nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 12/2011 23

ThS. Nguyễn Văn Năm *
1. Hnh vi ca con ngi l i tng
nghiờn cu ca nhiu ngnh khoa hc nh
tõm lớ hc, xó hi hc, lut hc L hỡnh
thc biu hin ca ý thc con ngi ra ngoi
th gii khỏch quan, hnh vi l x s ca con
ngi trong hon cnh, iu kin c th,
c biu hin ra ngoi bng nhng li núi,
c ch nht nh hoc bng s thiu vng
nhng li núi, c ch nht nh.
(1)
Theo cỏch
hiu ny, hnh vi cú hai hỡnh thc biu hin l
hnh ng hoc khụng hnh ng v khi núi
n hnh vi ca con ngi l bao gm c
hnh vi cú ý thc v hnh vi vụ thc.
(2)

Trong i sng xó hi, cỏc cỏ nhõn cú
hon cnh, iu kin sng khỏc nhau vi
nhng nhu cu, li ớch khỏc nhau. tho
món nhu cu, li ớch ca mỡnh, mi ch th
cú nhng phng phỏp, cỏch thc riờng.

xỏc nh cho cỏc cỏ nhõn, t chc nhng hnh
vi c thc hin, khụng c thc hin, phi
thc hin trong nhng iu kin hon cnh
nht nh. Cú nhiu phng tin iu
chnh hnh vi ca con ngi nh o c,
phỏp lut, phong tc, tp quỏn, tớn iu tụn
giỏo, quy nh ca cỏc cng ng dõn c, cỏc
t chc xó hi (gi chung l cỏc quy phm
xó hi), trong ú, o c v phỏp lut l
nhng cụng c iu chnh quan trng nht.
Hnh vi c th cú th chu s tỏc ng bi
mt hoc nhiu quy phm xó hi khỏc nhau.
Khi xỏc nh hnh vi c th no ú l hnh vi
phỏp lut, hnh vi o c hay hnh vi tụn
giỏo cn phi da vo c im, tớnh cht
ca loi quy phm xó hi iu chnh chỳng.
* Ging viờn Khoa hnh chớnh - nh nc
Trng i hc Lut H Ni nghiên cứu - trao đổi
24 tạp chí luật học số 12/2011
2. S phõn tớch trờn õy cho thy hnh
vi phỏp lut l hnh vi c phỏp lut quy
nh (iu chnh). S quy nh trc ca
phỏp lut l c s ỏnh giỏ hnh vi c
th no ú l hp phỏp hay bt hp phỏp.
Tng t, chỳng ta cng cú th quan nim
rng hnh vi o c l hnh vi c iu
chnh bi o c. Da trờn cỏc chun mc

trong s hnh vi phỏp lut khụng cú hnh vi
mua bỏn cỏc loi chng khoỏn; tuy nhiờn
trong iu kin hin nay, hnh vi ny ngy
cng tr nờn ph bin. Trc õy, thc
hin hnh vi kớ kt hp ng, cỏc ch th
phi trc tip gp g nhau bn bc, tho
thun, i n thng nht v kớ kt, ngy nay
nh s h tr ca cỏc phng tin k thut,
hnh vi thng mi in t dn tr thnh
quen thuc vi mi ngi.
Ba l hnh vi phỏp lut v hnh vi o
c u chu s chi phi ca nhng nhõn t
sau õy:
- iu kin kinh t-xó hi
õy l yu t tỏc ng khỏ mnh m n
hnh vi con ngi. Chỳng ta bit rng nhu
cu chớnh l ngun gc, ng lc ca hnh
vi con ngi m nhu cu ca con ngi li
ph thuc vo iu kin kinh t-xó hi. Bi
vy, suy n cựng, hnh vi con ngi ph
thuc vo iu kin kinh t-xó hi, núi cỏch
khỏc, chớnh iu kin kinh t-xó hi quy
nh ngun gc, ng lc, xu hng ca
hnh vi phỏp lut v hnh vi o c. Kinh
t cng thp kộm, nhu cu cng n gin,
kinh t cng phỏt trin, nhu cu con ngi
ngy m rng v nõng cao. ng thi, iu
kin kinh t-xó hi cũn l c s hin thc
hoỏ hnh vi con ngi bi l iu kin kinh
t chớnh l nhõn t m bo cho phỏp lut,

Hnh vi phỏp lut v hnh vi o c u
b chi phi bi ý thc h hay cỏc quan im,
quan nim ca lc lng cm quyn. Phỏp
lut trc ht v ch yu luụn th hin ý chớ
v bo v li ớch ca lc lng cm quyn.
Thụng qua cỏc quy nh trong phỏp lut, giai
cp cm quyn th hin rừ quan im ng h,
khuyn khớch nhng hnh vi no v phn i,
loi tr nhng hnh vi no. Trong xó hi mc
dự tn ti nhiu h thng o c khỏc nhau,
tuy nhiờn, o c ca giai cp cm quyn
vn cú kh nng nh hng mnh m nht
i vi i sng xó hi, chi phi mt cỏch
rng khp ti hnh vi con ngi.
- Yu t ý thc cỏ nhõn
í thc cỏ nhõn, bao gm trỡnh vn
hoỏ, hiu bit phỏp lut, o c, quan
im, quan nim sng cú s chi phi rt
mnh m ti hnh vi ca con ngi. iu
kin kinh t-xó hi, hon cnh sng tỏc
ng n hnh vi mi ngi cng u thụng
qua lng kớnh ý thc cỏ nhõn ca h. Do
vy, cú th khng nh ý thc cỏ nhõn l
yu t tỏc ng trc tip v quan trng nht
ti hnh vi con ngi.
Bờn cnh nhng im ging nhau c bn
trờn õy, gia hnh vi phỏp lut v hnh vi
o c cú nhng im khỏc nhau c bn:
Mt l nhõn t iu chnh hnh vi
Hnh vi phỏp lut chu s tỏc ng trc

nghiên cứu - trao đổi
26 tạp chí luật học số 12/2011
nhau. Chớnh vỡ vy, o c xó hi thng
khụng cng nhc m khỏ uyn chuyn, linh
hot, cho phự hp vi cỏc ch th, trong cỏc
iu kin, hon cnh. S ỏnh giỏ v tớnh
phự hp hay khụng phự hp o c t phớa
xó hi v hnh vi c th no ú vỡ th cng
khụng c nh, cng nhc. Chng hn,
khụng phi trong mi trng hp núi di u
l khụng trung thc. Trong trng hp nht
nh, bỏc s hay con cỏi hon ton cú th
khụng cn phi núi ỳng s tht v bnh tt
ca cha m mỡnh.
Hai l ch th ca hnh vi
Ch th ca hnh vi phỏp lut l ngi
cú nng lc hnh vi phỏp lut. Tựy tng
hnh vi phỏp lut c th, phỏp lut cú cỏc
quy nh tiờu chun nng lc c th thc
hin hnh vi ú. Thụng thng, mt ngi
c coi l cú nng lc hnh vi phỏp lut khi
cú s hon thin v th cht, sc khe
thc hin hnh vi, cú trng thỏi thn kinh
bỡnh thng, nhn thc v iu khin c
hnh vi ca mỡnh, t n tui nht nh
do phỏp lut quy nh.
Ch th ca hnh vi o c cng phi l
ngi cú nng lc hnh vi o c. Tuy
nhiờn, nng lc hnh vi o c xut hin rt
sm, nú xut hin ngay t khi con ngi thc

thng phỏp lut khỏc cú th khụng phi l
hnh vi phỏp lut. iu ny l do cỏc h
thng phỏp lut c xõy dng trờn nn tng
kinh t, chớnh tr, t tng, vn hoỏ, o c,
truyn thng, tớn ngng khỏc nhau, vỡ
vy, ni dung cng nh cỏch thc tỏc ng
ca chỳng n cỏc quan h xó hi l khỏc
nhau. Chng hn, theo phỏp lut phong kin
Vit Nam, hnh vi sinh con th ba tr lờn
khụng phi l hnh vi phỏp lut, tuy nhiờn,
theo quy nh ca phỏp lut Vit Nam hin
hnh, hnh vi ny b coi l vi phm phỏp
lut.
(5)
i vi hnh vi o c, iu ny
cng hon ton tng t. Xột theo h thng
phỏp lut hay nn o c nht nh, hnh vi
c th cú th ch l hnh vi phỏp lut hoc
ch l hnh vi o c; cú th va l hnh vi
phỏp lut va l hnh vi o c v cng cú
th khụng phi hnh vi phỏp lut cng khụng
phi hnh vi o c. nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 12/2011 27
Cú nhng hnh vi c phỏp lut iu
chnh nhng o c khụng iu chnh
chỳng, núi cỏch khỏc, chỳng ch l hnh vi
phỏp lut m khụng phi l hnh vi o c.

B lut hỡnh s Vit Nam nm 1985, vic
cha m khụng t giỏc hnh vi phm ti do
con mỡnh thc hin b coi l vi phm phỏp
lut
(6)
nhng xột v mt o c, hnh vi ny
cú th c coi l phự hp o c xó hi.
Tuy nhiờn, cn lu ý rng trong xó hi, bờn
cnh cỏc quan nim, quan im, quy tc o
c chung ca ton xó hi cũn cú o c
ca cỏc giai cp, tng lp; o c ca cỏc
tụn giỏo; o c ca cỏc thit ch xó hi
trong ú cỏc quan nim, quan im, quy tc
o c ny cha hn ó thng nht, ng
b vi nhau. Bi vy, hnh vi c th cú th
l hp chun i vi h thng o c ny
nhng li cú th lch chun i vi h thng
o c khỏc. Tt nhiờn, o c chung ca
ton xó hi, o c ca giai cp cm quyn
vn cú sc chi phi mnh m nht i vi
hnh vi ca cỏc thnh viờn trong xó hi.
Trong gii hn no ú, hnh vi con
ngi cú th va l hnh vi phỏp lut, va l
hnh vi o c nhng vt ra ngoi gii
hn ú thỡ ch l hnh vi o c. Chng
hn, trng hp gp ngi b nn, phỏp lut
ch buc ch th phi thc hin hnh vi cu
giỳp, tc l lm cho ngi ú thoỏt khi s
nguy him n tớnh mng, trong khi ú, o
c ũi hi rng hn nhiu, nú khụng ch

thnh i tng ca phỏp lut khi thit hi
m nú gõy ra mc no ú. Ngi ta
khụng cn x lớ bng phỏp lut i vi hnh
vi trm cp nhng ti sn nh nht.
Phỏp lut ch iu chnh cỏc hnh vi xó
hi ó tn ti mt cỏch khỏch quan, ph bin,
in hỡnh, n nh mc nht nh, cũn
o c do tớnh cht mm do v linh ng,
nú iu chnh cỏc hnh vi xó hi ngay t khi
nú mi manh nha hỡnh thnh. Chng hn,
nhng hnh vi mang thai h; cho, nhn trng,
tinh trựng, cỏc b phn trờn c th ngi;
hin xỏc hoc cỏc b phn trờn c th sau khi
cht u tiờn xy ra trong i sng c
ỏnh giỏ v mt o c Nhng nhng
hnh vi ny ch tr thnh hnh vi phỏp lut
khi ó tr nờn ph bin v n nh tng i.
Túm li, c phỏp lut v o c u
khụng th iu chnh tt c cỏc hnh vi con
ngi. Phỏp lut ch cú th iu chnh nhng
hnh vi th hin lớ trớ, ý chớ ca ch th,
trong khi ú, o c iu chnh c nhng
hnh vi chu s chi phi bi tỡnh cm ca
con ngi.
Bn l c ch tõm lớ ca hnh vi
Nh ó cp, hnh vi ca con ngi l
hnh vi cú ý thc, bi vy, ỏnh giỏ hnh vi
phỏp lut v hnh vi o c ca con ngi
khụng ch xem xột biu hin bờn ngoi ca
nú m cũn cn phõn tớch c ch tõm lớ ca

nhau i vi mi loi hnh vi.
i vi hnh vi o c, yu t tỡnh
cm, yu t thúi quen úng vai trũ rt quan
trng. Cú th núi, tỡnh cm l yu t quan
trng nht i vi hnh vi o c. Nu
khụng cú tỡnh cm o c thỡ cỏc khỏi nim nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 12/2011 29
o c, cỏc phm trự luõn lớ, nhng tri thc
thu c v thin ỏc, cụng bng, lng tõm,
danh d ch c nhn thc mc ghi
nhn thụng tin m khụng cú c s chuyn
hoỏ thnh ng c ca hnh vi. Bng tỡnh
cm o c, ch th khụng cn phi do d
khi la chn hnh vi cn thc hin ng thi
li tớch cc, say mờ thc hin hnh vi vi
quyt tõm cao Yu t tỡnh cm chi
phi, nh hng n tt c cỏc giai on
trong din bin tõm lớ ca hnh vi, t vic
hỡnh thnh ng c cho n s t ỏnh giỏ
v hnh vi ca mỡnh. Nhiu khi, tỡnh cm
cũn lm con ngi mt lớ trớ, thc hin
hnh vi khụng cú s kim soỏt ca lớ trớ.
Xut phỏt t vai trũ quan trng ca yu t
tỡnh cm i vi hnh vi o c, cho nờn
khi ỏnh giỏ v hnh vi o c, ngi ta
khụng ch ỏnh giỏ s phự hp hay khụng
phự hp v hỡnh thc ca hnh vi i vi cỏc

hp cỏc bin phỏp khỏc nhau, t tuyờn
truyn, giỏo dc, thuyt phc, n khen
thng, x pht. Thc hin s tỏc ng ny,
nh nc cú b mỏy chuyờn mụn vi y
sc mnh c t chc t trung ng xung
a phng. m bo tng cng hnh vi
hp phỏp, gim thiu hnh vi trỏi phỏp lut,
khi cn thit, nh nc cú th s dng cỏc
bin phỏp cng ch ó c quy nh, gõy
ra nhng bt li v vt cht, tinh thn, thm
chớ c tớnh mng i vi ngi vi phm phỏp
lut. Tuy nhiờn, tt c nhng bin phỏp tỏc
ng ca nh nc u ch l s tỏc ng t
bờn ngoi i vi ch th, nú ch c thc
hin trong hin ti v ch cú hiu lc trong
thi gian nht nh.
Trong khi ú, tỏc ng n hnh vi o
c ch yu v trc ht l bin phỏp giỏo
dc, thuyt phc, núi cỏch khỏc, thụng qua
s tỏc ng vo ý thc ch th m tỏc ng
n hnh vi o c ca h. Thụng qua gia
ỡnh, nh trng, cỏc thit ch xó hi, thụng
qua giao tip hng ngy, thụng qua con
ng t ý thc, t ỏnh giỏ nhng chun
mc o c xó hi tỏc ng n ý thc ch
th, c ch th tip thu, hp th, c ni
tõm hoỏ tr thnh tri thc, tỡnh cm, ngha
v, trỏch nhim o c ca h. Trờn c s
thm chớ k c tớnh mng ca bn thõn. Bi
vy, trong cụng tỏc u tranh phũng, chng
vi phm phỏp lut, vic tng cng cỏc bin
phỏp cng ch, nõng cao mc ch ti khụng
phi khi no cng cú ý ngha. gúc khỏc,
núi nh Khng T, s dng cỏc bin phỏp
cng ch nh nc tỏc ng tuy cú th
gim c phm phỏp, nhng ngi phm
phỏp khụng bit xu h, s nhc,
(9)
vỡ vy
khụng th xoỏ b c gc r ca s vi
phm. iu ny cho thy trong qun lớ xó
hi, cn cú s kt hp cht ch cỏc bin phỏp
tỏc ng ca phỏp lut v o c, nhm
iu chnh cú hiu qu nht i vi hnh vi
con ngi.
3. S phõn tớch trờn õy v nhng im
ging v khỏc nhau gia hnh vi phỏp lut v
hnh vi o c cú ý ngha thc tin to ln.
Trc ht, trong cụng tỏc xõy dng phỏp
lut, nhn thc sõu sc gii hn ca hnh vi
phỏp lut giỳp cỏc ch th cú thm quyn
xỏc nh ỳng i tng tỏc ng ca phỏp
lut cú th iu chnh cú hiu qu i vi
chỳng. Nh ó phõn tớch, phỏp lut ch cú
th iu chnh c cỏc hnh vi b chi phi
bi ý chớ, lớ trớ ca ch th, nú khụng th
iu chnh nhng hnh vi b chi phi bi tỡnh
cm con ngi. Trong khi ú, phỏp lut Vit

bng lũng; yờu cho roi cho vt Vỡ th,
ch thụng qua hnh vi, khụng th ỏnh giỏ
c s yờu thng hay quý trng m vn
ny ch ngi trong cuc mi cm nhn
c. S quy nh nh trờn l vt quỏ gii
hn iu chnh ca phỏp lut, l s ln sõn
ca phỏp lut i vi o c. Thit ngh,
thay vỡ quy nh nh hin nay, phỏp lut nờn
quy nh rừ hnh vi no l khụng yờu
thng, khụng tụn trng, khụng bit n
nu xột thy cn phi tỏc ng gim thiu
nú. Lch s phỏp lut Vit Nam di thi
phong kin cng ó li nhng kinh
nghim lp phỏp cn tham kho.
(11)

Th hai, trong iu chnh hnh vi con
ngi, cn cú s kt hp cht ch, hi ho
gia phỏp lut vi o c. Mun vy, hot
ng xõy dng phỏp lut phi c tin hnh
trờn nn tng o c, phự hp vi cỏc chun
mc o c, ghi nhn, th ch hoỏ cỏc chun
mc o c. Tuy nhiờn, phỏp lut cú c
trng riờng, khỏc hn o c xó hi tớnh
xỏc nh v hỡnh thc, do vy, vic ghi nhn,
th ch hoỏ cỏc chun mc o c xó hi
thnh phỏp lut phi m bo s c th, rừ
rng, m bo tớnh kh thi ca phỏp lut.
Tuy nhiờn, trờn thc t, trong nhiu
trng hp, s phỏp lut hoỏ cỏc quan nim,

c nhn thc li khớa cnh khỏc, o
c xó hi thng tn ti dng khụng
thnh vn nờn nú khụng cú tớnh xỏc nh
cht ch nh phỏp lut. Cỏc chun mc o
c xó hi thng ch mang tớnh nh
hng, s nhn thc ca mi ngi v cỏc
chun mc o c thng cú s khỏc nhau,
vỡ vy, x s ca h khú cú th thng nht.
S ỏnh giỏ v tớnh phự hp hay khụng phự
hp vi cỏc chun mc o c xó hi i
vi hnh vi c th vỡ th cng khụng th c
nh. Chớnh vỡ vy, theo chỳng tụi, cỏch quy
nh nh trờn ó lm cho nhng quy nh ú
tr nờn khú hiu, gõy khú khn cho cỏc ch nghiªn cøu - trao ®æi
32 t¹p chÝ luËt häc sè 12/2011
thể trong việc thực hiện chúng.
Thiết nghĩ, những quy định nêu trên cần
phải được sửa đổi theo hướng quy định một
cách cụ thể các chuẩn mực đạo đức xã hội.
Trong thực tiễn xây dựng pháp luật ở nước
ta, nhiều trường hợp nhà làm luật đã thực
hiện theo hướng này. Chẳng hạn, Điều 9
Luật thương mại năm 1998 quy định: “Cấm
thương nhân lừa dối khách hàng; quảng cáo
dối trá”. Điều 15 Luật cán bộ, công chức
năm 2008 quy định:“Cán bộ công chức phải
thực hiện cần, kiệm, liêm chính, chí công, vô

quy tắc, có chuẩn mực, tôn trọng người
khác, tôn trọng cộng đồng. Trong hoạt động
này, cần phát huy thật tốt vai trò của gia
đình, nhà trường, cơ quan, tổ chức, các vị già
làng, trưởng bản, các vị bô lão… Gia đình là
nơi sinh thành và là môi trường sinh hoạt
hàng ngày của mỗi người. Gia đình là tế bào,
là hạt nhân của xã hội. Muốn cho xã hội tốt
thì gia đình càng phải tốt. Vì vậy cần nêu
cao trách nhiệm của gia đình trong việc giáo
dục đạo đức, hình thành nhân cách con
người, làm cho gia đình thực sự là tổ ấm của
mỗi người và là tế bào lành mạnh của xã hội.
Nhà trường là thiết chế rất quan trọng trong
công tác giáo dục đạo đức, pháp luật bởi nó
thực hiện đồng thời các chức năng dạy chữ,
dạy nghề và dạy người. Sau gia đình và đồng
thời với gia đình, nhà trường là nơi giúp cho
con người hình thành nhân cách, lối sống. Vì
vậy trong nhà trường phải coi trọng giáo dục
đạo lí làm người, ý thức trách nhiệm, nghĩa
vụ công dân, coi trọng công tác giáo dục
truyền thống lịch sử dân tộc. Các quan điểm,
chuẩn mực đạo đức, pháp luật một khi được
lồng ghép trong quá trình truyền bá giáo lí,
đức tin sẽ rất dễ dàng thâm nhập vào quần
chúng. Vì vậy, cần hết sức coi trọng vai trò
của các tổ chức tôn giáo, các vị chức sắc tôn
giáo trong việc giáo dục pháp luật, đạo đức.
Công tác hoà giải ở cơ sở có ý nghĩa hết sức

ỏnh ngi chy li. Nh nc v xó hi
phi luụn to mi iu kin nhng ngi
lm ng lc li quay tr li con ng
lng thin, lm li cuc i, tuyt i
trỏnh tỡnh trng y ngi vi phm vo
ng cựng, khụng cũn gỡ mt. Vic ỏp
dng bin phỏp cng ch ct l ngi vi
phm suy ngh sõu sc v hnh vi ca mỡnh,
hiu c th no l nhc nhó khi phm
ti v cam tõm tỡnh nguyn sa cha sai
lm ca mỡnh tn gc t mt t tng,
(12)
cú nh vy mi xoỏ b c tn gc r s vi
phm. Chớnh vỡ vy, vic theo dừi, giỳp
ngi vi phm sa cha sai lm, khuyt
im l iu ht sc cn thit v cú ý ngha./.

(1).Xem: ng Thanh Nga, T khỏi nim hnh vi n
khỏi nim hnh vi phm ti, Tp chớ nh nc v
phỏp lut s 6 (218)/2006, tr. 77.
(2). Theo trit hc Mỏc, cú hai loi hnh vi vụ thc,
ú l nhng hnh vi cha bao gi ý thc c v
nhng hnh vi ó ý thc c, lp i lp li tr thnh
thúi quen ti mc nú din ra t ng ngay c khi
khụng cú s ch o ca ý thc. Vụ thc ch xy ra
trong con ngi cú ý thc m thụi.
(3).Xem: T in ting Vit, Nxb. Nng, 1997, tr. 310.
(4).Xem: Nguyn Ngc Minh, Nghiờn cu nhng t
tng ca Ch tch H Chớ Minh v nh nc v
phỏp lut, Nxb. S tht, H Ni, 1988, tr. 159.

(12).Xem: Khng T, Lun ng, in trong sỏch T
Th, Nxb. Hi nh vn, H Ni, 2006, tr. 123.