Thị Sửu (2000), Phương pháp dạy học Hóa
học (tập 1), NXB Giáo dục, Hà Nội.
15. Nguyễn Hữu Đĩnh, Đặng Thị Oanh, Đặng Xuân Thƣ (2008), Dạy và học hóa học 11 theo
hướng đổi mới, NXB giáo dục, Hà Nội.
16. Cao Cự Giác, Hoàng Thanh Phong, Nguyễn Thị Bích Hiền, Trần Thị Thanh Nga (2007),
Thiết kế bài giảng hóa học 11 nâng cao tập 1 và tập 2, NXB Hà Nội.
17. Quách Tuấn Ngọc (2004), “Đổi mới giáo dục bằng công nghệ thông tin và truyền thông”,
Báo cáo về ICT in Education.
18. Quách Tuấn Ngọc (1999), “Đổi mới phương pháp dạy học bằng công nghệ thông tin - xu thế của
thời đại”, Tạp chí Đại học và giáo dục chuyên ngành, số 8.
19. Đặng Thị Oanh, Đặng Xuân Thƣ, Phạm Đình Hiến, Cao Văn Giang, Phạm Tuấn Hùng,
Phạm Ngọc Bằng (2007), Tuyển tập câu hỏi trắc nghiệm hóa học trung học phổ thông, NXB
Giáo dục, Hà Nội.
20. Trịnh Lê Hồng Phƣơng (2011), Xây dựng học liệu điện tử hỗ trợ dạy và học phần cấu tạo
nguyên tử và hệ thống tuần hoàn các nguyên tố hóa học – chương trình trung học phổ thông
25

chuyên, Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.
21.
Đào Anh Quang (2006),
Ứng dụng công nghệ thông tin để lập hệ thống tư liệu dạy và học

32. Địa chỉ một số trang web

o