LUẬN VĂN:

Xây dựng và phát triển nhân cách học sinh trung
học phổ thông tỉnh Nam định qua giảng dạy môn
Giáo dục công dân hiện nay
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Mục tiêu đào tạo của nhà trường phổ thông Việt Nam hiện nay là từng bước hình
thành và phát triển toàn diện nhân cách tốt đẹp cho thế hệ trẻ. Đó là những công dân tương
lai, những người lao động mới phát triển toàn diện trên tất cả các mặt sao cho phù hợp với
yêu cầu, điều kiện và hoàn cảnh của đất nước cũng như phù hợp với sự phát triển của thời
đại.
Luật giáo dục 2005 đã chỉ rõ:“ Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh
phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển
năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam
xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp

đầu trong phong trào giáo dục của cả nước. Tuy nhiên, giáo dục cấp THPT vẫn còn tồn tại
nhiều yếu kém, bất cập. Bộc lộ rõ nhất là chất lượng giáo dục toàn diện, chất lượng giáo
dục nhân cách cho học sinh THPT qua môn GDCD còn thấp.
Thực trạng đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống của một bộ phận không nhỏ học
sinh có những biểu hiện đáng lo ngại: nhận thức lệch chuẩn, mờ nhạt lý tưởng, lối sống
thực dụng, đua đòi, thiếu hoài bão lập thân, lập nghiệp. Nhiều học sinh đã sa ngã vào
những tệ nạn xã hội, tiếp cận với những thông tin không lành mạnh, hư hỏng, bị xói mòn
và băng hoại về tâm hồn và thể xác. Tình trạng vi phạm pháp luật, xuống cấp về đạo đức,
nhân cách của lứa tuổi học trò đã và đang ngày càng tiếp diễn, là tiếng chuông báo động
đối với sự tồn tại và phát triển của tỉnh nhà.
Vì vậy, việc xây dựng và phát triển nhân cách cho học sinh THPT là một trong
những vấn đề được đặt ra hết sức cấp thiết. Đây cũng là nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của
GD&ĐT tỉnh Nam Định trong giai đoạn hiện nay.
Với mong muốn góp một phần của mình vào việc nâng cao vị trí, vai trò, hiệu quả
giáo dục nhân cách cho học sinh THPT ở Nam Định hiện nay, thông qua chất lượng giảng
dạy và học tập bộ môn GDCD, tác giả chọn đề tài: “Xây dựng và phát triển nhân cách học
sinh trung học phổ thông tỉnh Nam định qua giảng dạy môn Giáo dục công dân hiện
nay”, làm đề tài luận văn thạc sỹ triết học, chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Thông qua giảng dạy môn GDCD để hình thành và phát triển nhân cách cho học
sinh THPT là một nội dung rất quan trọng trong chiến lược giáo dục - đào tạo con người
của Đảng. Trong thời gian qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục nhân cách
dưới những góc độ khác nhau, có giá trị rất lớn về mặt lý luận và thực tiễn. Cụ thể là:
Sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), đề tài mang mã số NN7: “ Cải tiến công tác
giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức và lối sống cho học sinh, sinh viên trong hệ thống giáo
dục quốc dân ” do Phạm Tất Dong làm chủ nhiệm. Đề tài nghiên cứu về nhân cách nói chung,
về giáo dục đạo đức, chính trị và tư tưởng trong các trường từ tiểu học đến đại học những năm

khoa học với giáo dục đạo đức, những biểu hiện nhân cách trong lối sống và đưa ra dự báo
mô hình nhân cách thanh niên năm 2000.
Đào Thị Oanh (2007), “Vấn đề nhân cách trong tâm lí học ngày nay”, Nxb Giáo
dục, Hà Nội. Cuốn sách tổng hợp và khái quát lí luận tâm lí học về nhân cách, đề xuất các
giải pháp về hình thành, phát triển nhân cách trong công tác giáo dục thế hệ trẻ…
Ngoài ra còn có một số luận văn thạc sỹ, luận án tiến sỹ khác nghiên cứu đến vấn đề
đạo đức, nhân cách học sinh, sinh viên như:
Luận án tiến sỹ triết học của Trần Sỹ Phán (1999), nghiên cứu về: “Giáo dục đạo
đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam giai đoạn hiện nay”.
Luận án tiến sỹ triết học chuyên ngành CNXHKH của Đỗ Tuyết Bảo (2001) với
vấn đề: “Giáo dục đạo đức cho học sinh trường trung học cơ sở tại thành phố Hồ Chí Minh
ở nước ta hiện nay”.
Luận án tiến sỹ triết học chuyên ngành CNXHKH của Nguyễn Sỹ Quyết Tâm
(2008) nghiên cứu về: “Giáo dục tinh thần yêu nước Xã hội chủ nghĩa cho học sinh THPT
ở miền Đông Nam Bộ hiện nay”. Luận án thạc sỹ triết học chuyên ngành CNXHKH của
Nguyễn Sỹ Quyết Tâm (2003) nghiên cứu về: “Giáo dục đạo đức xã hội chủ nghĩa qua
môn giáo dục công dân cho học sinh trung học phổ thông ở Bà Rịa – Vũng Tàu hiện
nay”…
Tôi đã kế thừa trực tiếp những thành quả nghiên cứu khoa học nêu trên, dựa vào
những gợi mở của các tác giả đi trước về lý luận và phương pháp để triển khai công trình
của mình.
Tuy đã có nhiều công trình của các nhà khoa học nghiên cứu về con người, giáo dục
đạo đức, phát triển nhân cách. Nhưng đến nay vẫn chưa có công trình nào đi sâu nghiên
cứu trực tiếp về: “Xây dựng và phát triển nhân cách học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam
định qua giảng dạy môn Giáo dục công dân hiện nay”. Vì vậy, đề tài của tôi không trùng
lặp với các công trình đã được công bố. Những tài liệu nêu trên giúp ích cho tôi trong việc
tham khảo để nghiên cứu đề tài, viết luận văn thạc sỹ.


- Cơ sở thực tiễn của luận văn là thực trạng sự băng hoại về đạo đức, lối sống,
xói mòn về nhân cách, phai nhạt về những chuẩn mực đạo đức và thực tiễn công tác
giảng dạy môn GDCD cho học sinh THPT ở tỉnh Nam Định những năm vừa qua.
5.2. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp luận: Luận văn được thực hiện trên cở sở vận dụng phương pháp
luận của chủ nghĩa duy vật chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
- Phương pháp cụ thể: Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương
pháp logic và lịch sử, phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, thống kê xã hội học…
6. Những đóng góp mới của luận văn
Làm rõ hơn tầm quan trọng của việc xây dựng và phát triển nhân cách cho học sinh
THPT từ hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu dưới góc độ chính trị - xã hội.
Đánh giá tình hình xây dựng và phát triển nhân cách cho học sinh THPT tỉnh Nam
Định qua giảng dạy môn GDCD hiện nay.
Từ đó đã đề xuất những định hướng và giải pháp nhằm xây dựng và phát triển nhân
cách cho học sinh THPT ở tỉnh Nam định qua môn GDCD.
7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
Góp phần vào việc nhận thức đầy đủ hơn vai trò của môn GDCD đối với quá trình
xây dựng và phát triển nhân cách cho học sinh THPT.
Kết quả nghiên cứu của tác giả có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc
nghiên cứu và giảng dạy môn GDCD trong trường THPT, công tác chỉ đạo của các cán bộ
quản lý giáo dục ở nước ta nói chung và ở tỉnh Nam định nói riêng.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, phụ lục, Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm
3 chương, 6 tiết.
đầu thế kỷ thứ V - thứ VI sau CN, nhà triết học Bôêtut (480-525, La Mã) đã đưa ra một
định nghĩa khá hoàn chỉnh về con người. Theo ông: Con người là một bản thể cá thể của
bản chất lý trí, như là một cá thể; nó là vật chất, từ đó tạo nên nguyên tắc cá thể hoá. Tâm
hồn không phải là con người, mà chỉ là một cái gì đó được tạo lập nên. Chỉ một mình
người là một trong tồn tại người vật chất; người là tồn tại vật chất cao nhất, tạo nên các
phẩm chất đặc biệt là nhân phẩm và các quyền.
Quan điểm duy tâm, siêu hình đã quy đặc trưng, bản chất con người vào lĩnh vực ý
thức, tư tưởng, tình cảm, đạo đức. Xem bản chất con người là cái gì đó dược quy định sẵn
từ tự nhiên, là những nhu cầu thuộc về sự duy trì thể xác và dục vọng để phát triển giống
nòi. Do đó, giải thích bản chất con người từ góc độ những điểm chung của mọi sinh vật
trên trái đất. Hoặc lại tìm kiếm bản chất con người trong khuôn khổ cá nhân riêng lẻ, nghĩa
là con người bị tách khỏi mối quan hệ xã hội hiện thực của nó.
Tính chất siêu hình của các quan điểm trên về bản chất con người biểu hiện ở chỗ:
coi bản chất con người là cái vốn có, trừu tượng và quy nó về bản tính tự nhiên, tách khỏi
xã hội và trở nên bất biến.
Với quan điểm duy vật triệt để và phương pháp biện chứng C.Mác và Ph.Ăngghen
đã tạo nên một bước ngoặt quan trọng trong việc nhận thức con người và bản chất con
người.
Các ông xem xét, phân tích con người xuất phát từ con người hiện thực, con người
thực tiễn và chỉ rõ: thông qua hoạt động thực tiễn con người làm biến đổi đời sống xã hội,
đồng thời cũng biến đổi chính bản thân mình. Điều đó nghĩa là con người tiếp nhận bản
chất xã hội của mình thông qua hoạt động thực tiễn.
Con người vừa là một thực thể tự nhiên vừa là một thực thể xã hội Đứng về mặt
sinh học thì “Con người là một bộ phận của giới tự nhiên” (…, tr135), phát sinh trực tiếp
từ động vật. Theo Ph.Ăngghen: “Bản thân cái sự kiện là con người từ loài động vật mà ra,
cũng đã quyết định việc con người không bao giờ hoàn toàn thoát ly khỏi những đặc tính
vốn có của con vật. Thành thử bao giờ cũng chỉ nói đến việc những đặc tính ấy có ảnh

Sự phát triển thể chất gắn liền với sự phát triển về tinh thần, theo quy luật phát triển
tâm, sinh lý lứa tuổi, đó là sự biến đổi về số lượng, chất lượng và sự chuyển hoá chúng cho
nhau; là bước phát triển nhảy vọt của từng cá nhân về năng lực và phẩm hạnh phù hợp với
lịch sử xã hội và thời đại. Sự phát triển đó tạo nên nhân cách của con người, trong đó có
nhân cách của học sinh THPT.
Trong khi phê phán những quan điểm của Phơbách, xuất phát từ những cá thể cô
lập để nhận thức bản chất con người. C.Mác đã đưa ra luận điểm nổi tiếng về bản chất con
người: “Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng
biệt. Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội”
(…,11)
Khi nói bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội cũng có nghĩa là tất cả
các quan hệ xã hội đều góp phần hình thành bản chất con người, nhưng yếu tố có ý nghĩa
quyết định nhất là quan hệ sản xuất. Bởi vì các quan hệ khác đều trực tiếp hoặc gián tiếp
chịu sự quy định của quan hệ này. Mỗi hình thái kinh tế - xã hội đều có một kiểu quan hệ
sản xuất nhất định giữ vai trò chi phối và chính kiểu quan hệ sản xuất đó lại là cái xét đến
cùng, tạo nên bản chất của con người trong giai đoạn lịch sử đó.
Các quan hệ xã hội không phải chỉ xét ở quan hệ trong từng hình thái xã hội riêng
biệt mà còn khái quát những quan hệ xã hội chung thể hiện qua từng chế độ, thời đại riêng
biệt. Quan hệ xã hội vừa diễn ra theo chiều ngang đương đại, vừa theo chiều dọc lịch sử.
Các quan hệ xã hội quy định bản chất con người bao gồm cả quan hệ xã hội hiện tại và
quan hệ xã hội truyền thống, bởi vì trong lịch sử của mình con người bắt buộc phải kế thừa
di sản của những thế hệ trước đó.
Khi xem xét bản chất con người ta không được tách rời hiện tại và quá khứ vì trên
lĩnh vực văn hóa tinh thần có những truyền thống thúc đẩy con người biết cố gắng vươn
lên, nhưng cũng có những truyền thống “đè nặng lên những con người đang sống”.
Bản chất một con người cụ thể là tổng hoà các quan hệ xã hội “vốn có” và quy định
những đặc điểm cơ bản chi phối mọi hành vi của người đó. Còn tất cả những hành vi của

thể toàn vẹn có nhân cách.
Cá nhân được hình thành và phát triển chỉ trong quan hệ xã hội, nhưng xã hội thay
đổi theo tiến trình lịch sử nên cá nhân là một hiện tượng có tính lịch sử. Mỗi thời kỳ lịch
sử có một “kiểu xã hội của cá nhân” mang tính định hướng về thế giới quan, phương pháp
luận cho hoạt động của con người trong thời kỳ lịch sử cụ thể đó.
Cá nhân người là một thành viên của xã hội, là khách thể mang “ tổng hoà các quan
hệ xã hội”. Nó không những chịu ảnh hưởng mà còn góp phần tạo ra những quan hệ xã
hội.
Sự phát triển của cá nhân người diễn ra theo quy luật xã hội - lịch sử, lịch sử - văn
hóa, nghĩa là chịu sự tác động của giáo dục và môi trường xã hội.
* Cá tính: dùng để chỉ cái đơn nhất, có một không hai, không lặp lại của cá nhân.
Trong tác phẩm Bàn về tự do, Giôn S.Min (1806 – 1873, Anh) đã viết: “Mỗi một con
người được phát triển và biến đổi bởi văn hoá riêng của anh ta – thì được gọi là người có
cá tính”[…,132]. Ông rất tán thưởng quan điểm phát triển người – coi trọng cá tính của
con người. Ông viết: “Cá tính đồng nghĩa với phát triển”, và “Sự phát triển tự do của cá
nhân là điều tối quan trọng cho an sinh”[…,132 -146].
Trong Tuyên ngôn Đảng cộng sản, C.Mác và Ph.Ăngghen đã nhấn mạnh đến cá
tính con người và mong muốn mỗi cá nhân phải có tính độc lập, có cá tính.
Theo Anhxtanh: Nhà trường phải phát triển ở cá thể các phẩm chất và năng lực có
giá trị cho cuộc sống xã hội. Nhưng không có nghĩa là phá huỷ hay biến các cá nhân trở
thành công cụ đơn thuần của cộng đồng, như những bầy ong, đàn bướm. Nếu một cộng
đồng toàn những cá thể đồng loạt giống nhau, không có tính độc đáo cá nhân và mục đích
cá nhân thì sẽ là một cộng đồng nghèo, không có khả năng phát triển.
Nếu như cá nhân là khái niệm phân biệt sự khác nhau giữa cá thể với giống loài, sự
khác biệt biểu hiện ra bên ngoài của cá nhân này với cá nhân khác thì nhân cách là khái
niệm để chỉ sự khác biệt giữa những yếu tố bên trong riêng biệt với toàn bộ hoạt động sống
của nó, của cá nhân này với cá nhân khác.

ý thức và giao lưu.
Nhân cách là nội dung, trạng thái, tính chất, xu hướng bên trong riêng biệt của mỗi cá
nhân. Đó là thế giới của cái “tôi” do tác động tổng hợp của các yếu tố cơ thể và xã hội
riêng biệt tạo nên.
Nhân cách chính là chất lượng xã hội của con người. Giá trị xã hội của nhân cách
được tạo lập từ các phẩm chất và năng lực của con người, kết quả của giáo dục và tự giáo
dục
Mỗi cá nhân “dấn thân ”vào cuộc sống, tiếp thu và chuyển những giá trị văn hoá của
xã hội vào bên trong mình, thực hiện quá trình so sánh, lọc bỏ, tự đánh giá, tự tạo nên thế
giới riêng của mình. Đó là quá trình xã hội hoá cá nhân và cá nhân hóa xã hội.
Với nhân cách riêng, mỗi cá nhân có khả năng tự ý thức về mình, làm chủ cuộc sống
của mình, tự lựa chọn chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm hoạt động cụ thể trong xã hội.
Mô hình nhân cách con người phát triển toàn diện bao gồm nhiều mặt, nhiều khía
cạnh, song có thể khái quát thành ba mặt cơ bản: phẩm chất đạo đức, tri thức khoa học và
năng lực nghề nghiệp, chuyên môn. Kết hợp ba nội dung giáo dục trên chính là hướng tới
việc hình thành ba mặt cơ bản trong nhân cách con người phát triển toàn diện.
Như vậy, nhân cách của con người là hệ thống các thái độ của mỗi người thể hiện ở
mức độ phù hợp giữa thang giá trị và thước đo giá trị của người ấy với thang giá trị và
thước đo giá trị của cộng đồng và xã hội; độ phù hợp càng cao thì nhân cách càng lớn. [,
138]
Tóm lại, khi con người là đại diện của loài ta gọi là cá thể. Với tư cách là thành viên
của xã hội ta gọi là cá nhân như là một thực thể độc lập và khi nó có đủ khả năng để trở
thành chủ thể của hoạt động học tập, lao động, vui chơi…thì con người trở thành nhân
cách. Giáo sư –Viện sĩ Phạm Minh Hạc đã khái quát vấn đề này qua hình vẽ: Các khái
niệm chỉ con người.(…,80)
Thành viên xã hội
Cá th
ể

Cá nhân Nhân cách thể
Quá
trình
“bứt
khỏi”

Chủ thể của hoạt động

đình, cộng đồng, xã hội và tăng dần (hay ngược lại) mức phù hợp giữa thang giá trị, thước
đo giá trị, định hướng giá trị của bản thân và cộng đồng, xã hội.
Nhân cách có tính chất xã hội, đồng thời cũng mang tính cá biệt với những kinh
nghiệm, nếp suy nghĩ, tình cảm, hoài bão, niềm tin, định hướng giá trị, tính cách riêng tạo
ra tính đa dạng của các cá nhân
Khi bàn về vấn đề xây dựng và phát triển nhân cách có rất nhiều quan điểm khác
nhau. Nhà triết học XôViết Smirnov đã khẳng định: Con người được sinh ra nhưng nhân
cách thì phải được hình thành (…,83). Nhân cách không có sẵn mà được hình thành và
phát triển trong quá trình sống, giao tiếp, học tập, vui chơi, lao động…Theo V.I.Lênin:
cùng với dòng sữa mẹ, con người hấp thụ tâm lí, đạo đức của xã hội mà nó là thành viên.
A.N.Lêonchiev – nhà tâm lí học Xô viết chỉ rõ: nhân cách cụ thể là nhân cách của
con người sinh thành và phát triển theo con đường từ bên ngoài chuyển vào nội tâm, từ các
quan hệ với thế giới tự nhiên, thế giới đồ vật, nền văn hoá xã hội do các thế hệ trước tạo ra,
các quan hệ xã hội mà nó gắn bó.
Việc xây dựng và phát triển nhân cách học sinh THPT là một diễn biến phức tạp, nó

bên ngoài, kể cả các điều kiện tự nhiên và xã hội, có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống,
hoạt động và phát triển nhân cách các em.
Môi trường xã hội với thể chế chính trị, luật pháp, hệ tư tưởng, trình độ dân trí,
truyền thống văn hoá dân tộc và các quan hệ xã hội khác… ảnh hưởng rất nhiều đến sự
phát triển nhân cách của mỗi học sinh. Trình độ sản xuất, chế độ chính trị quy định chiều
hướng và nội dung của nền giáo dục xã hội và cũng quy định cả chiều hướng phát triển của
từng cá nhân.
Các mối quan hệ xã hội ảnh hưởng theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực đến học sinh.
Tuy nhiên, tính chất và mức độ ảnh hưởng của môi trường đối với mỗi cá nhân còn tuỳ thuộc
vào quan điểm, xu hướng, năng lực của cá nhân.
Tập thể, trong đó là những nhóm bạn bè, lớp học, Đoàn thanh niên…cũng ảnh hưởng
rất lớn đến việc xây dựng và phát triển nhân cách học sinh. Trong sinh hoạt tập thể, các em
chọn lọc những gì phù hợp với sở trường, xu hướng, năng lực của mình để hoạt động.
Đồng thời chịu những tác động có ý thức và không có ý thức từ bên ngoài mà lớn lên. Tập
thể vừa là môi trường, vừa là phương tiện để giáo dục học sinh.
Những nhóm bạn bè tự phát cũng ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành nhân cách
học sinh. Bạn tốt sẽ giúp đỡ các em học tập tốt hơn, bạn bè xấu làm các em dễ hư hỏng,
đúng như câu châm ngôn mà cha ông ta đã từng dăn dạy: “Gần mực thì đen, gần đèn thì
rạng”. Vì thế mỗi học sinh rất cần phải: “Chọn bạn mà chơi”.
1.1.2.3. Yếu tố hoạt động
Trong đời sống con ng ư thế nào thì nhân cách con người phát triển như thế ấy.
Hoạt động tích cực là con đường để tiến thân, để thành đạt và là phương thức để mỗi người
vươn tới lý tưởng và hạnh phúc cá nhân. Mỗi con người có thể nói là sản phẩm của chính
bản thân mình.
Hoạt động là phương thức tồn tại và cũng là con đường cơ bản để xây dựng và phát
triển nhân cách. Nội dung, phương thức cũng như mục đích và ý thức của mỗi cá nhân
trong hoạt động sẽ tạo nên và phát triển những nét tính cách riêng của từng học sinh như:

phạm nổi tiếng Xu khômlinxki đã nói: “Tổ quốc khởi đầu từ gia đình”. Gia đình là nơi sinh
ra, là môi trường sống đầu tiên, là nơi chuyển giao các giá trị truyền thống, nuôi dưỡng và
hình thành nhân cách ban đầu cho thế hệ trẻ.
Gia đình đầm ấm, hạnh phúc luôn là nơi nương tựa vững chắc cả về vật chất và
tinh thần cho mỗi em. Là môi trường tốt nhất cho sự hình thành và phát triển nhân cách
của cá nhân, là nơi trẻ rèn luyện để hình thành lối sống cao đẹp, sống có tình nghĩa, đạo lý.
Cho dù xã hội có bắt nhịp phát triển với tốc độ như thế nào đi chăng nữa thì gia
đình vẫn luôn giữ vai trò là hạt nhân, là viên đá tảng xây dựng nền móng xã hội.
Mức sống, trình độ học vấn, thói quen, nếp sống của gia đình, mối quan hệ tình
cảm của các thành viên, tính mẫu mực của người lớn và phương pháp giáo dục gia đình có
ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành nhân cách của các em. Có người đã nói: tổ ấm gia
đình là một pháo đài vững chắc để mỗi cá nhân được an toàn trước những cám dỗ của xã
hội và cũng chính là bệ phóng tốt nhất để cá nhân có thể hoà nhập vào xã hội và góp ích
cho xã hội.
Giáo dục gia đình được tiến hành trong cả cuộc đời một con người với nhiều nội
dung và hình thức phong phú. Với đặc điểm chủ yếu là quan hệ tình yêu, pháp lý và huyết
thống, giáo dục gia đình được xây dựng trên cơ sở tình cảm gia đình bền chặt, là yếu tố
quan trọng nhất quyết định sự hình thành và phát triển nhân cách cho mỗi học sinh.
Trong các loại giáo dục: giáo dục gia đình, xã hội và nhà trường thì giáo dục nhà
trường có vai trò quan trọng nhất.
Nhà trường là cơ quan giáo dục chuyên nghiệp, có đội ngũ các nhà sư phạm được
đào tạo, nội dung chương trình được chọn lọc, phương pháp giáo dục phù hợp với mọi lứa
tuổi, có các phương tiện kỹ thuật phục vụ cho giáo dục. Mục đích giáo dục nhà trường phù
hợp với xu thế phát triển xã hội và thời đại. Giáo dục nhà trường, bằng kiến thức và
phương pháp khoa học, bằng tổ chức các hoạt động, giao lưu trong thực tiễn đã xây dựng
và phát triển nhân cách cho học sinh. Qua đó tạo nên bộ mặt tâm lí cá nhân phù hợp với
những tiêu chuẩn, giá trị xã hội và thời đại.

Trong việc giáo dục, tất cả phải dựa vào nhân cách của người giáo dục, bởi
vì sức mạnh của giáo dục chỉ bắt nguồn từ nhân cách con người mà có. Không
một điều lệ, chương trình, không một cơ quan giáo dục nào dù có được tạo ra
một cách khôn khéo như thế nào cũng không thể thay thế được nhân cách của
con người trong sự nghiệp giáo dục. Không một sách giáo khoa, một lời khuyên
răn nào, một hình phạt, một khen thưởng nào có thể thay thế ảnh hưởng cá nhân
người thầy giáo đối với học sinh […,63].
Hoạt động chính của thầy giáo là tổ chức và điều khiển học sinh lĩnh hội, thông trải
những kinh nghiệm, những tinh hoa mà loài người tích luỹ được và biến chúng trở thành
những nét nhân cách của chính mình. Không ai trong xã hội, kể cả cha mẹ cũng không thể
thay thế được vai trò và chức năng của người thầy giáo.
Trong dạy học và giáo dục, thầy giáo dùng nhân cách của chính mình để tác động
vào học sinh. Đó là phẩm chất chính trị, là thế giới quan khoa học, sự giác ngộ về lý tưởng
đào tạo thế hệ trẻ; là lòng yêu nghề, là trình độ học vấn, là sự thành thạo về nghề nghiệp; là
lối sống và phẩm chất đạo đức; là năng lực giao tiếp sư phạm, năng lực cảm hoá học sinh,
năng lực vạch dự án phát triển nhân cách học sinh…Đúng như K.D.Usinxki khẳng định:
không gì hiệu quả hơn là dùng nhân cách để giáo dục nhân cách.
Tóm lại, sự phát triển của con người là toàn bộ sự phát triển, hoàn thiện về thể chất
và tinh thần, nó bị chi phối bởi hàng loạt những yếu tố chủ quan và khách quan. Nhân cách
con người là tổ hợp những phẩm chất tâm lí cá nhân. Việc xây dựng và phát triển nhân
cách học sinh THPT được thực hiện dưới ảnh hưởng của hệ thống các quan hệ xã hội mà
các em sống, hoạt động và giao lưu.
1.2. VAI TRÒ CỦA MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN ĐỐI VỚI VIỆC XÂY
DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.2.1. Đặc điểm kiến thức môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông
1.2.1.1. Nội dung và cấu trúc chương trình môn Giáo dục công dân từ năm học
1990 -1991 đến năm học 2005 – 2006

* Lớp 11: 1,5 tiết/tuần. Nội dung chương trình là những vấn đề lớn của thời đại,
như: CNTB, CNXH; về đạo đức học, về truyền thống đạo đức dân tộc. Bao gồm 25 bài.
Bảng 1.2:
STT Tên bài Số tiết
Bài 1 Tiến bộ xã hội 1 tiết
Bài 2 Sản xuất hàng hoá và sự ra đời của Chủ nghĩa tư bản 2 tiết
Bài 3 Nền sản xuất Tư bản chủ nghĩa và các quan hệ giai cấp trong
xã hội tư bản
2 tiết
Bài 4 Nhà nước tư bản và nền dân chủ tư sản 1 tiết
Bài 5 Văn hoá tư sản và những tệ nạn xã hội trong xã hội Tư bản chủ
nghĩa
1 tiết
Bài 6 Chủ nghĩa đế quốc 1 tiết
Bài 7 Chủ nghĩa tư bản sẽ bị thay thế bằng một xã hội tiến bộ hơn 2 tiết
Bài 8 Sự ra đời của Chủ nghĩa xã hội 3 tiết
Bài 9 Xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội ở Việt
Nam
5 tiết
Bài 10 Những khó khăn và triển vọng của công cuộc đổi mới Xã hội
chủ nghĩa
1 tiết
Bài 11 Những vấn dề chung của nhân loại ngày nay 3 tiết
Bài 12 Cuộc đấu tranh của nhân dân thế giới vì độc lập dân tộc, dân
chủ và tiến bộ xã hội
2 tiết
Bài 13 Nghĩa vụ 1 tiết
Bài 14 Lương tâm 1 tiết
Bài 15 Nhân phẩm và danh dự 1 tiết
Bài 16 Hạnh phúc 1 tiết

Bài 10 Luật nhà nước và Hiến pháp 1992 2 tiết
Bài 11 Luật dân sự và hợp đồng dân sự 2 tiết
Bài 12 Luật lao động và hợp đồng lao động 2 tiết
Bài 13 Pháp luật về thuế 1 tiết
Bài 14 Luật hôn nhân và gia đình 2 tiết
Bài 15 Luật hành chính và pháp lệnh xử phạt hành chính 2 tiết
Bài 16 Luật hình sự và bộ luật hình sự 2 tiết
Bài 17 Pháp luật tố tụng và luật tố tụng dân sự 2 tiết
Bài 18 Luật tố tụng hình sự 2 tiết
Bài 19 Pháp luật và khiếu nại tố cáo của công dân 2 tiết
Bài 20 Nêu cao trách nhiệm công dân 1 tiết
Nhìn chung, nội dung chương trình, sách giáo khoa, tài liệu môn học chưa thật sự
ổn định. Có nhiều vấn đề bất cập, lạc hậu, mâu thuẫn với thực tiễn, rất khó đối với học
sinh nên tính thuyết phục không cao. Từ đó, khiến các em không thấy rõ được tác dụng
thiết thực của tri thức bộ môn trong nhận thức cũng như trong hành động. Điều đó ảnh
hưởng rất lớn đến quá trình xây dựng và phát triển nhân cách học sinh trong nhà trường
THPT.
1.2.1.2. Nội dung và cấu trúc chương trình môn Giáo dục công dân từ- năm học
2006 - 2007 đến nay
* Kế hoạch giảng dạy bộ môn
Bảng 1.4:
Lớp Số tiết/tuần Số tuần Tổng số tiết/năm
10 1 35 35
11 1 35 35
12 1 35 35
Cộng (toàn cấp) 105 105
Nguồn: Phân phối chương trình GDCD của Bộ Giáo dục và Đào tạo.