Một số biện pháp để phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 trong dạy
học lịch sử ở trường trung học cơ sở
1 Phần mở đầu:
Cùng với sự phát triển của xã hội loài người ,cuộc cách mạng khoa học
công nghệ như một luồng gió mới thổi vào và làm lay động nhiều lĩnh vực của
cuộc sống .Hơn bao giờ hết con người đang đứng trước những diễn biến to lớn
,phức tạp về lịch sử xã hội và khoa học kỹ thuật .Nhiều mối quan hệ mâu thuẫn
của thời đại cần được giải quyết trong đó có mâu thuẫn yêu cầu ngành GD- đT
nói chung và người thầy chúng ta nói riêng phải giải quyết ngay , đó là mâu
thuẫn giữa quan hệ sức ép của khối lượng tri thức ngày càng tăng và sự tiếp nhận
của con người có giới hạn ,bởi vì sự nhận thức của con người nói chung là tuyệt
đối và không có giới hạn song sự thu nhận,hiểu biết kiến thức của mỗi con người
đều hữu hạn và tương đối.
Nhiệm vụ trên đây đã đặt ra cho người giáo viên bên cạnh việc bồi dưỡng
kiến thức chuyên môn thì phải cải tiến phương pháp dạy học nâng cao chất lượng
giáo dục để đáp ứng yêu cầu của tình hình mới
Như chúng ta đã biết ,môn lịch sử có vị trí và ý nghĩa quan trọng đối với
việc giáo dục thế hệ trẻ .Từ những hiểu biết về quá khứ ,hocf sinh hiểu rõ truyền
thống dân tộc,tự hào với thành tựu dựng nước và giữ nước của tổ tiên ,xác định
nhiệm vụ trong h iệ
nn tại có thái độ đúng đối với sự phát triển hợp quy luật cua tương lai.
Nhưng những nhận thức .quan niệm sai lệch về vị trí ,chức năng của khoa
học lịch sử và môn lịch sử trong đời sống xã hội ,trong giáo dục đã dẫn tới
phương pháp nghiên cứu ,học tập không đúng làm giảm sút chất lượng của bộ
môn trên nhiều mặt .Tình trạng học sinh không biết những sự kiện lịch sử cơ bản
,phổ thông ,nhớ sai hoặc nhầm lẫn kiến thức lafhieenj tượng khá phổ biến ở
nhiều trường học nói chung và trường THCS nói riêng
Vì vậy hội nghị BCHTƯ Đảng lần thứ 2 khoá 8 đã nhấn mạnh
“ Đổi mới mạnh mẽ phương pháp GD- ĐT khắc phục lối truyền thụ một
chiều ,rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học .Từng bước áp dụng
các phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy –học đảm

Từ trước tới nay vẫn còn tồn tại một quan niệm sai lầm cho rằng người
thầy giáo giỏi là người có kiến thức uyên bác , một thầy giáo – từ điển bách khoa
.Nừu thầy giáo chỉ làm chức năng truyền thụ kiến thức thì sẽ thực hiện phương
châm “ Thầy giáo là trung tâm ‘’’ học sinh sẽ thụ động tiếp nhận kiến thức , sẽ
học thuộc lòng những gì thầy giáo giảng và cho ghi cũng như trong sách đã viết.
Đó chính là cách giảng dạy giáo điều,nhồi sọ biến giáo viên thành người thuyết
trình ,giảng giải và học sinh thụ động tiếp nhận những điều đã nghe, đã đọc .Có
nhà giáo dục đã gọi đó là cách “ Nhai kiến thức rồi mớm cho học sinh ‘’’.
Chúng ta đều biết rằng việc dạy học được tiến hành trong một quá trình
thống nhất gồm hai khâu có tác dụng tương hỗ nhau :giảng dạy và học tập .Cả
việc giảng dạy và học tập đều là một quá trình nhận thức ,tuân theo những quy
luật nhận thức.
Nhận thức trong dạy học được thể hiện trong hoạt động của giáo viên và
học sinh đối với việc truyền thụ và tiếp thu một nội dung khoa học được quy
định trong chương trình voới những phương pháp dạy học thích hợp ,những
phương tiện hình thức cần thiết để đạt được kết quả nhất định đã đề ra.
Từ lâu các nhà sư phạm đã nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa của
việc phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập .Nhà giáo dục người Đức
là Disterverg đã khẳng định đúng đắn rằng :Người giáo viên tồi truyền đạt chân
lí ,người giáo viên giỏi dạy cách tìm ra chân lí ‘’’.
Điều này có nghĩa rằng người giáo viên không chỉ giới hạn công việc của
mình ở việc đọc cho học sinh ghi chép những kiến thức có sẵn,bắt các em học
thuộc lòng rồi kiểm tra điều ghi nhớ của các em thu nhận được ở bài giảng của
giáo viên hay trong sách giáo khoa .Điều quan trọng là giáo viên cung cấp cho
các em những kiến thức cơ bản (bao gồm kiến thức khoa học ,sự hiểu biết về các
quy luật ,nguyên lí và các phương pháp nhận thức…) làm cơ sở định hướng cho
việc tự khám phá các kiến thức mới ,vận dụng vào học tập và cuộc sống .Vì vậy
việc khơi dậy ,phát triển tri thức ,ý chí ,năng lực bồi dưỡng ,rèn luyện về học tập
là con đường phát triển tối ưu của giáo dục - đó chính là con đường lấy học sinh
làm trung tâm ,làm chủ thể của việc nhận thức với sự hướng dẫn, giáo dục tích

So sánh kiểu dạy học truyền thống và phương pháp dạy học nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh chúng ta thấy rõ những điều khác biệt cơ bản.Xin trích
dẫn một vài ví dụ của giáo sư Phan Ngọc Liên để thấy rõ sự khác biệt đó.

Kiểu dạy học truyền thống Phương pháp dạy học phát huy
tính tích cực của
1- Cung cấp nhiều sự kiện 1- Cung cấp những kiến thức cơ
bản
,được lựa chọn phù hợp với yêu cầu
Trình độ của học sinh ,nhằm vào
mục tiêu
đào tạo
được xem là tiêu chí cho
chất lượng giáo dục , nhớ tốt ,
thuộc lòng.
2- Giáo viên là nguồn kiến thức duy nhất 2- Ngoài lời giảng của
giáo viên trên l
Phần lớn thời gian trên lớp dùng cho lớp , học sinh được tiếp
xúc với
Giáo viên giảng học sinh chỉ chăm chú những nguồn kiến thức
khác : Vốn
Kiến thức đã học ,kiến
thức của bạn
bè,trong sách giáo khoa
,tài liệu
tham khảo,đồ dùng trực
quan,thực
tế cuộc sống.
Nghe và ghi lại lời giáo viên Học sinh chăm chú nghe
giảng 1 nhận

tra,bài tập
Thực hành ,học sinh
được tự đặt
Hỏi ,bài tập,thực hành một cách vấn đề ,câu hỏi để trình
bày ,trao
Thụ động . Việc đánh giá kết quả đổi ,được nêu ý kiến của
riêng
Học tập được đo bằng trí nhớ. Mình
Sự đánh giá kết quả học
tập căn
Cứ vào trình độ hiểu
biết của
Học sinh ,đòi hỏi học
sinh phải
Lập luận.
5- Việc học lí thuyết không gắn với 6 – Việc dạy lí
thuyết để nâng cao
Trình độ nhận thức
của học
Sinh ,làm cơ sở để
vận dụng
Những kiến thức đã
học vào
Thực hành ,nhất là các môn thuộc khoa thực hành bộ môn và
trong
Học xã hội và nhân văn. cuộc sống .Qua đó
củng cố ,
Làm phong phú kiến
thức đã
Học.

Trong vài năm gần đây , bộ môn lịch sử nói chung và môn lịch sử lớp
9 nói riêng trong trường THCS đã được chú trọng hơn trước . Điều đó được
thể hiện ở chỗ môn lịch sử được xếp ngang hàng với các môn khác như Lí ,
Hoá… được tổ chức thi tuyển học sinh giỏi các cấp được cung cấp thêm các
trang thiết bị và tài liệu tham khảo phục vụ cho việc daỵ và học .
Tuy nhiên qua hơn 10 năm giảng dạy bộ môn này tôi thấy rằng việc
dạy học môn lịch sử hiện nay vẫn còn giặp rất nhiều khó khăn , trở ngại nhất
là việc phát huy tính tích cực của học sinh tuy đã được phổ biến , học tập bồi
dưỡng thường xuyên theo chu kỳ nhưng kết quả đạt được không đáng là bao .
Điều đó đã dẫn đến chất lượng bộ môn đối với học sinh lớp 9 khi ra trường là
không cao, chưa đáp ứng được nhu cầu giáo dục và mục tiêu đào tạo đặt ra.
Thực trạng của vấn đề này có thể giải thích ở những nguyên nhân cơ
bản sau đây :
Thứ nhất là vẫn tồn tại một quan niệm cố hữu cho rằng môn Lịch sử
cũng như Địa lí , Kĩ thuật , Thể dục , GDCD … đều là những môn phụ . Điều
này được thể hiện việc quan tâm đến chất lượng bộ môn từ cấp lãnh đạo chưa
đúng mức . Theo tìm hiểu của cá nhân tôi nhiều trường không có giáo viên
chuyên sử mà giáo viên dạy Văn , Địa lí … có thể dạy sử do đó không đáp
ứng yêu cầu của bộ môn đặc biệt trong giai đoạn hiện nay.

Thứ hai là về cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy và học tập tuy đã được
đầu tư nhưng vẫn còn thiếu so với yêu cầu giáo dục hiện nay . Tình trạng dạy
chay vẫn còn khá phổ biến . Trong suốt quá trình học bộ môn từ lớp 6 đến
lớp 9 cả thầy và trò chưa bao giờ có điều kiện tham quan một di tích lịch sử
vì không có kinh phí . Điều đó làm cho vốn kiến thức kiến thức của các em
chỉ bó gọn trong sách vở và
Bài giảng .
Nguyên nhân thứ ba là việc phát huy tính tích cực học tập của học
sinh lớp 9 trong học tập bộ môn lịch sử còn nhiều hạn chế một phần là do
chính những cơ chế , những quy định từ cấp trên . Trong những năm trở lại

sự kiện lịch sử mà khám phá bản chất sự kiện , hiện tượng hay quá trình
lịch sử . Trên cơ sở đó hình thành thế giới quan khoa học , nhân sinh
quan cách mạng , giáo dục tư tưởng tình cảm , bồi dưỡng truyền thống
dân tộc.
- Cấu trúc của giờ học phải linh hoạt , mềm dẻo gây được hứng
thú bất ngờ và hấp dẫn cho học sinh . Không nhất thiết cứ phải tiến hành
giờ học theo trình tự các bước .
- Ví dụ : Không nhất thiết vào đầu giờ học là kiểm tra bài cũ ,
cuối giờ học là củng cố kiến thức bài học mà có thể kiểm tra bài cũ của
học sinh ngay khi
- cung cấp kiến thức mới .
Nếu vận dụng tốt cấu trúc của giờ học sẽ tránh được sự nhàm chán ,
công thức mà học sinh đã biết trước khi vào giờ học.
- Phải xuất phát từ đối tượng cụ thể ở từng lớp học trong toàn
khối lớp 9 để xem xét khả năng tự nhận thức của học sinh mà tìm biện
pháp phát triển ở các em mặt nào đó của tư duy lịch sử . Tư duy bao giờ
cũng xuất phát từ cái cụ thể . Tưduy lịch sử bao giờ cũng nhiều nội
dung , nhiều cấp độ từ thấp đến cao , từ đơn giản đến phức tạp . Đó là tư
duy tái tạo , trí tưởng tượng , khả năng phân tích , so sánh , tư duy tổng
hợp , tư duy lô gíc…
Chính vì vậy , ngoài việc sử dụng các biện pháp dạy học , người giáo
viên cần phải phân loại được các sự kiện , hiện tượng lịch sử , xem kiến
thức đó phát triển tư duy nào cho học sinh.
PHầN THứ NHấT
Các biện pháp sư phạm để phát huy tính tích cực của học
sinh lớp 9 trong học tập môn lịch sử
1-Sử dụng SGK nhằm phát triển tư duy cho học sinh .
a- Sử dụng SGK để trình bày bài giảng :
Sau khi soạn giáo án xong , cần nghiên cứu nội dung toàn bài
trong SGK , xác định kiến thức cơ bản của bài , hiêu rõ nội dung tinh thần mà tác

- Ngày 9- 10- 1947 một binh đoàn hỗn hợp ngược sông Hồng ,
sông Lô , sông Gâm lên thị xã Tuyên quang , Chiêm hoá bao vây phía tây
căn cứ địa Việt Bắc.

Trong SGK ở phần lớn các bài đều có các đoạn chữ in nhỏ , in nghiêng
. Kiến thức được thể hiện ở các đoạn này rất quan trọng – là nguồn tư liệu mới
làm nổi bật nội dung cơ bản của bài . Chính vì vạy giáo viên phải sử dụng triệt để
. Nếu nó đề cập những vấn đề khó , phức tạp thì giáo viên miêu tả hoặc kể
chuyện , nếu dễ có thể cho học sinh cùng đọc hoặc một em đọc to cho cả lớp
nghe để các em cảm thụ về những sự kiện , hiện tượng lịch sử trong đoạn đó .
c- Hướng dẫn học sinh sử dụng SGK để học ở nhà
Đối với học sinh lớp 9 thì khả năng tự học ở nhà một cách độc lập đã
khá cao , giáo viên cần giao nhiệm vụ cụ thể , vưà sức với các em . Nếu hoàn
thành tốt thì đó chính là điều kiện để tư duy của các em phát triển
Ví dụ : Khi học bài “Cách mạng Việt Nam trước khi Đảng cộng sản ra
đời ‘’’ giáo viên hướng dẫn học sinh làm bài tập để nêu rõ sự thành lập và hoạt
động của ba tổ chức cách mạng bằng cách lập bảng so sánh
Tên tổ chức Thời gian thành lập Bộ phận lãnh đạo Thành phần tham gia
Chủ trương hoạt động
2- Sử dụng hệ thống các câu hỏi trong dạy học lịch sử lớp 9 để phatstriển
tư duy cho học sinh
Để sử dụng tốt hệ thống các câu hỏi trong quá trình dạy học chúng ta cần
lưu ý mấy điểm sau :
- Câu hỏi phải vừa sức , đúng đối tượng , không quá khó hoặc
quá dễ .
- Mỗi giờ học chỉ nên sử dụng từ 5 đến 7 câu hỏi . Sau mỗi
chương có câu hỏi bài tập .
- Triệt để khai thác các câu hỏi trong SGK kết hợp với câu hỏi
sáng tạo .
a-Nêu câu hỏi đầu giờ học : Đầu giờ học giáo viên có thể kiểm tra hay

4 – Sự chuẩn bị kiên trì , chu đáo của ta về chính trị , vũ trang .
Chủ 5- Khả năng tận dụng thời cơ “ngàn năm có một ‘’’ của ta .
Quan
Như vậy so sánh những kiến thức ở bảng trên thì học sinh sẽ phân biệt
được đâu là điều kiện khách quan , đâu là điều kiện chủ quan . Điều đó giúp
các em không những nắm về kiến thức mà còn có tác dụng giáo dục , rèn luyện
kĩ năng , kĩ xảo , phát triển tư duy .
c- Xây dựng hệ thống câu hỏi trên lớp
Câu hỏi phải được giáo viên chuẩn bị từ khi soạn giáo án , phải dự kiến
nêu ra lúc nào ? Học sinh sẽ trả lời ra sao ? Đáp án trả lời thế nào ? Cần tránh
câu hỏi mà các em chỉ cần trả lời một cách đơn giản là Có hay “Không’’ ,
“Đúng’’ hay “Sai’’, hoặc câu hỏi quá dễ làm học sinh thoả mãn đi đến chủ
quan về vốn hiểu biết của mình .
Thông thường, căn cứ vào tính chất , đặc điểm của các kiến thức lịch sử
mà có thể nêu các loại câu hỏi sau :
- Câu hỏi về sự phát sinh của các sự kiện , hiện tượng lịch sử
như nguyên nhân sâu xa , nguyên nhân trực tiếp hay hoàn cảnh lịch sử
của sự kiện , hiện tượng đó .
- Câu hỏi về quá trình diễn biến , phát triển của sự kiện , hiện
tượng lịch sử như diễn biến các cuộc khởi nghĩa , các cuộc cách mạng
hoặc các cuộc cách mạng hoặc các cuộc chiến tranh .
- Câu hỏi nêu lên đặc trưng , bản chất của các hiện tượng lịch
sử bao gồm sự đánh giá và thái độ của học sinh đối với các hiện tượng
lịch sử ấy .
Ví dụ : Em hãy đánh giá vai trò của Nguyễn ái Quốc đối với sự thành
lập Đảng cộng sản Việt nam .
- Câu hỏi tìm hiểu kết quả , nguyên nhân thắng lợi (thất bại) và
ý nghĩa lịch sử các sự kiện hiện tượng lịch sử .
- Câu hỏi đối chiếu , so sánh giữa các sự kiện , hiện tượng lịch
sử cùng loại với nhau .

phát biểu ý kiến tại đại hội Tua (12- 1920).S au khi tường thuật giáo viên cho
học sinh cảm nhận được việc Nguyễn ái Quốc bắt đầu tiếp thu chủ nghĩa Mác –
Lê nin để truyền bá vào Việt Nam từ đó có tình cảm tự hào về con người nguyễn
ái Quốc.
Như vậy việc sử dụng tranh ảnh vừa khai thác được nội dung lịch sử thể
hiện trong tranh ảnh bổ sung cho bài giảng , vừa phát huy được năng lực tư duy
cho học sinh , kích thích trí tưởng tượng phong phú , tạo hứng thú học tập cho
các em .
b- Sử dụng chân dung các nhân vật lịch sử trong SGK
Học sinh lớp 9 bậc THCS cũng như các lớp khác rất thích xem tranh
ảnh , chân dung các nhà cách mạng , cacsanh hùng dân tộc , các vị lãnh tụ ,
các nhà phát minh khoa học , các nhà hoạt động văn hoá nghệ thuật . Các
em không chỉ chú ý miêu tả bề ngoài mà còn chú ý phân tích nội dung , tính
cách , hành vi thể hiện ở tranh ảnh .
Vì vậy giáo viên phải làm nổi bật tính cách nhân vật để gây hứng thú
cho học sinh , kích thích óc tò mò , phát triển năng lực nhận thức . Từ đó
làm cho các em khâm phục , học tập được đạo đức , tài năng của họ .
Tuy nhiên phải chọn thời gian phù hợp để đưa chân dung của nhân
vật lịch sử ra . Khi sử dụng , giáo viên phải phân tích ,định hướng cho học
sinh , tự mình đánh giá vai trò , tính cách của nhân vật .
Ví dụ :Khi dạy bài “Đảng cộng sản Việt Nam ra đời’’ khi dạy đến
mục “Luận cương chính trị 10 – 1930’’ giáo viên cho học sinh quan sát bức
ảnh Trần Phú . Sau đó cho học sinh phát biểu nêu lên sự hiểu biết về nhân
vật lịch sử này ,giáo viên kể cho các em nghe về tiểu sử , quá trình hoạt
động cách mạng và khí tiết của người chiến sĩ cộng sản Trần Phú – Tổng bí
thư đầu tiên của Đảng ta .

c- Sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử

Bản đồ là phương tiện trực quan rất quan trọng và sinh động trong dạy

Đây là một phương pháp dạy học hiện đại nhất hiện nay , việc sử dụng
các thiết bị dạy học này cũng không phải là điều dễ dàng , bản thân cũng chưa
từng dạy mà mới chỉ được dự một , hai tiết của các đồng nghiệp đã dạy thì cảm
thấy rất thích , học sinh thì đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác , hiệu quả
thu được rất cao . Song để dạy được một giờ như vậy phải có sự chuẩn bị rất
công phu , phải biết sử dụng các phương tiện hiện đại . Bản thân trong thời gian
tới sẽ cố gắng để dạy theo phương pháp này .
Như vậy việc phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 trong dạy học lịch
sử ở trường THCS là một việc làm rất quan trọng và có ý nghĩa lớn cần được mỗi
thầy giáo , cô giáo quán triệt một cach sâu sắc và vận dụng sáng tạo trong công
tác giảng dạy của mình , trong hoạt động nội khoá cũng như hoạt động ngoại
khoá . Tuy nhiên để làm tốt việc này cần có sự chuyển biến mạnh mẽ mang tính
cách mạng trong phương pháp dạy – học lịch sử và phải có thời gian kiểm
nghiệm sự đúng đắn của nó so với kiểu dạy truyền thống . Mỗi giáo viên sau khi
vận dụng các phương pháp dạy học vào từng bài phải có sự nhận xét , đánh giá ,
rút kinh nghiệm và trao đổi , phổ biến với đồng nghiệp để khẳng định những biện
pháp sư phạm trong việc nâng cao chất lượng bộ môn . Cần trách khuynh hướng
“tách lí thuyết với thực tế”
Điều cuối cùng là muốn thực hiện tốt điều này , đòi hỏi người giáo viên
ngoài năng lực chuyên môn , nghiệp vụ sư phạm thì phải có ý thức trách nhiệm
cao , phải có cái tâm mang đặc thù của nghề dạy học bởi vì phương pháp dù hay
đến mấy nhưng người thầy không có trách nhiệm cao ,không yêu nghề và thương
yêu học sinh hết mực thì cũng không đem lại kết quả như mong muốn . Có như
vậy chúng ta mới góp phần đào tạo thế hệ trẻ thành những người lao động làm
chủ nước nhà : có trình độ văn hoá cơ bản , phẩm chất đạo đức tốt , có sức khoẻ ,
thông minh sáng tạo … đáp ứng được những yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội
của đất nước trong thời đại công nghiệp hoá - hiện đại hoá .

Bỉm sơn ngày 15/3/2008
Hồ Thị Nho