MỤC LỤC
MỤC LỤC ……………………………………………………….……… …… Trang
MỞ ĐẦU……………………………………………………………… ……… 3
1. Lí do chọn đề tài……………………………………………………………… 3
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. …………………… ……………… ….4
3.Lịch sử vấn đề …………………………………………… …………………… 4
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu …….……………………………………… 5
5. Phương pháp nghiên cứu. …………………………………… 5
6. Đóng góp của đề tài……………………………………………………………… 6
7. Cấu trúc đề tài. ………………………………………………………………….…6
NỘI DUNG………………………………………………………… … ….7
Chương 1: Khái quát chung về trò chơi dân gian Việt Nam. ………………… 7
1.1. Sự hình thành trò chơi dân gian Việt Nam……………………… 7
1.1.1. Khái niệm trò chơi dân gian Việt Nam …… ……………………………… 7
1.1.2. Nguồn gốc…………………………………………………………… 8
1.1.3. Quá trình hình thành phát triển………………………………………… 9
1.2. Đối tượng của trò chơi dân gian Việt Nam. ………………………… 10
1.3.Phân loại và khảo tả trò chơi dân gian Việt Nam……………………………… 12
Chương 2. Trò chơi dân gian Việt Nam – nơi lưu giữ văn hóa dân tộc… 23
2.1. Đặc điểm của trò chơi dân gian Việt Nam. …………………………………… 23
2.1.1. Tính đa dạng, phong phú. ………………………………………………… 23
2.1.2. Tính gần gũi, giản tiện. …………………………………………………… 24
2.1.3. Tính thường xuyên, liên tục. ………………………………………… 26
2.1.4. Tính đặc trưng vùng miền………………………………………… 27
2.1.5. Trò chơi dân gian có mối quan hệ với lễ hội. ………………… 28
2.1.6. Trò chơi dân gian trẻ con thường đi kèm với đồng dao. …………………….28
2.1.7. Trò chơi dân gian người lớn gắn với tín ngưỡng phồn thực 30
1

2.2. Trò chơi dân gian lưu giữ và phản ánh cuộc sống, văn hóa dân tộc 31

tích cực và cần thiết đối với đời sống tinh thần của nhân dân. Tuy nhiên, trong giai đoạn
hiện nay, khi xã hội đang ngày càng phát triển thì con người lại có xu hướng quên mang
theo những giá trị văn hóa đi cùng với sự phát triển của thời đại, những giá trị văn hóa tinh
thần vì thế mà bị biến đổi và dần mất đi không loại trừ trò chơi dân gian. Ngày nay, trò
chơi dân gian trở nên hiếm thấy và hiếm bắt gặp trong đời sống con người. Sự thiếu vắng
đó không phải vì bản thân trò chơi dân gian mất đi giá trị mà vì xã hội đang dần quên đi giá
trị hữu ích của nó. Con người đang phát triển thiên về vật chất, chạy đua với công nghệ
nhưng lại quên mất rằng chính những giá trị văn hóa như trò chơi dân gian mới chính là
gốc gác, là nền tảng cho sự phát triển bền vững, tồn tại lâu dài của họ.
Là những con người đã từng sống trong giai đoạn hưng thịnh của trò chơi dân gian,
trải qua cái thời kỳ mà trò chơi dân gian vẫn còn là niềm thích thú, say mê cả một cộng
đồng người Việt, chúng tôi đã luôn dành một niềm yêu mến lớn lao đối với nó, coi nó là
tuổi ấu thơ, là những điều đáng nhớ nhất trong cuộc sống của mình. Chúng tôi thật sự cảm
thấy luyến tiếc khi một giá trị văn hóa đẹp như thế lại đang dần biến mất, lụi tàn trong cuộc
sống hiện tại. Vì những lẽ đó, chúng tôi muốn đưa đề tài này ra nghiên cứu mong trò chơi
dân gian sẽ được hệ thống lại đầy đủ và phục hồi những gì là giá trị vốn có của nó.
3

2.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu trò chơi dân gian trong hoàn cảnh đang dần mất đi như ngày nay, chúng
tôi muốn đi sâu vào giá trị của nó, làm rõ và khẳng định những giá trị mà trò chơi dân gian
mang lại cho cuộc sống, cho nền văn hóa dân tộc. Hệ thống lại những trò chơi dân gian
Việt Nam đã và đang tồn tại trong đời sống tinh thần của nhân dân ta, tạo cho thế hệ ngày
nay thấy được những giá trị văn hóa dân tộc trong trò chơi dân gian và có cái nhìn khách
quan hơn về thực trạng của trò chơi dân gian để từ đó có ý thức, bảo tồn và giữ gìn nó.
Chúng tôi hy vọng rằng đề tài nghiên cứu này sẽ là nguồn tài liệu giúp ích cho
những người quan tâm đến trò chơi dân gian có điều kiện hiểu thêm một khía cạnh khác
của trò chơi dân gian. Và cũng mong rằng nó sẽ góp phần vào công cuộc giữ gìn, khôi
phục các giá trị văn hóa truyền thống Việt.
3.Lịch sử vấn đề

trong cuốn 100 Trò chơi dân gian Việt Nam đã nói “Trò chơi dân gian là vốn quí của dân
tộc, đã từng gắn liền với đời sống lao động và các cuộc hội hè, đình đám của nhân dân”. Và
Bùi Quang Thắng cũng đã khẳng định rằng “trò chơi dân gian là những giá trị thể hiện nền
văn hoá lâu đời của mỗi tộc người”. Có thể thấy, ai cũng cho là trò chơi dân gian có giá trị
nhưng thực tế giá trị đó như thế nào thì lại chưa có nguồn tài liệu nào đi sâu vào nghiên
cứu, chỉ Bùi Quang Thắng có đề cập đến vấn đề này trong trò chơi dân gian- những giá trị
văn hóa độc đáo nhưng đây lại là một bài viết mang tính gợi mở vấn đề, tản mạn trên báo
chí. Với mục đích tìm hiểu trò chơi dân gian theo hướng nghiêng về giá trị và bảo tồn giá
trị, chúng tôi sẽ cố gắng để làm sâu sắc hơn vấn đề này.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này chính là trò chơi dân gian Việt Nam cả từ ngàn
đời xưa cho đến thời đại ngày nay.
Đây lại là một đối tượng rất rộng khi Việt Nam ta có đến 54 dân tộc với những nét
đặc trưng khác nhau, bên cạnh đó Việt Nam lại nhiều vùng miền, mỗi vùng miền lại không
kém phần đa dạng trong văn hóa ứng xử, cách sống, và cách vui chơi giải trí. Sự nghiên
cứu sẽ khó mà bao quát hết được trong một phạm vi lớn, do đó chúng tôi sẽ nghiên cứu vấn
đề này trong phạm vi trò chơi dân gian của người Kinh.
5.Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác
nhau, trong đó có một vài phương pháp tiêu biểu như:
5

- PP Điền dã
- PP Phân tích bình luận
- PP Thống kê phân loại
- PP So sánh đối chiếu
6. Đóng góp của đề tài
Đi vào tìm hiểu trò chơi dân gian trên phương diện là một giá trị văn hóa, chúng tôi
hy vọng rằng đề tài sẽ đóng góp một cái nhìn rõ hơn về giá trị của trò chơi dân gian Việt
Nam.

sự vui chơi giải trí. Trò chơi dân gian Việt Nam cũng không nằm ngoài yếu tố đó nhưng để
hiểu đúng về khái niệm trò chơi dân gian thì phải đặt nó trong đời sống của nhân dân. Nằm
trong nền văn minh Phương Đông, Việt Nam ta là một nước nông nghiệp lúa nước và lấy
nông nghiệp làm nghề sinh sống, lao động chính. Sự khó khăn, cực nhọc là điều không thể
tránh khỏi đối với người dân Việt. Điều kiện sinh sống kết hợp với lối tư duy biện chứng,
7

tổng hợp, tính cộng đồng to lớn đã tác động vào nhân dân, khiến nhân dân tạo ra nhiều hoạt
động vui chơi giải trí khác nhau. Suy cho cùng trò chơi dân gian Việt Nam là những hoạt
động vui chơi giải trí do quần chúng nhân dân Việt Nam sáng tạo ra và được lưu truyền tự
nhiên qua nhiều thế hệ. Trò chơi dân gian diễn ra mọi lúc, mọi nơi, không hạn định về mặt
thời gian, không gian và phản ánh đời sống tinh thần, văn hóa của dân tộc. Đây là một hình
thức sinh hoạt cộng đồng được nhân dân tiếp cận và gắn bó nhiều nhất.
1.1.2. Nguồn gốc
Là sản phẩm của một cộng đồng, trò chơi dân gian là thứ tài sản chung của cả một
xã hội, nó thuộc về toàn thể quần chúng nhân dân chứ không của riêng một cá nhân nào,
trò chơi dân gian gắn liền với sự tồn tại, phát triển của một cộng đồng người trong nhiều
chặng đường phát triển khác nhau. Do đó, để xác định rõ khoảng thời gian cho trò chơi dân
gian ra đời quả thật không dễ, ngày nay vẫn chưa xác định được, chỉ biết từ thực tiễn cuộc
sống, có thể thấy rằng trò chơi dân gian ra đời từ chính nguồn gốc là nhu cầu cần được vui
chơi giải trí của các tầng lớp nhân dân trong xã hội.
Cuộc sống nông nghiệp lúa nước đặt nhân dân Việt dưới bao nỗi cơ cực, khổ sở,
nhu cầu cần được nghỉ ngơi, giải trí, bù đắp năng lượng tiêu hao trở thành một yếu tố
thường xuyên và liên tục đối với nhân dân. Với nhu cầu cần có một tinh thần thỏa mái, một
tâm thái vui vẻ để nỗi cực nhọc cũ qua đi và bắt đầu với khó khăn mới đã làm thúc đẩy tính
sáng tạo của quần chúng nhân dân. Mặt khác, do điều kiện tự nhiên nên người nông dân
Việt chỉ có hai mùa vụ trong một năm, xong mùa vụ thì thường rất nhàn rỗi: “ Tháng giêng
là tháng ăn chơi, tháng hai cờ bạc, tháng ba rượu chè”, đây là khoảng thời gian mọi người
đợi cho lúa được phơi khô, đợi nước về ruộng và cũng là đợi cho sức khỏe bản thân được
phục hồi sau một mùa vụ vất vả. Nhu cầu muốn nghỉ ngơi, vui chơi khi gặp được những

trò chơi dân gian đã ra đời ngẫu nhiên, tình cờ từ đời sống sinh hoạt của nhân dân.
Bên cạnh sự ngẫu nhiên qua thói quen, trò chơi dân gian Việt còn được hình thành,
phát triển ngẫu nhiên qua dáng dấp của hoạt động nông nghiệp. Có thể thấy, trong đời sống
nông nghiệp có gì thì trong trò chơi dân gian có cái đó. Chẳng hạn với trò đi Cà Kheo, đó
là sự vận dụng công cụ mà nhân dân dùng để đi qua những trũng bùn, khe suối, khúc sông
cạn, nhưng nó đã dần dần đã trở thành một trò chơi dân gian để tranh tài về sự khéo léo.
Hoặc đối với Trò bắt cá chạch, bắt lươn, trò Bắt vịt trên cạn, dưới nước, trò đi Câu ếch, trò
Giã gạo, Ném vòng cổ vịt, Thổi cơm và nhiều trò chơi khác, đây là những trò chỉ nghe qua
9

tên gọi đã biết cách chơi vì đó chính là những hoạt động thường nhật của quần chúng nhân
dân.
Từ thực tiễn đó, ta có thể khẳng định rằng trò chơi dân gian đã ra đời, phát triển một
cách ngẫu nhiên từ cuộc sống sinh hoạt đời thường của nhân dân. Nhưng qua thời gian,
cùng với nhu cầu vui chơi giải trí tăng mạnh kết hợp với sự sáng tạo, trí tưởng phong phú
của ông cha ta, trò chơi dân gian Việt dần dần thoát khỏi sự ngẫu nhiên, tình cờ đó và tiến
tới những bước phát triển cao hơn, nhiều trò chơi dân gian mang sự tinh nhuệ, nhanh nhẹn
cần trí tuệ, óc phán đoán khác lần lượt được ra đời, như trò chơi Ô ăn quan, trò Tam cúc
hay Cờ người v v, những trò chơi này có sự khác biệt so với với những trò chơi nói trên,
người chơi luôn luôn phải cần đến trí tuệ, sự linh hoạt và một óc phán đoán tốt.
Trải qua một thời gian dài, cho đến nay hình thức của trò chơi dân gian đã rất đa
dạng, phong phú và muôn hình muôn vẻ. Sự hình thành, phát triển của trò chơi dân gian
Việt đã đi từ ngẫu nhiên đến nhu cầu cần và đủ. Từ đó, ta thấy được trí tuệ, trí tưởng tượng,
trí óc của ông cha ta thể hiện qua các trò chơi dân gian, trò chơi dân gian trở thành một bộ
phận không thể thiếu trong đời sống tinh thần Việt.
1.2. Đối tượng của trò chơi dân gian Việt Nam
Là sản phẩm tinh thần của cả cộng đồng quần chúng nhân dân trò chơi dân gian
được sinh ra bằng óc tưởng tượng của nhiều đối tượng người khác nhau trong xã hội, theo
đó nó mang tính chất cộng đồng, chứa đựng những nhu cầu, nguyện vọng của nhân dân, ấy
vậy mà nó phù hợp với nhiều đối tượng, thu hút rất nhiều đối tượng khác nhau trong xã hội

trò chơi dân gian gồm rất nhiều độ tuổi, không chỉ người lớn làm việc vất vả mới được vui
chơi giải trí mà trẻ con cũng có thể tham gia. Người tham gia Trò chơi có thể ở độ tuổi nhi
đồng, thiếu niên, thanh niên, và người trưởng thành. Với đối tượng là trẻ con, trò chơi dân
gian mang màu sắc riêng, tính chất và đặc điểm phù hợp với tâm lý hiếu động, thích bay
nhảy, trong khi đó những trò chơi của người lớn lại mang những đặc điểm điềm tĩnh, sâu
sắc. Mỗi đối tượng người chơi đều có những hình thức và nội dung phù hợp.
Đối tượng người tham gia trong trò chơi dân gian nhiều hay ít là phụ thuộc vào tính
chất và đặc trưng của từng trò chơi. Tùy theo tính chất của từng loại trò chơi mà người
tham gia trong trò chơi sẽ là một hay nhiều, thông thường thì trò chơi dân gian không quá
quy định chặt chẽ về vấn đề này. Trong trò chơi dân gian, những trò có số người chơi được
quy định rất ít, số lượng người chơi trong đa số các trò chơi có thể được quy ước giữa
những thành viên với nhau, chẳng hạn với trò Chơi chuyền, trò chơi này cần đến một quả
11

cà để làm banh, một bó cành cây nhỏ gồm mười cây, thông thường gồm hai người chơi
ngồi đối diện với nhau, nhưng trong trường hợp có cả ba người muốn chơi trò này thì vẫn
được, trường hợp như thế trong trò chơi dân gian là khá nhiều, cụ thể như trò Chơi bi,
Nhảy cóc, Vuốt hột nổ, Chọi cỏ gà v v, tất cả đều là do quy ước của những người tham gia
chơi. Phần lớn trò chơi dân gian đều là những trò chơi tập thể, số người tham gia chơi rất
nhiều và không bị hạn chế. Ngoài ra nếu số người chơi chỉ có một người thì người đó vẫn
có thể tự mình chơi được các trò như Lò cò, Nhảy dây, Rải ranh, Bắn bi v…v, mà không
gặp phải những vướng mắc nào.
Mặc khác, trong trò chơi dân gian trẻ con và người lớn có khi toàn bộ số người
chơi là nam, cũng có khi toàn bộ là nữ, đó cũng là do tính chất của từng trò chơi. Những trò
không cần nhiều sức lực thì thường dành cho nữ, và với sự mạnh mẽ, phá cách như Nhảy
gù, Cờ lau tập trận, Bắn bi, Đánh đáo…, thì trò chơi đó phải dành nam. Nhưng lại có
những trò chơi mà số người tham gia có cả nam lẫn nữ, với trò chơi trẻ con, đó là trò Nhảy
lò cò, Cướp cờ, Rồng rắn lên mây, Chơi u…, với người lớn thì có trò Bắt chạch, Ném còn,
Đánh đu
Có thể thấy trò chơi dân gian phù hợp với nhiều đối tượng tham gia chơi và không

thiêng đó mà trò chơi luyến ái thường diễn ra trong không gian lễ hội, ít khi diễn ra ở
những không gian thường.
 Một số trò chơi tiêu biểu
- Trò đánh đu
Trò chơi diễn ra nhiều nhất vào những ngày đầu năm mới, trai gái trong vùng rất
hào hứng tham gia. Trước khi diễn ra trò chơi một ngày, trai tráng trong vùng chặt những
cây tre to làm giàn đu, mỗi giàn đu gồm bốn cột chôn sâu xuống lòng đất, sau đó tấm ván
đu được treo lên trên với một sợi dây thừng thật chắc.
Trò đánh đu được chơi theo từng cặp nam nữ và có rất nhiều cặp tham gia chơi, họ
có thể là nam thanh nữ tú ở các làng hội về nhưng cũng có thể là những người chưa quen
biết. Không khí vui chơi rất vui vẻ, dân làng náo nức cùng hội về một hướng, khi những
hồi trống đầu tiên vang lên, nhiều cặp nam nữ sẽ bước lên và đứng đối diện nhau trên giàn
đu của mình, họ có thể tự nhún chân lấy đà, đẩy đu lên cao hoặc nhờ một người trung gian
đẩy, tùy theo quy ước của làng đứng ra tổ chức, giàn đu bắt đầu lên cao, lên cao hơn trong
tiếng trống, tiếng reo hò cổ vũ, theo đó là những màu sắc vui tươi của những tà áo tứ thân.
13

Cảm giác đánh đu trên cao rất thú vị, đu chỉ lên cao được khi cặp nam nữ biết kết
hợp hài hòa, nhún chân hài hòa với nhau thì mới giữ cho dây đu vút lên cao được, trong lúc
chơi đánh đu cặp nam vẫn có thể nói chuyện với nhau. Giải thưởng sẽ gành cho trai gái
làng nào đánh đu cao nhất, vòng cung lên xuống đẹp nhất. Nhiều nơi người ta còn treo trên
cao một dãy lụa hay một vật gì đó tương tự, chiến thắng thuộc về cặp lấy được vật ấy.
-Trò ném còn
Xuất hiện từ rất lâu đời, trò chơi Ném Còn gắn với lịch sử nước ta thời kỳ Văn
Lang-Âu Lạc, là trò chơi quý phái của các vị Mỵ Nương, con gái Lạc Hầu, Lạc tướng, có
khi nó còn được dùng để kén chồng. Giai đoạn sau này, Ném Còn trở thành trò chơi ở các
vùng dân tộc thiểu số như Thái, Mường và một vài tỉnh ở miền Bắc nước ta.
Dụng cụ dùng để chơi là một cái vòng tròn và một quả cầu. Vòng tròn phải được
làm bằng nan tre, một mặt dán giấy màu đỏ, là tượng trưng cho mặt trời, mặt kia được gián
giấy màu vàng để tượng trưng cho mặt trăng, đôi khi người ta không cần phải làm vòng, họ

1.3.2. Trò chơi phong tục
 Đặc điểm
Trò chơi phong tục gồm các trò chơi nghiêng tính thiêng liêng, mang dáng dấp của
những nghi lễ, phong tục xa xưa của người Việt. Nhóm trò chơi dân gian này chứa đựng
những tư tưởng, tình cảm của dân tộc, lưu giữ đậm nét tín ngưỡng, phong tục dân tộc, từ
tín ngưỡng vạn vật hữu linh cho đến quan niệm về thờ cúng thần linh, trời đất. Bởi tính
chất linh thiêng nên trò chơi phong tục cũng được diễn ra nhiều trong không gian lễ hội. Có
thể kể một số trò chơi như Pháo đất, Đánh phết.
 Một số trò chơi tiêu biểu
-Trò Pháo đất
Trò Pháo Đất phổ biến nhiều ở miền Bắc nước ta, với nhiều nhiều truyền thuyết và
chuyện kể khác nhau về nguồn gốc của trò chơi. Truyền thuyết về lịch sử hội thi Pháo Đất
ở xã An Thái, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình kể rằng Pháo Đất có từ thời Trần Hưng
Đạo, vào năm 1288 trong khi đi đang đánh trận Bạch Đằng, con voi của Trần Hưng Đạo bị
sa lầy ở khúc sông Hóa, nhân dân ta đã ném bùn đất xuống chổ lầy để giúp voi thoát lên, và
từ sau đó, những lúc nông nhàn nhân dân ta vẫn thường hay diễn lại, càng về sau nó trở
thành trò chơi Pháo Đất như ngày nay. Một truyền thuyết ở Hải Dương lại viết rằng trò
15

chơi này có từ thời Hai Bà Trưng khi nữ tướng Lê Chân dùng pháo đất để nghi binh và
chơi trong những ngày hội hè nhằm xua tan âm khí, dịch bệnh.
Pháo Đất tức là pháo được làm từ đất, ném xuống đất phát ra tiếng kêu như pháo,
Đất làm pháo là đất sét, loại đất mềm, dẻo, độ kết dính rất chặt, ở ngoài đồng ruộng loại đất
này không thiếu, bởi vậy, thanh thiếu niên trong lúc làm đồng áng, chăn trâu, đắp ruộng
vẫn có thể chơi trò chơi này, nó được rất nhiều thanh thiếu niên ưa thích. Trò pháo đất rất
dễ chơi, nó phù hợp với cả trẻ con và người lớn. Người tham gia chơi thường là cá nhân,
mỗi người đều được chia những phần đất sét bằng nhau để nặn pháo, đầu tiên đất sắt phải
được nhào thật nhão sau đó nặn thành hình cái chảo không quai cầm với kích thước linh
hoạt, tùy thuộc vào bàn tay cầm của mỗi người. Trò chơi hấp dẫn ở chổ làm sao để làm cho
pháo nổ to nhất, người chơi lần lượt dùng tay nâng pháo lên, bàn tay phải nâng lấy đáy

đều là những con người có khiếu, có tài, đại diện cho một thôn, làng hoặc bảng. Đây là
nhóm trò chơi có số người cổ vũ rất nhiều, nó đem lại nhiều niềm vui cho cả những người
ngoài cuộc chơi.
 Một số trò chơi tiêu biểu
- Chơi trận giả
Trò chơi ra đời từ tích Đinh Bộ Lĩnh, cậu bé ngay từ nhỏ đã có tài chỉ huy và thường
hay rũ lũ bạn mục đồng bẻ bông lau làm cờ chơi đánh trận với lũ trẻ làng khác. Trò chơi
trận giả ngày nay cũng giống vậy, nó được nhiều trẻ em ưa thích bởi tính sôi động và hào
hứng.
“Trận giả” ở đây có nghĩa là một trận đánh giả, trẻ em giữa hai làng sẽ chia làm
hai đội quân và “giả vờ” đánh nhau bằng bông lau, đội nào có số quân “chết” nhiều hơn là
đội đó thắng.
- Ðánh roi múa mộc
Là một trò chơi có từ rất lâu đời, trò đánh roi múa mộc phổ biến ở miền Bắc nước
ta, đặc biệt là ở làng võ Mễ Trì (Từ Liêm-Hà Nội) xưa. Mang dáng dấp của những chàng
kỵ binh, người tham gia trò chơi phải luôn trong tư thế cầm đủ trên tay hai vật, một cây roi
và một tấm mộc, roi dùng để ra đồn trước đối phương và mộc dùng để đỡ. Roi ở đây sẽ
được làm bằng tre có đầu vót nhỏ để tạo độ linh hoạt và được bịt bởi một miếng vải màu
đỏ. Mộc được đan bằng tre, nó có thể là hình tròn hay hình chữ nhật và cũng được sơn màu
đỏ. Đánh roi múa mộc là trò chơi dành cho độ tuổi thanh niên , và tuy mang tính mạnh mẽ
17

nhưng người tham gia trò chơi lại có cả nữ. Đầu tiên hai người chơi phải đứng đối diện
nhau trên sân chơi, trò chơi bắt đầu khi nghe tiếng trống của già làng, trò chơi sôi động
trong sự cổ vũ của mọi người và diễn ra rất gây cấn, nó đòi hỏi người chơi phải linh hoạt
dùng roi và mộc để vừa đánh vừa đỡ, người chơi chỉ ghi được điểm khi đánh chính xác vào
vai và sườn, sẽ bị trừ điểm nếu đánh ở nơi khác. Trò chơi mang đậm tinh thần thượng võ
dân tộc và vẫn được diễn ra trong không gian lễ hội.
- Đua thuyền
Đây là trò chơi có từ rất lâu đời, phổ biến ở vùng sông nước, nhiều nơi còn gọi là

cần một khoảng sân vừa đủ và 70 hòn đó nhỏ, đó có thể là hạt na hay hạt nhãn,trước khi
chơi, các em gái vẽ trên sân đất hoặc nền nhà một ô hình chữ nhật, hai đầu vẽ cong thành
hình bán nguyệt làm ô quan, hình chữ nhật chia dọc làm đôi rồi phân làm 5 thành 10 ô dân.
Người chơi ngồi đối diện nhau và mỗi bên chơi sẽ nhận một hàng 5 ô dân và 1 ô quan.
Đầu tiên mỗi người chơi rải 70 hòn cuội nhỏ vào các ô, cứ ô dân 5 hòn, ô quan 10
hòn, gọi là quân. Người chơi thay nhau đi, bốc ở một ô dân rải theo chiều nào cũng đều
được, rải hết thì lấy quân của ô kế để rải tiếp, mỗi ô rãi một hòn, nếu đang rải gặp một ô
trống thì đập cả bàn tay vào ô đó và được phép ăn hết quân ở ô kế. Nếu gặp từ 2 ô trống
hoặc ô quan gọi là chững thì không được đi nữa, trả phiên cho người kia. Khi nào 5 ô dân
đều không còn quân, người chơi được rải mỗi ô một hòn, gọi là rải dân để đi tiếp. Chơi đến
khi nào 2 ô quan hết quân, các ô dân lác đác, gọi là: "Hết quan, tàn dân, thu quân, bán
ruộng”. Bên nào thiếu 30 quân thì “bán ruộng”, nghĩa là mất một ô dân của mình. Các quân
rải đều lúc đi vào ô này (được gạch chéo) gọi là ao cá, người có ao được thu về cả. Người
thua lúc nào thu lại thừa 30 quân thì xin chuộc ao. Mỗi lần rải quân đầu tiên là bắt đầu một
ván chơi. Người chơi phải nhẩm tính để làm sao đi có lợi nhất cho mình, ăn được “quan”
và những ô nhiều quân gọi là nhà giàu.
- Cờ người
Cờ người là trò chơi cũng giống như cờ tướng hay cờ Tam Cúc (cờ tướng) nhưng
thay vì 32 quân gỗ trên bàn cờ thì sẽ là 32 con người thật sự trên một sân đất rộng. Cuộc
đấu cờ người thường được tổ chức trong các hội hè. Trò chơi đòi hỏi nhiều ở khả năng tư
duy.
Ở các hội làng, bàn cờ là sân đình, sân chùa, hay bãi ruộng khô phẳng gần nơi đình
chùa, tức là gần diễn chùa trường chính của hội. Cuộc đấu cờ người được chuẩn bị chu đáo
ở nhiều thánh trước đó. Ðịnh được bàn cờ -sân bãi-chỉ mới là việc phụ, quan trọng hơn là
19

việc tuyển tìm người. Những người được chọn làm quân cờ phải là những trai thanh gái
lịch, con cái của những gia đình có nề nếp được dân làng quý trọng, đồng tình. Số lượng
cần thiết là 16 nam,16 nữ đóng vai trò Trong số này phải chọn ra hai tướng: một nam, một
nữ tướng Ông, tướng Bà. Ngoài ra, không thể thiếu người thứ 33 là tổng cờ (trọng tài) trực

hình thức chơi khá thú vị, trước khi tiến hành chơi người ta thường dựng 5 cái lều, dân gian
gọi là Điếm, 5 cái Điếm này sẽ tương ứng với 5 người chơi, 5 cái Điếm thường cách xa
nhau và bố trí xung quanh bàn trọng tài. Bài chơi được chia làm 6 phần, mỗi phần có 20
quân, 5 phần chia đều cho 5 người chơi còn 1 phần được úp xuống bàn trọng tài để làm
nọc. Trong mỗi cái Điếm sẽ gồm có một người chơi và một người đóng vai trò là người
báo tín hiệu cờ và rao những con bài do Điếm đánh ra để trọng tài biết và để các Điếm
khác muốn phỗng hay ăn, tất cả những tín hiệu ăn, thua đều được qui ước bằng trống và cờ.
Tổ Tôm thú vị bởi lối rao bài, mỗi quân bài xuất ra đều được rao bằng ca dao với lối ví von
có vần điệu, chẳng hạn:
“Vác đèn đi dưới trăng thu
Đầu bài cửu sách, ai ù được chăng?”.
Nhiều vùng còn rao bằng lối lẩy Kiều, chẳng hạn khi một Điếm đánh ra quân Ngũ Sách, là
một trong 40 quân thuộc hàng Sách, có vẽ hình chiếc thuyền buồm thì người ra tín hiệu rao
rằng:
“Thuyền buồm vừa ghé tới nơi
Thì đà trâm gẫy, bình rơi mất rồi”.
Tổ Tôm là trò chơi cần rất nhiều đến tư duy và óc quan sát, đó là tư duy để tính toán
chính xác một nước cờ và sự nhạy bén trong việc quan sát cờ lệnh và lắng nghe chính xác
trống lệnh. Tổ Tôm vừa trí tuệ lại vừa uyên bác, ấy vậy mà nó cũng tồn tại rất vững chắc ở
kinh thành, trong chốn vua chúa và quan thần.
1.3.5. Trò chơi nghề nghiệp
 Đặc điểm
Nhóm trò chơi nghề nghiệp là tập hợp những trò chơi mô phỏng và mang dáng dấp
những nghề nghiệp, những công việc hằng ngày của nhân dân dưới hình thức vừa làm vừa
chơi, như trò Thi cấy lúa, Thi bắt vịt, Bắt cá. Mục đích của những trò chơi nghề nghiệp này
là tạo cho mọi người sự phấn khởi, hào hứng trước những công việc mình đang làm, những
công việc này sẽ được thể hiện dưới hình thức một cuộc thi tài với yếu tố thắng thua được
đặt lên hàng đầu.
21


2.1. Đặc điểm của trò chơi dân gian Việt Nam
2.1.1. Tính đa dạng và phong phú
Trò chơi dân gian luôn đáp ứng nhu cầu vui chơi giải trí của mọi đối tượng, mọi
thành phần trong xã hội, điều này cho thấy bản thân trò chơi dân gian Việt Nam phải có
nhiều hình thức đa dạng và thể loại phong phú [17, 159]. Đây là đặc điểm dễ nhận thấy, trò
chơi dân gian mang trong mình nhiều sắc thái, hình thức, cung bậc đa dạng, sôi nổi, trầm
tĩnh, điềm đạm, vui vẻ.
Những trò chơi náo nhiệt, sôi nổi thì phù hợp với những người có tính cách năng
động, cá tính, thích khẳng định mình, muốn bay nhảy thả mình sau những giờ lao động,
làm việc vất vả, như trò Bịt mắt bắt dê, Cá sấu lên bờ, Cướp cờ hay Chơi u với những cao
trào đuổi bắt đầy tính nhanh nhẹn, hứng thú. Với những người có tính cách trầm tính, điềm
đạm - những đối tượng rất khó để hoà nhập cùng cộng đồng thì vẫn được trò chơi dân gian
thu hút, lôi cuốn vào sinh hoạt, hoạt động tập thể, nó thể hiện qua trò Cặp kè, Chặt cây dừa
chừa cây đậu, Chọi cỏ gà hay Chơi chuyền, chơi Ô ăn quan… Ngoài ra, những người có
thể trạng yếu vẫn có thể được vui chơi giải trí mà không tốn quá nhiều sức lực nhờ những
23

trò chơi mang tính chất điềm đạm như thế này. Với những trò chơi mang tính chất điềm
đạm, người chơi không cần phải chạy nhảy nhiều, hầu như là giữ nguyên vị trí chơi không
cần dịch chuyển nhưng vẫn tạo cho người tham gia chơi những phút vui chơi rất vui vẻ,
thỏa mái không kém gì những trò chơi mang tính chất sôi động.
Trò chơi dân gian còn đa dạng bởi có những trò mang tính chất thể thao, đề cao thể
lực như trò Đẩy lưng, Gồng tay,Trồng cây chuối hay Đua thuyền, từ đó trở thành những
cuộc thi đấu đầy tinh thần thượng võ dân tộc. Bên cạnh đó cũng có những trò cần đến sự
khéo léo, một trí óc biết tính toán như trò Ô ăn quan, Đánh đũa, Cờ người hay Tam cúc,
với những trò như thế này, người tham gia trò chơi phải có sự khéo léo và một óc phán
đoán tốt để đoán được “ý đồ”, “ đường đi, nước bước” của đối phương, thắng đối phương
chính bằng trí tuệ của mình.
Sự đa dạng, phong phú của trò chơi dân gian được thể hiện ra bên ngoài bằng
những hình thức, và đối tượng chơi khác nhau, nó đã tạo ra cho trò chơi dân gian những

không mất thời gian bởi dụng cụ chơi hầu hết đều giản tiện, không cầu kỳ nên rất dễ tìm
thấy. Chỉ cần vài hòn sỏi nhặt ngoài hè cho trò chơi Ô ăn quan, Lò cò ô, Lia gạch hay Rải
ranh, Thảy gạch… Với trò Đánh đũa hay còn gọi là chơi chuyền thì chỉ cần tìm những
cành cây nhỏ, một quả cà sau vườn hay một quả banh được tết từ lá dứa, hay chỉ cần một
nắm cỏ gà thì có thể chơi được trò chơi Chọi cỏ gà. Cũng bởi điểm giản tiện, không cầu kỳ
đó mà trong giai đoạn Pháp thuộc, quần chúng nhân dân ta đã tận dụng rất nhiều những thứ
của Pháp để làm dụng cụ chơi trong trò chơi dân gian, tạo ra sự vui chơi, giải trí cho mình.
Những cánh diều trong trò chơi Thả diều được làm từ loại vải dù mà pháp hay đánh rơi,
thứ vải đó nhẹ và chắc, có thể giữ cho diều bay cao khi gặp gió. Trò Kéo xèng lại có dụng
cụ từ nắp ken của chai beer và sau đó được đập bằng phẵng, đục hai lỗ nhỏ song song với
nhau, sau đó lại lồng qua hai lỗ đó thứ dây lấy từ bao xi măng của người Pháp, ta đã có một
đụng cụ cho trò Kéo xèng, nó còn là dụng cụ cho trò Tán nắp ken. Không chỉ có nắp ken,
bao thuốc lá vẫn được tận dụng, hai mặt hình vuông của bao thuốc lá được cắt ra và đó là
dụng cụ của trò tán dép ( dùng dép để tán những hình vuông ra khỏi vòng) , hay có nơi gọi
là bắn bịch thuốc lá, vào những thập niên sau đó, những món đồ như thế càng nhiều ở nước
ta. Có thể nói, dụng cụ của trò chơi dân gian được gói gọn trong cụm từ “tìm” và “nhặt” từ
tự nhiên, từ cuộc sống sinh hoạt. Bằng sự khéo léo, sáng tạo, những thứ không cần thiết,
những thứ bỏ đi như thế dần dần được quần chúng nhân dân thổi hồn vào, tạo ra rất nhiều
25