GIÁO DỤC PHỔ THÔNG GÓP PHẦN NÂNG CAO NHẬN THỨC
VÀ NĂNG LỰC ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Nguyễn Thị Minh Phương
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
Theo đánh giá của Liên hiệp quốc, Việt Nam là một trong 5 nước trên thế giới
chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Trong vòng 100 năm nữa, nếu thế giới
không tích cực có giải pháp hạn chế hiệu ứng nhà kính và nhiệt độ trái đất nóng thêm 2
0
C
thì chắc chắn ở Việt Nam nước biển sẽ dâng lên chừng 1m. Trong trường hợp này, 3/4
đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long sẽ bị ngập, sản lượng lương thực của chúng ta
bị mất ít nhất 10% và khoảng 10% dân số Việt Nam sẽ mất công ăn việc làm. Việt Nam
có bờ biển dài hơn 3.000 km, 28 tỉnh thành phố giáp biển, mỗi năm xuất khẩu chừng 5
triệu tấn gạo, vài triệu tấn hải sản, hạt điều, cà phê nuôi một phần nhân loại. Nếu nước
biển dâng, chúng ta phải cắt phần xuất khẩu này. Ngoài ra hiện tượng này sẽ khiến 1,2
triệu ha đất bị nhiễm mặn và khoảng 0,23 triệu ha rừng ngập mặn bị xóa sổ,…. Nhưng có
nghịch lý là biến đổi khí hậu cũng sẽ gây hạn hán, nhiều vùng của nước ta, trước hết là ở
các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, sẽ bị sa mạc hóa, không trồng trọt được. Biến đổi khí
hậu đã, đang và sẽ tiếp tục đe doạ môi trường sống của người dân Việt Nam. Đó là điều
mỗi người dân Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ, những người lao động, người làm chủ vận
mệnh đất nước trong tương lai cần phải biết và chuẩn bị ứng phó với hoàn cảnh đó.
Để chuẩn bị ứng phó với những diễn biến của thay đổi khí hậu, Chính phủ Việt
Nam đã thành lập Uỷ ban quốc gia về phòng chống thiên tai và biến đổi khí hậu. Việt
Nam đã lập Văn phòng chương trình mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu-phòng chống
thiên tai với nhiều hoạt động đa dạng được tổ chức ở trong nước cũng như tham gia các
hội thảo quốc tế. Cho tới nay yêu cầu đưa giáo dục biến đổi khí hậu như một nội dung
giáo dục bắt buộc vào nhà trường phổ thông vẫn chưa được chính thức hoá. Bộ GDĐT đã
xây dựng và trình lên cấp trên chương trình hoạt động thực hiện giáo dục về biến đổi khí
hậu của ngành. Hiện bước đầu đã có một số hoạt động khởi động như một số đơn vị chức
năng của Bộ phối hợp với tổ chức Oxfam và tổ chức Cứu trợ trẻ em tổ chức cuộc thi tìm
hiểu về biến đổi khí hậu cho học sinh, sinh viên (Theo công văn số 8225/Bộ GDĐT-

C, tương đương với mức tối đa được dự đoán trong vòng hàng triệu năm qua.
Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng hiện tượng ấm lên đó ghi nhận tại Ấn Độ Dương và
phía tây Thái Bình Dương. Những đại dương này có ảnh hưởng lớn đến khí hậu, và sự
ấm lên của chúng có thể dẫn tới nhiều kịch bản El Nino làm thay đổi thời tiết. Nếu hiện
tượng ấm lên đạt mức 2- 3
0
C, chúng ta sẽ thấy những thay đổi biến Trái Đất trở thành
một hành tinh hoàn toàn khác so với những gì chúng ta biết. Lần cuối cùng nó bị ấm lên
như vậy vào khoảng thời gian 3 triệu năm trước (giữa Pliocene)- khi mà mức nước biển
được dự đoán cao hơn khoảng 25m so với ngày nay .
Như vậy có thể hiểu biến đổi khí hậu là hậu quả của hoạt động thải các chất khí
nhà kính vào khí quyển của loài người, gây nên hiện tượng nóng lên của bầu khí quyển
và của nước đại dương. Hệ quả là băng tại các địa cực, trên núi cao tan chảy, làm mực
nước biển dâng cao, nhấn chìm nhiều vùng đất ven biển; các hiện tượng của thời tiết, khí
hậu mang tính quy luật như vận động của các khối không khí, mưa, bão,… trở nên bất
thường bởi tác động của sự gia tăng nhiệt độ độ, kéo theo những tai biến trong môi
trường và gây tác hại đối với con người.
1.2. Mục đích và ý nghĩa của giáo dục về biến đổi khí hậu
Giáo dục về biến đổi khí hậu phải giúp cho học sinh có hiểu biết về hiện tượng
biến đổi khí hậu, nguyên nhân và những tác động của nó tới đời sống con người và những
biện pháp hạn chế các tác nhân dẫn đến biến đổi khí hậu, có được những kỹ năng cần
thiết để ứng phó với tác động do sự biến đổi khí hậu gây ra. Từ đó chuẩn bị cho học sinh
tâm thế sẵn sàng tham gia các hoạt động nhằm chống lại hạn chế sự biến đổi khí hậu.
Chức năng tổng quát nhất và cao quý nhất của giáo dục là “trồng người”, rèn
luyện và phát triển nhân cách người lao động. Giáo dục trong nhà trường đóng vai trò
quyết định đối với việc hình thành tư cách công dân, cách ứng xử đối với xã hội, đối với
môi trường (MT), trong đó có cách ứng xử trước hiện tượng biến đổi khí hậu của mỗi cá
nhân. Một khi học sinh có được những hiểu biết về hiện tượng biến đổi khí hậu, nguyên
nhân cũng như tác động trực tiếp của nó đối với cuộc sống của người dân, với sự tồn
vong của đất nước Việt Nam thì trong mọi hành động các em sẽ cân nhắc để hạn chế

3. Phương thức và phương pháp GD về biến đổi khí hậu, cơ hội
3.1 Phương thức: giáo dục về biến đổi khí hậu trong nhà trường phổ thông được thực
hiện bằng phương thức tớch hợp những nội dung liờn quan vào một số mụn học, hoạt
động giỏo dục trong nhà trường phổ thụng. Việc tớch hợp giỏo dục về biến đổi khớ hậu
được triển khai ở ba mức độ.
 Mức độ toàn phần: Mục tiêu và nội dung của bài học hoặc của chương trong sách
giáo khoa môn học phù hợp hoàn toàn với mục tiêu và nội dung của giáo dục về
biến đổi khí hậu.
 Mức độ bộ phận: Chỉ có một phần bài học có mục tiêu và nội dung của giáo dục
về biến đổi khí hậu.
 Mức độ liên hệ: Bài học cú điều kiện liên hệ một cách lôgic với các kiến thức,
các vấn đề của giáo dục về biến đổi khí hậu.
3.2. Nguyên tắc giáo dục về biến đổi khí hậu trong nhà trường
Giáo dục về biến đổi khí hậu trong nhà trường phổ thông Việt Nam cần đảm bảo
các nguyên tắc sau:
 Đảm bảo mục tiêu giáo dục về biến đổi khí hậu phải phù hợp với mục tiêu giáo
dục của cấp học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục nói chung.
 Hướng giáo dục về biến đổi khí hậu tới việc cung cấp cho HS những kiến thức
liên quan đến biến đổi khí hậu và những kĩ năng ứng phó với những thiên tai do
biến đổi khí hậu gây ra, phù hợp với tâm, sinh lí từng lứa tuổi.
 Nội dung giáo dục về biến đổi khí hậu phải chú trọng các vấn đề thực tiễn, gắn
với địa phương, đất nước, trên cơ sở đó hình thành các kĩ năng, phương pháp
hành động cụ thể để HS có thể tham gia có hiệu quả vào các hoạt động phòng
3
chống thiên tai do biến đổi khí hậu gây ra ở địa phương, đất nước phù hợp với lứa
tuổi học sinh.
 Phương pháp giáo dục về biến đổi khí hậu đảm bảo tạo điều kiện cho học sinh chủ
động tham gia vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho các em phát hiện các vấn đề
liên quan đến biến đổi khí hậu và tìm hướng giải quyết vấn đề dưới sự tổ chức và
hướng dẫn của GV.

tượng thiên nhiên và rèn luyện kỹ năng ứng phó với những thiên tai do biến
đổi khí hậu gây nên.
 Phương pháp khai thác kinh nghiệm thực tế để giáo dục: Khai thác những
hiểu biết, kinh nghiệm của học sinh về những hiện tượng liên quan đến biến
đổi khí hậu tác động đến địa phương, giúp học sinh hiểu vấn đề xung quanh
môi trường sống của các em và tạo cho các em thói quen chủ động trong việc
tìm cách tự ứng phó với những tác động xấu của biến đổi khí hậu.
4
 Phương pháp hoạt động thực tiễn: Hoạt động thực tiễn giúp HS ý thức được
giá trị của lao động, rèn luyện kĩ năng, thói quen ứng phó với những tác động
xấu của biến đổi khí hậu cũng như rèn khả năng tham gia vào các hoạt động
ứng phó với diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu ở điạ phương.
 Phương pháp giải quyết vấn đề cộng đồng:
 Mỗi cộng đồng địa phương có thể chịu những tác động khác nhau của biến đổi
khí hậu. Ví dụ địa phương ở vùng biển thấp bị ngập lụt đe doạ; vùng ven sông
ở đồng bằng bị xói lở, lụt; vùng đồi núi thường có lũ, sạt lở đất, GV cần khai
thác tình hình thực tiễn ở địa phương để giáo dục HS, đảm bảo tính thiết thực
và hiệu quả. Phương pháp này đòi hỏi GV phải thu thập số liệu, sự kiện và
tìm hiểu tình hình địa phương, tổ chức các hoạt động để các em biết, hiểu thực
tiễn và học cách ứng phó phù hợp.
 Phương pháp tiếp cận kĩ năng sống
Kĩ năng sống ứng phó với những tác động của biến đổi khí hậu là khả năng ứng
xử một cách chủ động tích cực đối với các thiên tai do biến đổi khí hậu gây nên.
Một số kĩ năng quan trọng cần phát triển trong lĩnh vực này, bao gồm:
+ Kĩ năng nhận biết và phát hiện tác động của biến đổi khí hậu tới cuộc sống, sản
xuất của con người;
+ Kĩ năng thực hiện các hoạt động ứng phó với thiên tai do biến đổi khí hậu gây
ra (lập kế hoạch hành động, ra quyết định hành động và kiên định thực hiện kế hoạch
hành động ứng phó với thiên tai do biến đổi khí hậu gây ra).
Trong quá trình giáo dục cần chú ý rèn luyện kĩ năng ứng phó với thiên tai thông

cấp độ trung ương và các giáo viên đứng lớp ở cấp độ địa phương trong giai đoạn
hiện nay đảm bảo những yêu cầu về giáo dục bảo vệ môi trường đã và sẽ được
phổ biến tới giáo viên các cấp học ở tất cả các tỉnh, thành phố trong cả nước. Các
giáo viên được bồi dưỡng những kiến thức liên quan đến môi trường, bảo vệ môi
trường và kỹ năng dạy học tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường qua các môn học
và hoạt động giáo dục. Công tác giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trường phổ
thông vẫn đang tiếp tục được quan tâm chú ý. Bộ GDĐT tiếp tục đầu tư cho việc
biên soạn các tài liệu bồi dưỡng giáo viên, tài liệu tham khảo về bảo vệ môi
trường cho học sinh, tài liệu tập huấn về giáo dục bảo vệ môi trường cho các
giảng viên sư phạm,…. Đó là điều kiện thuận lợi để đặt vấn đề về tăng cường giáo
dục về biến đổi khí hậu. Một nội dung gắn bó mật thiết với giáo dục bảo vệ môi
trường.
b. Thách th ức
Tuy nhiên với việc triển khai các tài liệu bồi dưỡng tích hợp giáo dục bảo vệ môi
trường qua các môn học cụ thể cùng với cách tổ chức tập huấn theo các khoá học tập
trung trong thời gian qua, kết quả của hoạt động bồi dưỡng chủ yếu vẫn tập trung vào
việc nâng cao năng lực nhận thức của học sinh là chính. Việc hình thành kỹ năng tham
gia bảo vệ môi trường, tăng cường thái độ thân thiện với môi trường chưa đạt được như
mong muốn vì chưa có nhiều hoạt động tác động tới hành vi và thái độ của học sinh đối
với môi trường. Vì vậy hoạt động giáo dục bảo vệ môi trường cần phải được đa dạng hoá
hơn nữa để đạt được mục tiêu cả về kiến thức, thái độ lẫn kỹ năng và hành vi bảo vệ môi
trường. Đó cũng là kinh nghiệm cần chú ý khi triển khai giáo dục về biến đổi khí hậu.
4. Vấn đề và kiến nghị
Cho đến nay, chưa có một yêu cầu riêng, chính thức đối với việc đưa giáo dục về
biến đổi khí hậu trong nhà trường phổ thông Việt Nam. Vì vậy những vấn đề cấp bách
như hậu quả của tác động biến đổi khí hậu tới cuộc sống, tới sự sinh tồn của người dân
Việt Nam, tới sự phát triển nền kinh tế đất nước; những kịch bản dự kiến khi nhiệt độ
tăng 1°C, 2°C, nước biển sẽ dâng cao làm ngập chìm bao nhiêu diện tích đất trồng, bao
nhiêu dân cư sẽ mất nơi cư trú, chưa được phân tích kỹ và lựa chọn cẩn thận như những
nội dung cấp thiết nhất để đưa vào trong chương trình giáo dục của nhà trường phổ

Tài liệu tham khảo
[1]. Chương trình, sách giáo khoa môn Địa lí, Vật lí, Hoá học, Sinh học cấp trung học cơ
sở, trung học phổ thông. NXB GD
[2]. Lê Văn Khoa- Chủ biên- Môi trường và giáo dục bảo vệ môi trường- NXB GD 2009

7