Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
PHẦN MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Sự phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế với những
ảnh hưởng của xã hội tri thức và toàn cầu hóa đang tạo ra những cơ hội nhưng đồng thời cũng
đặt ra những yêu cầu mới đối với giáo dục trong việc đào tạo đội ngũ lao động. Giáo dục đứng
trước một thử thách là tri thức của loài người tăng ngày càng nhanh nhưng cũng lạc hậu ngày
càng nhanh, thời gian đào tạo thì có hạn. Mặt khác thị trường lao động luôn đòi hỏi ngày càng
cao ở đội ngũ lao động về năng lực hành động, khả năng sáng tạo, linh hoạt, tính trách nhiệm,
năng lực cộng tác làm việc, khả năng giải quyết các vấn đề phức hợp trong những tình huống
thay đổi, khả năng học tập suốt đời Trước thực trạng đó, giáo dục cần phải đổi mới, cần
phải: “xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chương trình, nội dung, phương pháp giáo dục và đào
tạo” và địa lí cũng như các môn học khác cần phải phát triển và bồi dưỡng cho học sinh những
năng lực và tư duy hành động cần thiết.
Trong những năm gần đây, dạy học Địa lí ở các trường phổ thông đã có những chuyển
biến tích cực. Nhiều phương pháp dạy học mới đã được áp dụng nhằm phát huy tính tích cực,
chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập. Trong các phương pháp dạy học đó
việc sử dụng tranh ảnh được đánh giá là một công cụ quan trọng và có hiệu quả để đổi mới
phương pháp dạy học. Theo N.N. Baranxki, “Một học sinh, một người thợ mỏ hay một người
công nhân xí nghiệp đều mơ ước có toàn bộ trái đất ở trong nhà”. Và khi những hiểu biết mà
bản đồ mang đến chỉ dừng lại ở những đường biên giới, những địa danh và những sự vật địa lí
khô khan thì tranh ảnh lại chuyên chở một giá trị đặc biệt của tính trực quan và tính hứng thú.
Tranh ảnh Địa lí được coi là một trong những nhân tố tác động quan trọng nhất hình thành lên
yếu tố động lực và cảm xúc đối với người học, là yếu tố quyết định khả năng hợp tác và chia
sẻ kinh nghiệm. Vì vậy việc tăng cường sử dụng tranh ảnh còn thúc đẩy những hoạt động độc
lập của người học, từ đó tự lực chiếm lĩnh và phản ánh tri thức.
Là một công cụ dạy học có những giá trị to lớn và mang lại hiệu quả vượt ra ngoài
những mục tiêu mà nền giáo dục yêu cầu, tranh biếm họa hoàn toàn có thể trở thành vũ khí
nhạy bén để chúng ta tiến hành GDPTBV ở bất cứ một quốc gia nào. Ở các quốc gia phát triển
như Anh, Đức, Hoa Kỳ, Australia…tranh biếm họa sớm được đưa vào trường học và trở thành
một công cụ dạy học quan trong hàng đầu để hình thành kiến thức, phát triển kĩ năng. Ở nước

lí THPT
- Thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Khoái Châu để kiểm chứng tính khả thi của đề tài.
III. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
1. Đối tượng nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu vai trò và triển vọng của việc sử dụng tranh biếm họa trong
dạy học Địa lí THPT phục vụ GDVSPTBV đồng thời đưa ra những gợi ý về mặt phương pháp
nhằm sử dụng tranh biếm họa một cách hiệu quả.
2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài được thực nghiệm đối với học sinh trường THPT Khoái Châu.
IV. SƠ LƯỢC VỀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
Giữa thế kỉ XIX, những bức tranh biếm họa đầu tiên trên thế giới xuất hiện trên các tờ
báo, tạp chí và nhanh chóng được chào đón với số lượng lớn độc giả. Với khả năng phản ánh
bản chất của những tình huống đặc biệt dưới dạng hình ảnh một cách ngắn gọn, súc tích và có
ảnh hưởng lớn nhất, tranh biếm họa được coi “là một phần bản chất trong kho tài liệu bản xứ
về chính trị và lịch sử xã hội của con người” (William Murrell)
Với những sức mạnh to lớn đó, tới cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, tranh biếm họa đã
được đưa vào trường học ở các quốc gia phát triển như Anh, Đức, Hoa Kỳ, Australia… Tranh
biếm họa đã được sử dụng rộng rãi như một công cụ dạy học hiện đại trong các bộ môn khoa
học xã hội như văn học, sử học, chính trị…và đặc biệt là môn Địa lý. Sự tồn tại của tranh biếm
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
3
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
họa trong sách giáo khoa ở các quốc gia này chứng tỏ tranh biếm họa đã trải qua một quá trình
nghiên cứu tương đối đầy đủ, đã thể hiện được vai trò giáo dục tích cực của mình trong hệ
thống các công cụ dạy học. Có thể nói việc nghiên cứu sử dụng tranh biếm họa trong dạy học
nói chung và dạy học Địa lí nói riêng đã trở thành mối quan tâm sâu sắc của rất nhiều nhà tâm
lí giáo dục và khoa học nước ngoài.
Ở Việt Nam, không nhiều người biết rằng lịch sử tranh biếm họa đã có bề dày hơn
80 năm với những bức tranh biếm họa đầu tiên của Nguyễn Ái Quốc đăng trên báo Người
cùng khổ, và sau này là những bức biếm họa của các tên tuổi nổi danh khác đã tạo nên một

chính sau đây:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng tranh biếm họa phục vụ Giáo dục
vì sự phát triển bền vững trong dạy học Địa lí THPT
Chương 2: Sử dụng tranh biếm họa phục vụ Giáo dục vì sự phát triển bền vững trong
dạy học Địa lí THPT
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
5
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TRANH
BIẾM HỌA PHỤC VỤ GIÁO DỤC VÌ SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ THPT
I. GIÁO DỤC VÌ SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ THPT
1. Khái niệm về Giáo dục vì sự phát triển bền vững
1.1. Khái niệm phát triển bền vững (PTBV)
Thuật ngữ Phát triển bền vững xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm Chiến
lược bảo tồn thế giới, được công bố bởi Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên
quốc tế (IUCN) với nội dung rất đơn giản: “Sự phát triển của nhân loại không chỉ chú trọng tới phát
triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường
sinh thái học”.
Năm 1987, trong báo cáo "Tương lai của chúng ta", Ủy ban quốc tế về Môi trường và
phát triển (WCBP) của Liên Hợp Quốc đã định nghĩa: "PTBV là sự phát triển thỏa mãn
những nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng các nhu cầu
của thế hệ tương lai". Báo cáo này khẳng định, phát triển kinh tế và môi trường là không tách
rời nhau. PTBV ngày càng phổ biến trên qui mô toàn cầu.
Hội nghị thượng đỉnh Trái đất về môi trường và phát triển (NCED) được tổ chức tại Rio
de Janeino (Brazil - 1992) và Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển bền vững tại
Johannesburg (CH Nam Phi - 2002) đã đưa ra khái niệm: "Phát triển bền vững là một quá trình
phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lí, hài hòa giữa ba mặt của sự phát triển là phát triển

• Tôn trọng và quan tâm tới môi trường sống đa dạng của con người và thiên nhiên trong
đó không thế tách rời việc khôi phục và bảo tồn hệ sinh thái của Trái đất.
• Tôn trọng tính đa dạng của văn hóa và cam kết xây dựng một nền văn hóa hòa
bình, không bạo lực và khoan dung ngay tại địa phương và trên toàn cầu.
Như vậy, GDPTBV là một khái niệm mang tính "đột phá", là cách nhìn mới về giáo dục,
tìm kiếm sự cân bằng giữa con người và kinh tế với các truyền thống văn hóa, sự tôn trọng các
nguồn tài nguyên thiên nhiên của Trái đất. Bằng việc ứng dụng các phương pháp giáo dục và
sự tiếp cận khác nhau, GDPTBV là một quá trình học tập suốt đời, bồi dưỡng kĩ năng, thái độ,
hành động vì một xã hội lành mạnh về môi trường sinh thái, thịnh vượng về kinh tế và tôn
trọng nhu cầu của các thế hệ hiện tại và tương lai.
2. Nội dung của GDPTBV
GDVSPTBV bao trùm tất cả các lĩnh vực văn hóa- xã hội, môi trường và kinh tế, bao gồm
15 nội dung cơ bản thuộc 3 lĩnh vực:
- Văn hóa- xã hội: quyền con người, hòa bình và an ninh, quyền bình đẳng giới, đa dạng
văn hóa và giao thoa văn hóa, sức khỏe, HIV/AID, thể chế.
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
7
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
- Môi trường: các nguồn tài nguyên thiên nhiên, sự thay đổi của khí hậu, phát triển nông
thôn, đô thị hóa bền vững, phòng chống và giảm nhẹ thiên tai.
- Kinh tế: xóa đói giảm nghèo, tinh thần và trách nhiệm tập thể, kinh tế thị trường và
không gian học tập.
3. Khả năng sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
Nội dung chương trình và sách giáo khoa Địa lí THPT được thiết kế theo quan điểm
đổi mới và thể hiện rất rõ Địa lí không chỉ dừng lại là một môn học có “tính môi trường” nhất
mà còn có “tính không gian” và “tính thời sự” nhất trong giáo dục phổ thông. Với những đặc
trưng nổi trội đó, bộ môn Địa lí có một ưu thế đặc biệt trong việc hiện thực hóa những mục
tiêu của GDVSPTBV bởi vì chương trình và SGK Địa lí đã mang đến cho người học một cái
nhìn chân thực về bối cảnh mà họ đang sống, về những vấn đề kinh tế - xã hội đang diễn ra
từng ngày từng giờ ở địa phương, ở các vùng miền trong nước và cả ở các quốc gia trong khu

Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
8
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
về trình độ phát triển
kinh tế - xã hội của
các nhóm nước.
Cuộc cách mạng
khoa học và công
nghệ hiện đại.
của các nhóm nước phát triển và đang phát triển.
- Các tác động của cuộc cách mạng khoa học công nghệ
tới sự phát triển kinh tế - xã hội và môi trường.
5 Bài 3: Một số vấn đề
mang tính toàn cầu
11 - Vấn đề bùng nổ dân số ở các nước đang phát triển và
già hóa dân số ở các nước phát triển.
- Một số biểu hiện, nguyên nhân và hậu quả của ô nhiễm
môi trường, nhận thức được sự cần thiết phải bảo vệ
môi trường.
- Sự cần thiết phải bảo vệ hòa bình và chống nguy cơ
chiến tranh.
6 Bài 5: Một số vấn đề
của châu lục và khu
vực.
Tiết 1: Một số vấn đề
của châu Phi.
Tiết 3: Một số vấn đề
của khu vực Tây
Nam Á và khu vực
Trung Á.

10 Bài 16: Đặc điểm
dân số và phân bố
dân cư
12 Hậu quả của tăng nhanh dân số và phân bố dân cư
không hợp lí đến phát triển kinh tế - xã hội và tài
nguyên – môi trường.
11 Bài 28: Tổ chức lãnh
thổ công nghiệp
12 Ô nhiễm môi trường ở các khu công nghiệp
12 Bài 30: Vấn đề phát
triển ngành giao
thông vận tải và
thông tin liên lạc
12 - Những bất cập của ngành giao thông vận tải nước ta
- Tai nạn giao thông
13 Bài 31: Vấn đề phát
triển thương mại và
du lịch
12 - Ô nhiễm môi trường ở các khu du lịch
- Sự suy thoái tài nguyên du lịch
Việc tích hợp, lồng ghép các nội dung của GDVSPTBV vào các bài học Địa lí là con
đường ngắn nhất để có thể giúp người học hình thành những kiến thức, kĩ năng, những triển
vọng và giá trị hướng về một tương lai bền vững hơn. Tuy nhiên, chương trình SGK Địa lí
THPT còn nặng nề về mặt kiến thức và đang đứng trước tình trạng quá tải. Vì vậy việc tích
hợp, lồng ghép các nội dung của GVVSPTBV vào các bài học Địa lí cần phải đảm bảo các
nguyên tắc sau:
• Nguyên tắc chọn lọc tập trung
Không phải bất cứ bài học nào cũng có thể lồng ghép, tích hợp nội dung GDVSPTBV
vào bài học. Nguyên tắc này yêu cầu những đơn vị kiến thức đã có sẵn trong bài học địa lí thì
cần phải khai thác tối đa, đảm bảo truyền tải nội dung học toàn cầu một cách tốt nhất. Làm

cách cô đọng nội dung, thực hiện với ý nghĩa chỉ trích sâu sắc. Một số tranh biếm họa có thêm
yếu tố ngôn ngữ nhằm mô tả một cách tổng quan nội dung”.
Nội dung mà tranh biếm họa chú trọng hướng tới là những vấn đề xã hội có tính chất thời
sự, những người nổi tiếng, những sự kiện, xu hướng phát triển của xã hội và những chủ đề cần
có ý kiến bình luận và đánh giá. Sức mạnh và khả năng dẫn truyền thông tin của tranh biếm họa
nằm ở khả năng hiện thực hóa những vấn đề phức tạp, rắc rối. Điều đó giúp cho người đọc cảm
thấy sự thú vị sâu sắc của những vấn đề mà trước đây trên các kênh thông tin khác họ có thể
chưa nắm vững. Tranh biếm họa chứa đựng mâu thuẫn giữa vẻ bề ngoài hài hước và lối diễn đạt
bên trong thâm thúy, sâu sắc khiến người xem phải suy nghĩ, tìm hiểu.
2. Các loại tranh biếm họa
Có 4 loại tranh biếm họa đó là: tranh biếm họa chính trị, tranh biếm họa hài hước, tranh
biếm họa châm biếm và chùm tranh biếm họa vui.
2.1. Tranh biếm họa chính trị
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
11
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
Theo nghĩa rộng tranh biếm họa chính trị
là lời bình luân sâu sắc của tác giả đối với
những biến đổi của tình hình xã hội. Nó có tác
dụng kích thích thái độ hoặc đánh giá lại những
giá trị của xã hội. Tranh biếm họa chính trị còn
mang tính chất phê phán một cách sâu sắc, tế
nhị những mặt trái của vấn đề xã hội và những
nhân vật nổi tiếng có tầm ảnh hưởng
lớn. Phần quan trọng nhất trong tranh biếm họa chính trị là sự bàn luận và làm nổi bật những
Hình 1: Bóc lột công nhân ở Indonexia
vấn đề có tính chất thời sự. Mục đích chính của tranh biếm họa là sự khuyến khích người đọc
đồng tình với những quan điểm, cách nhìn của tác giả đối với vấn đề đó. Tranh biếm họa chính
trị rất đa dạng về phong cách nghệ thuật.
Chúng ta có thể sử dụng tranh biếm họa chính trị để trang bị cho học sinh vốn kiến thức

Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
13
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
Hình 4: Chùm tranh biếm họa vui
Cả bốn loại tranh biếm họa đã nêu trên đều có khả năng sử dụng trong dạy học Địa lí,
mỗi loại có một đặc điểm riêng thích hợp với những bài học và từng nội dung học tập khác
nhau. Tuy nhiên, chúng ta nên sử dụng tranh biếm họa chính trị và tranh biếm họa hài hước vì
hai loại tranh này một mặt vừa kích thích sự tò mò, tư duy phê phán, khả năng suy nghĩ độc
lập của học sinh đối với các sự kiện mang tính chất thời sự và vừa sức đối với nhận thức của
học sinh, mặt khác nó tạo ra tiếng cười thú vị, sâu sắc làm cho không khí lớp học sôi nổi.
Giáo viên có thể tùy chọn từng loại tranh biếm họa sao cho phù hợp với mục đích giáo
dục cũng như nội dung của bài học để có thể mang lại những hiệu quả cao nhất.
3. Những thành tố của tranh biếm họa
Tranh biếm họa bao gồm những thành tố sau:
Hình 5: Các thành tố của tranh biếm họa
● Biểu tượng
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
14
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
Những biểu tượng trong tranh biếm họa có khả năng truyền đạt những vấn đề phức
tạp và những ý tưởng giàu cảm xúc dưới những dạng ngắn gọn và súc tích. Việc sử dụng
các biểu tượng đòi hỏi bao gồm cả những dạng tiêu biểu cho đối tượng và sự tưởng tượng.
Giá trị của những biểu tượng có thể vượt ra ngoài giới hạn của những sự biểu hiện rõ ràng
và trực tiếp. Nói một cách khác, những kí hiệu và đối tượng được sử dụng dưới bàn tay của
nghệ sĩ vẽ tranh biếm họa thì có giá trị biểu hiện và truyền tải thông tin hơn chính những
nội dung mà đối tượng ấy thể hiện.
Hiệu quả của sự truyền tải thông tin của những biểu tượng còn phụ thuộc vào khả năng
và trình độ của người xem có thể giải đoán những thông điệp mà tác giả muốn truyền đạt. Vì
vậy đối với việc sử dụng tranh biếm họa trong nhà trường thì tùy theo trình độ học sinh mà ta
có thể lựa chọn những bức tranh biếm họa có mức độ phức tạp hay đơn giản khác nhau.

● Triển vọng
Là vị trí và chiều hướng mà tác giả lựa chọn khi phản ánh đối tượng từ đó nó làm nổi bật
nên lập trường quan điểm của tác giả tranh biếm họa. Khi khám phá tranh biếm họa thì chúng ta
nên trình bày quan điểm đồng nhất hay không đối với tác giả khi tiếp cận vấn đề.
Trong các yếu tố của tranh biếm họa thì biểu tượng và lối ẩn dụ là công cụ mạnh mẽ và
sắc bén nhất tạo nên sức mạnh của tranh biếm họa.
Hình 6: Những thành tố của tranh biếm họa “Sự chênh lệch giữa các nước phát triển và
đang phát triển”
4. Ý nghĩa của việc sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí
THPT
• Tranh biếm họa có khả năng thúc đẩy sự quan tâm, thích thú đặc biệt của học sinh đối
với những vấn đề phức tạp của GDVSPTBV.
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
16
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
Tranh biếm họa là công cụ giáo dục đặc biệt hoàn toàn có thể làm cho những vấn đề
GDVSPTBV trở nên thú vị và có chiều sâu. Không có bất cứ một loại hình truyền tải thông tin
nào có thể thu hút được mối quan tâm và mở rộng sự hiểu biết của các em về các vấn đề hơn
tranh biếm họa. Chính nụ cười sâu sắc, hóm hỉnh, những nét vẽ phóng đại của tác giả tranh
biếm họa có thể mang lại cho các em sự thích thú đặc biệt đối với rất nhiều vấn đề phức tạp
như biến đổi khí hậu hay giảm nghèo đói toàn cầu. Sự quan tâm của người học đối với các vấn
đề là cơ hội đầu tiên và dễ dàng nhất để tăng cường GDPTBV dưới bất cứ hình thức tổ chức
nào. Chúng ta hãy tập cho học sinh thói quen quan tâm đối với những vấn đề kinh tế - xã hội -
môi trường để tự hoàn thiện và trưởng thành, để biết chia sẻ và yêu thương, để biết bảo vệ và
đấu tranh….
“Sự thách thức lớn nhất của chúng ta trong thế kỉ mới này là lĩnh hội ý tưởng mà dường
như rất trừu tượng - đó là phát triển bền vững- và biến nó thành hiện thực cho nhân dân trên
toàn thế giới” – (Theo Kofi Annan, Tổng thư kí LHQ)
Ví dụ: Thông qua bức tranh biếm họa về “Sự chênh lệch giữa các nước phát triển và
đang phát triển” (hình 6), học sinh có thể nhận thức một cách sâu sắc sự chênh lệch về trình

là con đường gìn giữ những giá trị văn hóa đa dạng, thúc đẩy quyền con người và thay đổi xã
hội theo chiều hướng tích cực.
Ví dụ: Bức tranh biếm họa “Bóc lột công nhân ở Indonexia” (hình 1) đã phơi bày thực
trạng các công ty xuyên quốc gia bóc lột lao động ở các nước đang phát triển một cách tàn tệ.
Trong bức tranh này, công ty NIKE- một thương hiệu nổi tiếng của Hoa Kỳ về sản xuất hàng
tiêu dùng xuất hiện với hình ảnh một ông chủ có cái miệng rộng đang chà đạp, quát tháo
những người công nhân gầy gò ở Indonexia. Bức tranh này có thể tác động mạnh tới thái độ,
quan điểm của người học, cụ thể là:
- Nhận thức được mặt trái của các công ty đa quốc gia khi tiến hành đầu tư, sản xuất ở các
nước đang phát triển, tiêu biểu là khu vực Đông Nam Á. Các công ty đa quốc gia sử dụng
nguồn lao động đông với chi phí nhân công thấp và lợi nhuận thu được rất cao.
- Thấu hiểu sự vất vả, khó nhọc của người lao động ở các nước đang phát triển khi làm
việc trong các công ty liên doanh. Họ bị lợi dụng sức lao động để mang lại lợi nhuận cao cho
các tập đoàn kinh tế đa quốc gia.
- Từ đó, người học có thể phản đối hoặc cùng nhân công của các công ty đa quốc gia yêu
cầu cải tiến điều kiện làm việc cho họ. Bên cạnh đó, các em cũng có thể hạn chế sử dụng các
sản phẩm của các công ty đa quốc gia.
• Tranh biếm họa có khả năng hình thành các kĩ năng học tập quan trọng và các kĩ năng sống
cần thiết để chủ động nắm lấy trách nhiệm cho việc tạo dựng một tương lai bền vững hơn.
Để giải thích, bình luận về một bức tranh biếm họa học sinh cần có một trình độ hiểu biết
nhất định đối với những vấn đề xã hội, một trí tưởng tượng phong phú và khả năng tư duy liên
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
18
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
kết các yếu tố bên trong và bên ngoài của tranh biếm họa. Việc sử dụng tranh biếm họa một
cách thường xuyên sẽ rèn luyện cho các em thói quen tư duy logic, đặt vấn đề vào những bối
cảnh xu hướng phát triển khác nhau để hiểu đúng những thông điệp mà tác giả muốn truyền tải
đến người xem. Bằng việc phân tích vấn đề theo nhiều xu hướng, các em có khả năng hiểu một
cách sâu sắc vấn đề cũng như bộc lộ một cách đầy đủ những năng khiếu của các em mà việc sử
dụng những phương pháp hay công cụ dạy học khác không thể đánh giá hết được.

thể chất. Do được tiếp cận với công nghệ thông tin và phương tiện truyền thông hiện đại nên
đã thu nhận một khối lượng thông tin về cuộc sống của xã hội hiện đại lớn hơn rất nhiều, vì
thế sự gia tốc về tâm lí đã xuất hiện và bộc lộ rõ nét. Đây sẽ là một thuận lợi rất lớn khi sử
dụng tranh biếm họa trong dạy học Địa lí. Để giải thích và hiểu rõ nội dung tranh biếm họa
hoàn toàn không dễ dàng. Vốn kiến thức mà các em tiếp thu thông qua những phương tiên
thông tin đại chúng cũng như vốn kinh nghiệm sống của các em sẽ giúp các em giải mã những
ý tưởng tương đối phức tạp mà tác giả tranh biếm họa muốn gửi gắm.
Các em thường tỏ ra tự tin hơn, quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề cấp bách của cuộc
sống hàng ngày, thích tranh luận về các vấn đề lí luận và thực tiễn. Đây cũng là lí do chúng ta
có thể kết hợp rất tốt sử dụng tranh biếm họa với phương pháp động não hay thảo luận nhóm.
chúng ta sẽ thu được những ý tưởng tuyệt vời.
Trên thực tế khi tiến hành đưa tranh biếm họa vào dạy thử nghiệm trong một số tiết
học và tham dò điều tra ý kiến của học sinh tôi đã thu được những kết quả tương đối tốt
đẹp. Lần đầu tiên được tiếp cận với tranh biếm họa, đa số các em tỏ ra ngạc nhiên và hứng
thú. Không khí lớp học rất sôi nổi, học sinh được kích thích sự tò mò và lôi cuốn. Các em
đã có một số kỹ năng bước đầu trong việc khai thác tranh biếm họa khá hiệu quả, nhất là
đối với những học sinh khá, giỏi. Ngay cả những học sinh ít chịu vận động, suy nghĩ thì
tranh biếm họa cũng có thể kích thích thảo luận và các em phản ứng khá tốt đối với tranh
biếm họa.
Tôi cũng đã ghi lại một số ý kiến của học sinh đối với việc sử dụng tranh biếm họa
trong dạy học. Nhìn chung các em đều có những thái độ rất tích cực.
Em Trần Thị Phương Thảo học sinh lớp 12A1 cho biết: “Lần đầu tiên em được học với
tranh biếm họa, em thấy cũng khá thú vi. Tranh biếm họa khá trừu tượng và hiểu được tranh
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
20
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
biếm họa không phải là dễ nhưng nó làm chúng em rất hứng thú và giúp chúng em nắm bắt,
ghi nhớ nội dung bài học lâu bền hơn, sâu sắc hơn ”.
Em Đào Thị Thủy học sinh lớp 10A8 cho biết: “Em thích tranh biếm họa vì nó vừa làm
cho các bạn trong lớp suy nghĩ, vừa có thể thảo luận thậm chí là tranh luận khá sôi nổi. Trước

2. Những yếu tố cơ bản quyết định hiệu quả sử dụng tranh biếm họa trong các giờ học
Địa lí THPT
• Đảm bảo một nguồn tranh biếm họa phục vụ tốt cho những chủ đề của GDVSPTBV.
Hệ thống tranh biếm họa ở Việt Nam hiện nay chưa thực sự đảm đương được vai trò
của một công cụ giáo dục nói riêng và GDVSPTBV trong nhà trường nói chung. Trong kháng
chiến chống Pháp và chống Mỹ, tranh biếm họa Việt Nam là vũ khí đấu tranh chống kẻ thù với
nhiều tên tuổi nổi tiếng mà đầu tiên phải kể tới Nguyễn Ái Quốc, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc
Vân, Phan Kích (Phan Kế An), Mai Văn Hiến, Nguyễn Bích…Ngày nay, tranh biếm họa Việt
Nam đóng vai trò là tiếng nói chống tiêu cực xã hội, với nhiều cây bút đầy sung lực như họa sĩ
Chóe, Ớt, Nhím, Nhốp (trong thời kì đổi mới) , DAD, Còm, Khoái, LEO, LAP… Tháng
3/2011, “Biếm họa Việt Nam’’- cuốn sách đầu tiên viết về lịch sử tranh biếm họa Việt Nam
được xuất bản và là tác phẩm độc đáo mang lại giá trị cho người xem ở bất cứ thời điểm nào,
hoàn cảnh nào. Đây cũng có thể là một tài liệu hữu ích đối với nhiều giáo viên và học sinh
trong các bài học Địa lí. Ngoài ra chúng ta còn có thể khai thác nguồn tranh biếm họa nước
ngoài rất phong phú từ internet. Điều quan trọng là phải biết lựa chọn những nguồn tranh có
giá trị và sát với nội dung của bài học và có tác động mạnh đến việc giáo dục phát triển bền
vững.
• Sử dụng công nghệ thông tin- truyền thông (ICT) trong bài học Địa lí
Một lớp học với hệ thống máy tính, máy chiếu và kết nối internet là những nhân tố
rất quan trọng để tìm kiếm, phán ánh và trao đổi tranh biếm họa đối với cả giáo viên và học
sinh, nhất là khi ở Việt Nam, tranh biếm họa chưa có mặt trong chương trình và sách giáo
khoa Địa lí. Sự đóng góp của ICT thể hiện ở chỗ người học có thể tham gia sâu hơn vào
chính quá trình tìm kiếm, chia sẻ tranh biếm họa với những người khác và phản ánh kết
quả làm việc tốt hơn.
• Sự hợp tác và tương tác chặt chẽ giữa giáo viên và học sinh
Trong điều kiện lớp học quá ồn, học sinh không tập trung vào bài giảng, việc sử
dụng tranh biếm họa sẽ làm gia tăng tình trạng bất lợi đó với một bài học Địa lí. Tranh
biếm họa sẽ hoàn toàn không mang lại hiệu quả tích cực nếu nhiệm vụ khám phá thông
điệp của bức tranh lại hoàn toàn thuộc về giáo viên mà người học không hề đóng góp
phần nhỏ công sức vào đó. Trái lại, người học thường gặp khó khăn để hiểu những ý

- Chú ý tất cả chi tiết.
- Xác định những chi tiết đặc biệt khác thường trong bức tranh.
- Cuối cùng mô tả được tình huống được nêu ra trong tranh.
● Bước 2: Nhận xét, xác định về nội dung thể hiện.
- Tìm ra được mối liên hệ trong bức tranh.
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
23
Sử dụng tranh biếm họa phục vụ GDVSPTBV trong dạy học Địa lí THPT
- Xác định nội dung thể hiện.
- Xác định vấn đề mà tranh biếm họa đề cập đến.
- Kiểm tra lại xem còn có nội dung nào còn bị ẩn chứa nữa không.
● Bước 3: Chỉ ra những biểu tượng được thể hiện trong tranh.
- Chỉ ra được biểu tượng nào đề cập đến nội dung nào.
● Bước 4: Xác định đối tượng và sự kết hợp giữa đối tượng với biểu tượng để hướng tới nội
dung cần khắc sâu:
- Suy nghĩ xem đối tượng nào được nhắc đến trong tranh biếm họa.
- Từ những đối tượng kết hợp với biểu tượng ở trên chỉ ra điều cần khắc sâu cho người xem.
● Bước 5: Mục đích thể hiện của bức tranh
- Chỉ ra mục đích thể hiện của tranh biếm họa là gì?
- Xem cá nhân, nhóm người nào, hay một vấn đề nào bị đưa ra phê phán.
- Suy nghĩ xem có mâu thuẫn nào được đưa ra trong bức tranh không?
● Bước 6: Đánh giá về quan điểm của tác giả và tác động của bức tranh đối với thái độ của
người học.
- Kiểm tra xem sự phê phán có đúng và cập nhật không.
- Đánh giá xem tranh biếm họa có tác động như thế nào đến học sinh.
- Học sinh đưa ra nhận định và nhận xét của chính cá nhân hay nhóm của mình.
- Học sinh hoặc giáo viên đưa ra chủ đề hay ý nghĩa của tranh biếm họa đó.
Việc tiến hành khai thác nội dung tranh biếm họa có thể diễn ra tuần tự theo đúng các
bước nêu trên, đặc biệt khi chúng ta bắt đầu cho học sinh làm quen với tranh biếm họa. Tuy
nhiên, chúng ta cũng có thể tiến hành đồng thời một số bước hoặc bỏ qua bước nào đó khi học

- Mối liên hệ trong bức tranh này là sự đối lập về mức sống giữa hai gia đình tượng trương cho
hố sâu ngăn cách về điều kiện sống giữa các nước phát triển và đang phát triển.
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hiền Trường THPT Khoái Châu
25

Trích đoạn TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM 1 Nội dung thực nghiệm

---