Văn chương và hội hoạ Việt Nam

(Tranh Thiếu nữ - Dương Bích Liên)
PGS.TS Phạm Vĩnh Cư
Quan hệ qua lại giữa văn học với các loại hình nghệ thuật khác ở Việt Nam là một
đề tài nghiên cứu khoa học lớn và liên ngành, đòi hỏi tập trung nhiều lực lượng
tinh nhuệ, nhiều học giả hiểu biết sâu rộng văn hoá - nghệ thuật nước ta và thế
giới. Trong bài viết ngắn này chúng tôi chỉ sơ bộ đề cập đến tương quan so sánh
giữa văn chương và hội họa Việt Nam dưới hai góc độ: vị trí của hai loại hình
nghệ thuật này trong đời sống xã hội ở những thời đại khác nhau và những cống
hiến của chúng cho kho tàng văn hoá nước nhà.
Ngoảnh nhìn lại nền văn nghệ cổ truyền của nước ta, người Việt Nam ngày nay,
đã quen với quan niệm về sự bình đẳng giữa các loại hình nghệ thuật, không thể
không ngạc nhiên về vị trí rất đỗi chênh lệch giữa một bên là văn chương và một
bên là các ngành nghệ thuật khác. Từ thế kỷ này sang thế kỷ khác, xã hội Việt
Nam xưa kia chỉ coi trọng văn chương và xem nhẹ mọi nghệ thuật khác. Biết làm
thơ, viết văn hầu như là điều kiện nhất thiết phải có ở những người thuộc giới «sĩ
phu » - tầng lớp được trọng vọng nhất trong xã hội. Từ « văn nhân » vừa có nghĩa
là một trí thức nhân văn, vừa có nghĩa người cầm bút. Những sáng tác thơ văn hay
của họ được công luận tán tụng và phẩm bình rộng rãi, tên tuổi các tác giả được
lưu truyền cho hậu thế để học tập, noi gương. Còn những nghệ nhân hoạt động
trong các khu vực nghệ thuật khác thì dù có tài đến đâu (thí dụ như kiến trúc sư
Vũ Như Tô trong thế kỷ XVI) vẫn cứ bị xem là thợ. Họ thường không đề tên dưới
những tác phẩm của mình và vì thế không được người đời sau biết đến. Nếu chúng
ta còn nhớ cái tên Vũ Như Tô và nhà văn Việt Nam thời đại mới Nguyễn Huy
Tưởng đã có thể viết một bi kịch xuất sắc về ông thì đơn thuần chỉ vì ông đã bị
giết cùng với vua Lê Tương Dực trong một cuộc bạo loạn của binh sĩ và dân
chúng thành Thăng Long phẫn nộ về những phí tổn quá lớn cho việc xây công
trình Cửu trùng đài. Song những ai trong thế kỷ XVIII đã chạm khắc nên những
pho tượng Phật và La hán ở chùa Tây Phương giờ đây rất nổi tiếng và được du
khách trong ngoài nước ngợi khen, có lẽ mãi mãi chúng ta sẽ không được biết.


(Hai cô gái và em bé - Tô Ngọc Vân)

Trong một nền văn hoá mà chỉ một nghệ thuật văn chương giữ địa vị độc tôn, bản
thân nghệ thuật ấy khó phát triển được phong phú và muôn màu muôn sắc do thiếu
cọ sát, tương tác, đua tài thi sức với các nghệ thuật khác. Trong bối cảnh kém trù
phú chung như thế, không thể hình thành một nền phê bình văn nghệ, chứ chưa
nói đến lý luận và triết học nghệ thuật. Điều này sẽ gây ra nhiều trở ngại khó khắc
phục cho những ai ấp ủ kỳ vọng viết lịch sử mỹ học Việt Nam hay lịch sử văn hoá
Việt Nam nói chung.
Tình hình đổi thay hẳn, nếu chúng ta ngoái nhìn sang các nước « đồng văn » với
chúng ta : Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên. Ở đấy, trước tiên ở Trung Quốc -
trung tâm của thế giới Hán hoá (cinisé), nước láng giềng liền núi liền sông đã ảnh
hưởng tạo tác đến toàn bộ văn hoá vật chất và tinh thần của người Việt chúng ta -
hội họa cũng như thư pháp được coi trọng và khuyến khích phát triển không kém
văn chương. Như nhiều người biết, ở Trung Quốc, bên cạnh những nhà thơ đại tài
được hậu thế tôn là «thi thánh », có những «họa thánh» và «thư thánh»
(2)
. Thư
pháp và hội họa là hai chị em ruột sinh hạ hầu như cùng một lúc, trưởng thành
trong sự kích thích, tương tác và liên kết với nhau, trong sự quan tâm bảo trợ của
nhà nước và xã hội. Nhiều hoàng đế Trung Hoa là những họa sĩ, thư pháp gia,
hoặc những nhà sưu tập nghệ thuật trứ danh
(3)
. Họa viện được thành lập bên cạnh
hoàng gia và hoạt động có quy củ từ thế kỷ VIII. Không chỉ thi từ, mà cả thư họa
đã sớm trở thành những thú vui tao nhã của giới sĩ phu Trung Hoa, cả những
người làm quan cũng như những người tránh xa quan trường. Chính do sự khác
biệt giữa nghệ thuật cung đình - quan phương với nghệ thuật của các sĩ phu tự do
mà trong lịch sử nghệ thuật Trung Hoa đã hình thành hai dòng hội họa trường tồn :


(Em Thúy - Trần Văn Cẩn) (Cô gái và hoa sen - Nguyễn Sáng)

Sang thời đại mới, trong cuộc gặp gỡ vĩ đại giữa văn hoá phương Đông với
phương Tây, hội họa và mỹ thuật cổ truyền của Trung Quốc và Nhật Bản đã ảnh
hưởng tác thành thế nào đến nhiều ngành nghệ thuật Âu - Mỹ thế kỷ XIX-XX, đã
làm giàu đến đâu kho tàng chung của nghệ thuật thế giới - về đề tài này đã có
nhiều công trình nghiên cứu đáng tin cậy được viết ở nhiều nước và bằng nhiều
thứ tiếng
(7)
. Từ Trung Quốc, Nhật Bản và cả Triều Tiên chuyển sang nghiên cứu
mỹ thuật Việt Nam cổ truyền, các học giả phương Tây đầu thế kỷ XX trong các
công trình của mình dễ gieo cho người đọc cảm tưởng là ở người Việt không có
gien hội họa
(8)
.
Hạnh phúc thay, những nghi ngờ ấy chỉ trong vài thập niên đã được xua tan bởi
những tác phẩm hội họa được triển lãm ở Hà Nội, Sài Gòn, Paris, Tokyo, Roma
của một loạt họa sĩ trẻ, báo hiệu sự ra đời tuy muộn mằn, nhưng gây ấn tượng của
một nghệ thuật hội họa Việt Nam đích thực. Tất cả những họa sĩ ấy đều là sinh
viên Trường Mỹ thuật Đông Dương - một trường cao đẳng được thành lập năm
1925 và nằm trong hệ thống Đại học Đông Dương được chính quyền Pháp bắt đầu
xây dựng từ đầu thế kỷ XX. Nói đến Trường Mỹ thuật Đông Dương và vai trò của
nó trong sự hình thành và phát triển hội họa Việt Nam tức là nói đến công lao rất
to lớn, đáng được ghi nhớ dài lâu của một họa sỹ người Pháp Victor Tardieu (1870
- 1937)
(9)

và trường cửu như thế. Cái đó có thể nghiệm ngay từ ngôn ngữ và hình thức thi ca,
mà rất nhiều độc giả người Việt hôm nay, đặc biệt các nhà thơ, đều cảm thấy mồn
một đó là ngôn ngữ và hình thức của một thời đại đã qua và không bao giờ trở lại
(chưa nói đến thế giới cảm xúc và tâm tưởng mà dòng thơ lãng mạn bay không
cao lắm ấy biểu tả
(13)
). Trong khi đó thì những truyện ngắn xuất sắc của Nguyễn
Công Hoan, Thạch Lam, Nam Cao , ký của Vũ Trọng Phụng và Nguyễn Tuân,
hai tiểu thuyết Số đỏ và Sống mòn (cần thêm vào đây cả những kịch phẩm văn
xuôi của Đoàn Phú Tứ và Nguyễn Huy Tưởng) người đọc hôm nay vẫn thấy là
mới, là hiện đại, tức là chúng đã đạt được chất « cổ điển mới » - cái « cổ điển
mới » này chính là mục đích hướng tới của mọi chuyển biến cách tân trong nghệ
thuật, không có nó thì những cách tân ấy thất bại, hay chỉ thành công một phần
nhỏ. Nguyên nhân của sự vận động lệch pha này dĩ nhiên không phải ở sự kém tài
hay quá non trẻ của những thi nhân giai đoạn này so với những người viết văn
xuôi hay kịch nói mà, thiết nghĩ, ở sức mạnh của truyền thống ngàn đời, ở sức ỳ
của tư duy thơ ca được nuôi dưỡng bằng sức ỳ của thị hiếu thẩm mỹ công chúng di
truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà bản thân những người quyết tâm làm một
cuộc cách mạng trong thơ thời ấy cũng chưa ý thức được đầy đủ. Đối với sáng tạo
nghệ thuật, truyền thống luôn luôn vừa là bệ đỡ vừa là rào cản. Theo cảm nhận của
chúng tôi, đối với thơ Việt Nam thời mới thì nó là rào cản nhiều hơn bệ đỡ, và nếu
không xuất hiện những thiên tài xuất chúng, thì cần nhiều nỗ lực kiên trì và hữu
thức của nhiều thế hệ nhà thơ nữa, để cho nền thơ nước nhà có thể đạt được chất
« cổ điển mới ». Trong bối cảnh nửa đầu thế kỷ XX, chính sự không có truyền
thống hoá ra lại là một nhân tố quan trọng phụ trợ sự trưởng thành nhanh chóng
của văn xuôi nghệ thuật và hội họa Việt Nam. Song như ta sẽ thấy, cũng sự thiếu
vắng truyền thống lâu đời, vững chắc, với nhiều đỉnh cao không thể che khuất, sau
này trong những hoàn cảnh lịch sử đã đổi khác sẽ gây cho văn chương và hội họa
nước nhà không ít khó khăn.


nên được những giá trị cổ điển chính do cái chất lãng mạn bay không cao lắm ngự
trị trong nó. Cũng chất lãng mạn bay không cao ấy, cái nhãn thức nghệ thuật còn
hạn hẹp trong cảm giác tự đủ của mình ấy đã ngăn cản không cho nhiều tác phẩm
thành công của nhiều hoạ sĩ nước ta thời đó (cũng như sau này) trở thành cổ điển.
Trong khi đó thì văn xuôi nghệ thuật Việt Nam, với Số đỏ, Vang bóng một thời,
Sống mòn đã vươn tới chất « cổ điển mới », đầy tính hiện đại.
Tiến trình hiện đại hoá hãy còn nhen nhóm trong văn học - nghệ thuật nước ta, thì
cách mạng tháng Tám thắng lợi.
Nhìn nhận và so sánh hồi cố văn chương và mỹ thuật Việt Nam giai đoạn 1945 -
1975, trước tiên cần tâm niệm rằng nền văn chương và mỹ thuật ấy tồn tại và phát
triển trong điều kiện cách mạng và chiến tranh. Mà như lịch sử cho thấy, mọi cách
mạng xã hội và mọi cuộc chiến tranh đều không thuận lợi cho sự phát triển liên tục,
không đứt đoạn, không có những đảo lộn giá trị của văn hoá. « Ở đâu đại bác rền
vang, nơi ấy các nữ thần nghệ thuật câm lặng » - châm ngôn ấy của Goethe, phát
ra trong những năm cuộc Đại cách mạng Pháp làm chấn động cả châu Âu, với
những đính chính nhất định, xem ra có thể áp dụng cho nhiều thời đại. Trong lịch
sử văn học và nghệ thuật Pháp, giai đoạn 1789 - 1815 là giai đoạn để lại những
trang trắng, không phải vì trong thời kỳ ấy người Pháp không sáng tác thơ ca, văn
xuôi, kịch, hội họa, điêu khắc và những sáng tác ấy không được cổ vũ, biểu dương,
mà vì tất cả chúng (trừ những ngoại lệ hi hữu) đều không qua được thử thách của
thời gian. Văn chương, nghệ thuật Pháp chỉ bắt đầu hồi sinh từ thời Trung hưng
(1815 - 1830). Tình trạng văn nghệ Việt Nam trong ba thập kỷ đương nói đến có
nhiều nét khác biệt. Sẽ còn lại dài lâu với thời gian không ít những bài thơ và đặc
biệt những bài hát kháng chiến hay, những truyện ngắn và những bài ký thành
công, nhưng đáng tiếc rất thưa thớt những kịch phẩm và hoàn toàn thiếu vắng
những tiểu thuyết đã chứng tỏ có sức sống lâu bền. Mà diện mạo của một nền văn
học hiện đại được quyết định bởi hai thể loại ấy, trong đó tiểu thuyết giữ vai trò số
một. Giảng bài cho những học viên Trường viết văn Nguyễn Du vào đầu những
năm 80, một nhà văn rất có tên tuổi, xưa kia là bạn thân của Nam Cao, tác giả tiểu
thuyết Sống mòn, nói rằng người Việt Nam ta chưa xây dựng được một nền tiểu

quyền lực chưa được bãi bỏ của các lý thuyết giáo điều, vai trò kiểm duyệt của nhà
nước, v.v Những giải thích như vậy không sai, song lịch sử cho thấy cũng trong
những điều kiện bên ngoài tương tự, thậm chí còn khắc nghiệt hơn rất nhiều,
những nền văn hoá giàu sức mạnh nội tại vẫn phát triển thăng hoa. Dưới chính thể
toàn trị ở nước Nga sau 1917, vẫn nảy nở những tài năng siêu đẳng, làm gương
cho nhiều thế hệ đồng nghiệp noi theo như Akhmatova, Pasternak, Mandelshtam,
Tvardovski, Zabolotski (thơ), Platonov, Bulgakov, Sholokhov (với Sông Đông êm
đềm), Solzhenitsyn, Bitov (văn xuôi), Malevich, Filonov, Sidur, Neizvestnyi (hội
họa và điêu khắc). Ở Ba Lan, Tiệp Khắc, Hungari cũng không thiếu những hiện
tượng tương tự, chúng nói lên sức phản ứng sáng tạo chiến thắng cường quyền của
những nền văn nghệ dồi dào nội lực. Iosif Brodski, một thi hào Nga nửa sau thế
kỷ XX, đã nếm trải đầy đủ mọi sự o bế, thậm chí bức hại, của nhà đương cục nước
ông, rồi sau đó được hưởng mọi tự do của một công dân Hoa Kỳ cộng với vinh
quang của giải thưởng Nobel và nhiều giải thưởng quốc gia Mỹ, đã buông một câu
có cánh chứa đựng một phần quan trọng của chân lý: « Các đế chế sản sinh ra thơ
ca, các nền dân chủ đại chúng sản sinh ra giấy lộn ». Tất nhiên, trong văn hoá hiện
đại, ngay giấy lộn cũng có loại hạng. Có giấy lộn thượng hạng (chẳng hạn không ít
best-seller ở phương Tây) và có giấy lộn mạt hạng - những sách giật gân đơn
thuần hay khiêu dâm, khiêu bạo lực hiện nay đầy rẫy trên thị trường sách ở nhiều
nước phương Tây cũng như phương Đông và cám dỗ ngay cả một số văn sĩ rất nổi
tiếng. Tranh Bửu Chỉ

Vậy tiền đề thiết yếu hơn cả là chính cái nội lực ấy của văn hoá mà những yếu tố
hun đúc nên nó, ngoài tài năng bẩm sinh và ý chí sáng tạo, là độ sâu của tư duy,
năng lực nhận thức và nhận thức lại thực tại, học thức nhân văn, sự am hiểu văn
hoá thế giới và nhiều điều kiện chủ quan khác ở người nghệ sĩ. Cái nội lực ấy xem
ra còn chưa dồi dào lắm trong các nhà tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Chính vì

khăn vật chất cản trở sáng tạo nghệ thuật và những tổn thất về nhân tài khó tránh
khỏi trong chiến tranh, nhất là một chiến tranh lâu dài và gian khổ như ở nước ta.
Xin chỉ đề cập đến một khía cạnh của vấn đề: những tiềm lực sáng tạo được phát
hiện, bồi dưỡng và tích luỹ trong giai đoạn trước, sau 1945 đã được phát huy như
thế nào và đã làm nên những giá trị gì bổ sung cho kho tàng văn hoá như ta thấy
không giàu có lắm mà cha ông ta để lại ? Chính ở đây đã sớm xuất hiện những dị
biệt, những lệch pha trong phát triển hội họa và văn chương ở nước ta. Ngay trong
những năm đầu sau khi hoà bình lập lại (1954 - 1960), khi mà dòng chảy văn học
còn lững thững, phẳng lặng, chưa có những sự kiện nổi bật
(15)
hứa hẹn những bước
phát triển mới về chất, báo hiệu sự nở rộ lần thứ hai của những tài năng đã từng
thể hiện mình rực rỡ trước cách mạng hay sự ra đời của những văn tài mới, với
những cá tính mạnh mẽ, những tìm tòi kiên định hướng về những đích nghệ thuật
mới, thì đời sống mỹ thuật ở miền Bắc nước ta (chúng tôi không nói đến miền
Nam và sáng tác của các hoạ sĩ Việt Nam hải ngoại) lại diễn ra khá sôi động, với
những triển lãm hàng năm, nơi người xem nhận ra nhiều khuôn mặt hoạ sĩ trẻ, đầy
hứa hẹn - tuyệt đại đa số họ là những cựu sinh viên tốt nghiệp hay, nhiều hơn,
chưa kịp tốt nghiệp những khoá cuối cùng của Trường Mỹ thuật Đông Dương,
hoặc những người vừa qua những lớp đào tạo trong kháng chiến. Đa số những hoạ
phẩm của họ đã được sáng tác theo những đề tài mới, hay nói theo ngôn ngữ một
thời, mang nội dung tư tưởng xã hội chủ nghĩa, song về mặt phong cách vẫn nằm
trong khuôn khổ nghệ thuật cổ điển. Nhiều tìm tòi sáng tạo đã đưa đến những
thành công nổi bật được thể hiện trong kỹ thuật tranh sơn mài đậm đà bản sắc Việt
Nam và Á Đông (Phan Kế An, Trần Đình Thọ, Nguyễn Văn Tỵ, Nguyễn Đức
Nùng, Nguyễn Tư Nghiêm ), đem lại niềm vui cho những người yêu chuộng
nghệ thuật không chỉ trong nước, mà còn ngoài nước (Triển lãm hội họa quốc tế ở
Moskva năm 1958).
Từ cuối những năm 50 - đầu những năm 60, áp lực ngày càng gia tăng của những
lý thuyết văn nghệ chính thống, được vay mượn từ các nước đàn anh khác cùng

trên tranh của không ít họa sĩ Việt Nam hoạt động trong những thập kỷ 60 - 80 ,
nhưng tập trung hơn cả, triệt để hơn cả và đạt được những thành tựu chinh phục
hơn cả là trong sáng tác của ba danh họa : Bùi Xuân Phái (1920 - 1988), Nguyễn
Sáng (1922 - 1998), Nguyễn Tư Nghiêm (s. 1922). Sự khâm phục ba nghệ sĩ bậc
thầy này sẽ tăng lên nếu chúng ta nhớ lại những điều kiện vật chất và tinh thần cực
kỳ khó khăn mà trong đó họ đã phải sống và làm việc mấy chục năm liền. Chủ yếu
nhờ lao động sáng tạo hướng đích kiên trì của ba hoạ sĩ này mà hội hoạ Việt Nam
trong những thập niên rất gian khó (1956-1986) đã từng bước thực hiện được sự
chuyển mình từ nghệ thuật « cổ điển » (chúng tôi đặt từ này trong nháy nháy, bởi
lẽ trên thực tế những tác phẩm xuất hiện trong thời kỳ này, theo phong cách này ở
nước ta mà lại đạt được phẩm chất cổ điển là rất hiếm) sang hiện đại.
Có thể nhận ra khá rõ những bước chuyển biến tiệm tiến, nhưng có định hướng
nhất quán ấy trong sáng tác của Nguyễn Sáng. Nếu có ai ở ta đã vẽ nên những hoạ
phẩm hiện thực xã hội chủ nghĩa thực sự có sức sống lâu bền thì đó chính là ông,
với những bức tranh như Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ, Giờ học tập, Miền Nam
đất thép Nhưng cũng chính ông trong nhiều tranh chân dung và phong cảnh bằng
bút chì, sơn dầu, sơn mài đã không ngớt nỗ lực tìm kiếm những cách thức, phương
tiện nghệ thuật mới, vượt ra ngoài khuôn khung chủ nghĩa hiện thực nhằm sáng
tạo nên cái đẹp mới, ứng hợp với khiếu thẩm mỹ đã trở nên uyển chuyển, rộng
thoáng hơn trước rất nhiều của con người xã hội hiện đại. Và lôgic của những tìm
kiếm ấy đã dần dần dẫn ông đến sự từ chối vay mượn những hình thù của thế giới
bên ngoài để chỉ bằng những đường nét và màu sắc khắc hoạ thế giới nội tâm,
những chiêm nghiệm, trăn trở và khao khát của nó, thể hiện cái nhãn thức mang
tính bản ngã sâu sắc của mình về thế giới và cuộc sống con người.
« Cái đẹp phải mới » - đó là xác tín và mệnh lệnh nghệ thuật mà, đồng tình với
Nguyễn Sáng, hoạ sĩ Bùi Xuân Phái đã diễn đạt thành lời
(17)
, và ông đã tỏ ra trung
thành với nó trong suốt cuộc đời hoạt động mỹ thuật của mình. Để lại một di sản
đồ sộ đáng kinh ngạc, thể hiện rực rỡ chiến thắng của ý chí sáng tạo đối với mọi

đường cong, tinh giảm màu sắc, nhằm thâu tóm bản chất bất biến của các sự vật,
đạt hiệu quả thẩm mỹ không chói mắt, nhưng trường cửu, không mai một cùng với
sự đổi thay thường kỳ các trường phái, trào lưu nghệ thuật ở trong và ngoài nước.
Có thể thắc mắc, vì sao Nguyễn Tư Nghiêm lại dừng lại lâu thế ở một số ít đề tài
hội hoạ, tạo ra nhiều dị bản đến thế của một tác phẩm, nhưng không thể phủ nhận
rằng ở trong sự thể hiện những đề tài văn hoá - lịch sử như Truyện Kiều, Thánh
Gióng, Múa cổ ông đã đưa ra những giải pháp nghệ thuật rất có sức thuyết phục,
kết hợp tài tình tính dân tộc với tính hiện đại. Có một ưu điểm nữa cần ghi nhận
thêm cho Nguyễn Tư Nghiêm : tìm đến một phong cách nghệ thuật giàu chất trí
tuệ, ông đã dứt khoát giã từ tố chất lãng mạn bay thấp và trữ tình dễ dãi (theo cảm
nhận của chúng tôi, tố chất này đến nay vẫn còn hiện hữu quá nhiều trong nghệ
thuật tạo hình và tràn lan trong thơ và âm nhạc đại chúng nước nhà). Hội hoạ của
ông tác động đến trí năng, và chỉ qua trí năng mới tới cảm xúc của chúng ta. Đó là
phương thức tác động điển hình của nghệ thuật hiện đại.
Như vậy, không thể nào đánh giá thấp những công lao, cống hiến của Nguyễn
Sáng, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm trong việc khai mở cho hội hoạ Việt
Nam những nẻo đường tiến hoá từ cổ truyền lên hiện đại
(19)
. Sự xuất hiện cùng
một lúc ba nghệ sĩ cách tân bậc thầy giờ đây được cả xã hội và nhà nước thừa nhận
(20)
rõ ràng đã là một sức mạnh văn hoá, một chỗ dựa tinh thần vững chắc cho
những hoạ sĩ Việt Nam hôm nay trong những nỗ lực sáng tạo cái mới của họ.
Hiện nay, trong hơn một công trình khoa học xuất bản ở trong và ngoài nước đã
được khẳng định rằng trong nửa thế kỷ qua những thành tựư cao nhất của mỹ thuật
Việt Nam tập trung trong lĩnh vực hội hoạ. Nếu ta tính đến những cống hiến còn
khiêm tốn của văn chương và những khó khăn trong sự trưởng thành âm nhạc bác
học và cả điện ảnh ở ta, thì có thể nói rằng những thành quả cao nhất của hội họa
cũng là những đỉnh điểm của nghệ thuật Việt Nam từ sau 1945.
Rất khó đánh giá đúng đắn cái đương thời, cái hiện tại luôn luôn dở dang, luôn