173
TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011

LỐI KỂ ðẢO THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN
Nguyễn Thị Tịnh Thy
Trường ðại học Sư phạm, ðại học Huế
TÓM TẮT
Nhiều nhà văn thường có khuynh hướng kể chuyện theo kiểu xáo tung trật tự thời gian.
ðảo thuật là một trong những kĩ thuật làm nên sự sai lệch lớn giữa thời gian sự kiện và thời
gian trần thuật nhằm nâng cao hiệu quả trần thuật. Bằng việc sử dụng một cách hợp lí hai hình
thức ñảo thuật hoàn chỉnh và ñảo thuật bộ phận, Mạc Ngôn ñã thể hiện một cách có hiệu quả
quan niệm riêng của mình về một thế giới ña chiều và một hiện thực hỗn loạn. Với lối kể ñảo
thuật, tiểu thuyết Mạc Ngôn ñã thật sự có những ñổi mới trong nghệ thuật tự sự.

1. Mở ñầu
Các nhà tự sự học ñều thống nhất nhận ñịnh mỗi tác phẩm tự sự ñều có hai loại
thời gian, ñó là thời gian của chuyện và thời gian của truyện. Thời gian của chuyện là
trạng thái thời gian tự nhiên của sự phát sinh câu chuyện, thời gian của truyện là thời
gian tự sự, là trạng thái thời gian thể hiện trong văn bản tự sự. “Thời gian của chuyện và
thời gian tự sự thường có sự sai biệt, cho nên từ xưa ñến nay thời gian tự sự ñã trở thành
một loại diễn ngôn tự sự và sách lược tự sự quan trọng của các nhà văn” [9, trang 132].
Trong phân tích thời gian tự sự, các nhà nghiên cứu thường chú ý ñến sự sai lệch giữa
thời gian câu chuyện và thời gian kể chuyện biểu hiện ở nhiều cấp ñộ: trật tự (ñảo thuật,
dự thuật), khoảng cách (tóm lược, tỉnh lược, gia tốc, giảm tốc); tần suất (số lần và số sự
kiện ñược kể).
Khi nghiên cứu thời gian tự sự trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, chúng tôi chú ý ñến
các cấp ñộ thời gian nêu trên. Tuy nhiên, trong giới hạn của bài báo này, chúng tôi chỉ
tập trung giới thiệu sự phá vỡ trật tự thời gian bằng lối kể ñảo thuật. Từ lối kể này, có
thể thấy ñược những kế thừa và cách tân của tay bút Mạc Ngôn trong nghệ thuật tự sự.

Tam quốc diễn nghĩa và các tiểu thuyết thế sự mà tiêu biểu là Hồng lâu mộng cũng ñều
có phép ñảo thuật này với dấu hiệu là các từ: “thả thuyết” (且说) (lại nói) hoặc “nguyên
lai” (原来) (nguyên trước ñây, vốn là). Các nhà phê bình như Mao Tôn Cương, Kim
Thánh Thán gọi hình thức ñảo thuật này là “ñảo quyển bố pháp” và nhà tự sự học La
Cương khẳng ñịnh ñây là “một kỹ xảo ñảo thuật ñặc thù của tiểu thuyết cổ ñiển Trung
Quốc” [9, trang 137], ñồng thời chỉ ra ñược chức năng chính của ñảo thuật truyền
thống là bổ sung tình tiết, làm sáng tỏ lai lịch nhân vật.
Tiếp thu lý thuyết tự sự từ Genette, La Cương ñưa ra hai hình thức ñảo thuật:
“ñảo thuật hoàn chỉnh” (bắt ñầu truyện bằng ñoạn kết hoặc ñoạn giữa) và “ñảo thuật
bộ phận” (xáo trộn trật tự các sự kiện). Trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, cả hai hình
thức ñảo thuật này ñều ñược sử dụng rất tốt làm tăng hiệu quả cho công năng tự sự.
2.1. Hình thức ñảo thuật hoàn chỉnh
ðây là lối mở ñầu của tất cả 11 tiểu thuyết của Mạc Ngôn. Câu mở ñầu của ðàn
hương hình, Sống ñọa thác ñày chính là những tình tiết của câu kết thúc. “Sáng hôm ấy,
bố chồng tui là Triệu Giáp có nằm mơ cũng không thể nghĩ rằng, bảy hôm sau, lão sẽ
chết dưới tay tui, chết như một con chó trung thành với chức phận” (ðàn hương hình,
trang 8). Sau lời khẳng ñịnh chắc nịch này, Mi Nương tiếp tục giải thích vì sao mình
giết bố chồng. Tiếp nối nàng, những người kể chuyện khác ñã cùng triển khai cốt truyện 175
cho ñến khi dẫn tới kết cục như câu mở ñầu. Lam Ngàn Năm ðầu To (Sống ñọa thác
ñày) chễm chệ ngay dòng ñầu với câu nói uy nghiêm: “Câu chuyện của tôi bắt ñầu từ
ngày một tháng một năm một ngàn chín trăm năm mươi” (trang 11). ðể nói lên câu ñó,
bản thân nó ñã phải trải qua năm mươi năm ngụp lặn trong cõi âm dương. Sau năm
mươi năm ấy, nó mới trở thành ðầu To, thành “tôi”. Vậy mà “tôi” ñã xuất hiện ngay ở
câu ñầu tiên của truyện. Thầy giáo vật lý của trường Trung học số 8 (Thập Tam Bộ)
cũng vắt vẻo trong chuồng sắt ngay ñầu tác phẩm, hơn 500 trang sách tiếp theo chỉ ñể
diễn tả vì sao thầy lại ngồi vào ñó.
Gia tộc cao lương ñỏ không mở ñầu lúc “bà tôi” sáu tuổi phải bó chân ñến
176
quả; ñảo thuật hoàn chỉnh của Mạc Ngôn ñã trói buộc người ñọc phải song hành với
mình trong những cuộc kiếm tìm này như bộ ñôi Robert Langer và Sophie Neveu trong
Mật mã Davinci của Dan Brow.
2.2. Hình thức ñảo thuật bộ phận
Là một thủ pháp tự sự ñược sử dụng dày ñặc trong tất cả các tác phẩm, ñảo
thuật bộ phận trong tiểu thuyết Mạc Ngôn có ba dạng, ñó là ñảo thuật thời gian sự
kiện, ñảo thuật thời gian sinh mệnh và ñảo thuật thời gian lịch sử.
Theo dòng hồi ức ñầy xáo trộn, ngắt quãng của người kể chuyện, câu chuyện sẽ
diễn ra không theo mạch thẳng của thời gian vật lý mà luôn có sự ñảo lộn, xoay chiều giữa
quá khứ và hiện tại, giữa sự kiện này và sự kiện kia tạo cảm giác cuộc sống ñược dựng nên
trong tác phẩm dường như bộn bề hơn, sinh sắc hơn, hỗn loạn hơn.
La Tiểu Thông (41 chuyện tầm phào) ngồi trong ngôi miếu Ngũ Thông Thần
với một dòng thác ký ức cuồn cuộn ñổ về. Cách ñây mười năm, cũng ñúng vào dịp tết
ẩm thực mồng bảy tháng bảy này, gia ñình cậu tan tác: mẹ chết, bố ñi tù. Trước ñó năm
năm nữa, bố bỏ nhà ñi theo cô ñĩ La. ðó là hai mốc thời gian không thể nào quên trong
ñời cậu. Chuyện của năm năm ñan cài trong chuyện mười năm. Năm năm thiếu thốn và
nhung nhớ, mười năm ñủ ñầy và rạn vỡ. Cậu không thể nhớ một cách tuần tự vô số sự
kiện xảy ra trong khoảng thời gian ấy bởi ngày hôm qua của hôm qua chen vào ngày
hôm nay của hôm qua. Tối mồng ba tết, cả nhà ñợi lão Lan sang ăn cơm. Sáng mồng ba
Tiểu Thông ñi mời cơm Lão Lan. Sáng ba mươi lão Lan cho người mang hải sản qua
biếu. Mồng một Tiểu Cương ñến trả nợ cho mẹ cậu. Mồng hai, Bảy Diêu ñưa hồ sơ tố
cáo lão Lan cho cha Tiểu Thông ký… Chỉ trong bốn ngày từ ba mươi tháng Chạp ñến
mồng ba tết mà bao nhiêu sự kiện làm ñảo lộn trật tự thời gian trong trí nhớ của Tiểu
Thông như thế huống hồ là mười lăm năm dài ñăng ñẵng ñã qua.
Thời gian ñảo chiều thường gắn với ñiểm nhìn phóng chiếu về quá khứ của
người kể chuyện. Có rất nhiều tụ tiêu trong quá khứ ấy thu hút khiến cho ñiểm nhìn
của người kể chuyện luôn bị mất tập trung, lạc hướng trong trục thời gian. Lớp lớp sự

xô sóng trước, chồng chồng lớp lớp làm rối tung cuộn chỉ thời gian.
Trong cái hộp ký ức của người kể chuyện không chỉ chứa ñựng chuyện của mình
mà còn có chuyện của người khác, khiến mỗi sự kiện như mỗi sợi nhớ có thể vẫy gọi
nhau, chen vào nhau làm cho cốt truyện càng thêm chằng chịt. Nhớ khi xử xong án
chém ñầu Tiền Hùng Phi (ðàn hương hình), Viên Thế Khải mời Triệu Giáp ñến ban
thưởng. “Chợt Viên ñại nhân hạ thấp giọng: - Ông có nhận ra ta không ? Làm sao ta
không nhận ra tôn dung của ngài? Khi ñó (hai mươi ba năm trước) ñại nhân là một thiếu
niên ngỗ ngược… ngài ñã… lén thay quần áo ñao phủ… chém ñầu một tên phạm dám
săn thỏ ở khu lăng mộ hoàng gia…” (trang 487). Vậy là từ Triệu Giáp, ta biết thêm một
Viên Thế Khải ñộc ác ngay từ thuở thiếu niên.
Từ những xáo trộn thời gian sự kiện kiểu này, có thể nhận thấy rằng chính những
sự kiện, những kỷ niệm ñã nuôi dưỡng ký ức và ngược lại, chính ký ức ñã làm sống dậy
sự kiện. Lần theo dòng ký ức không liền mạch, người ñọc có thể nhặt nhạnh vô số sự
kiện, chắp nối chúng lại và có ñược một bức tranh ñời sống trong tác phẩm văn chương.
ðảo thuật thời gian sinh mệnh là một cách trình hiện lai lịch của nhân vật
theo dòng hồi cố. Khi ý nghĩ quay về những chuyện ñã qua, ñiểm nhìn bên trong của
nhân vật sẽ cắt ngang và rời bỏ hiện tại, mất hút trong quá khứ ñể từ ñó khơi mở thêm
nhiều bí mật ñời mình.
Thông thường, nhân vật nào gắn với sự ñảo thuật thời gian sinh mệnh là nhân
vật ñó có một nội tâm sâu kín, một quá khứ ba ñào và một vận mệnh bi thương. La Tiểu
Thông trong 41 chuyện tầm phào bắt ñầu và cũng kết thúc câu chuyện của mình ở tuổi
hai mươi. Hai mươi năm sống của cậu cũng ñủ ñể gọi là một cuộc ñời. Xa cha mất mẹ, 178
ñói rét cơ hàn, lên voi xuống chó, tha hương cầu thực, lưu lạc giang hồ… cậu từng nếm
trải tất cả ñể hôm nay dừng chân trong ngôi miếu ven ñường, ñứng bên lề cuộc sống con
người, lặng nhìn thiên hạ ngoài kia náo nức bon chen. Tôn Mi Nương của ðàn hương
hình dù mặt hoa da phấn, thông minh lanh lợi, lãng mạn ña tình nhưng cũng chỉ lấy
ñược anh chàng ngốc Tiểu Giáp chuyên nghề mổ lợn làm chồng. Ngược dòng ký ức rối

Mỗi tòa lâu ñài trong dòng tiểu thuyết gothic của phương Tây ñều có một căn
phòng bí mật. Khi mở cửa căn phòng ñó ra, mọi ẩn số về con người và cuộc sống lập
tức ñược phát lộ. Thời gian sinh mệnh trong mỗi lâu ñài tiểu thuyết Mạc Ngôn lại ñược 179
xé lẻ, cất giấu không phải trong một mà nhiều căn phòng bí mật, mỗi cánh cửa ñược mở
ra bằng chìa khóa ký ức chỉ hé lộ một vài ẩn số rời rạc. Vì vậy, ñảo thuật thời gian sinh
mệnh ñã khiến cho tiểu thuyết Mạc Ngôn phức tạp hơn nhưng cũng giàu ma lực, hấp
dẫn hơn nhiều.
ðảo thuật thời gian sinh mệnh trong tiểu thuyết Mạc Ngôn vừa giống vừa
khác với ñảo thuật trong tự sự truyền thống. Giống ở chỗ lai lịch nhân vật ñược
giới thiệu chen ngang vào mạch truyện tạo nên sự gấp khúc cho thời gian sinh mệnh.
Tuy nhiên trong tự sự truyền thống, do tính chất tuyến tính của cốt truyện thống
lĩnh nên sự chen ngang chỉ diễn ra một lần. Trong lần ñó, những gì cần làm sáng tỏ về
quá khứ nhân vật sẽ ñược người kể chuyện sử quan nói ra hết tất cả và rất nhanh. ðó
là bổ thuật như cách gọi của La Cương. Nghĩa là bổ sung tình tiết khiến thời gian
trượt ra khỏi phạm vi thời gian của trung tâm tự sự. Cũng có khi ñó là sự chen vào ñể
giải thích (thường ñược mở ñầu bằng từ “原来” như ở Tam quốc diễn nghĩa), làm ñảo
tuyến thời gian, “hồi cố việc quá khứ nhưng do quá ngắn, không thể thay ñổi thời gian
văn bản nên không ñủ ñể gọi là ñảo thuật” [9,148]. Ở tiểu thuyết Mạc Ngôn và các
tiểu thuyết hiện ñại khác, sự chen ngang ñược diễn ra nhiều lần, mỗi lần hé lộ một vài
chi tiết. Người ñọc phải ñi hết dòng cuối cùng của tác phẩm mới khám phá hết những
gì nhân vật ñã trải qua. Sự khác nhau này do nhiều nguyên nhân nhưng nguyên nhân
cốt yếu là do người kể chuyện và ñiểm nhìn quy ñịnh. Người kể chuyện sử quan dùng
ñiểm nhìn bên ngoài, trên cao ñể quan sát ngôn ngữ, hành ñộng, lý lịch nhân vật và kể.
Mà nhân vật của tự sự truyền thống Trung Quốc là kiểu nhân vật không có tâm lý cho
nên chỉ cần một lần rẽ ngang, sực nhớ theo mô thức “初”, “且说”, “原来” là có thể
gom hết quá khứ nhân vật bày ra trọn vẹn trước mắt người ñọc. Ngược lại, người kể
chuyện trong tiểu thuyết Mạc Ngôn phần lớn ñều là những cái tôi tự thuật, nếu chuyện

lầm ñã qua, phải nhìn lại ñể thú tội, ñể tha thứ, ñể khắc ghi và ñể bước tiếp.
Mạc Ngôn không muốn bị câu thúc trong một khuynh hướng sáng tác, một trào
lưu văn học nào nhưng dù không phải là tác giả thuộc “trào lưu vết thương”, văn
chương của ông và các nhà văn ñương ñại Trung Quốc khác như Trương Hiền Lượng,
Vương Tiểu Ba, ðới Tư Kiệt, Cao Hành Kiện, Sa Diệp Tân, Trương Khiết… cũng phải
quay về với “vết thương” như một sự ám ảnh truyền kiếp. Bởi vì “vết thương” ấy ñã là
một phần máu thịt của lịch sử và của văn học dân tộc Trung Hoa. Thời gian Cách mạng
văn hóa trong Thập tam bộ, Cây tỏi nổi giận, Báu vật của ñời và Rừng xanh lá ñỏ
chen vào những năm chín mươi trong dòng hồi ức của ðồ Tiểu Anh, Cao Dương, Kim
ðồng và Lâm Lam; chen vào những năm hai ngàn của Lam Giải Phóng và Khoa ðẩu
trong Sống ñọa thác ñày và Ếch. ðó là thời gian của mất mát, ñau thương, tủi nhục và
thù hận như những mảnh ñạn nằm trong vùng nhớ của mỗi nhân vật, hễ có dịp là nó sẵn
sàng gây nhức buốt tâm hồn và trái tim họ.
Cách mạng văn hóa trong ðồ Tiểu Anh là thứ tiếng Nga mà cô dạy cho học trò
bị chà ñạp, là ñôi vú Nga của cô bị giày vò tập thể; trong Cao Dương là hình ảnh người
mẹ già tóc bạc phơ bị bần nông và trung nông lớp dưới giật không còn một sợi. Bác sĩ
Vạn Tâm cũng bị giật từng lọn tóc, “máu túa ra dầm dề xuống mặt, xuống tai, xuống
cổ”. Với Lam Giải Phóng, ñó là hình ảnh người anh trai Kim Long ñại diện cho Hồng
vệ binh cầm chổi phết sơn ñỏ lên mặt bố mình vì ông ấy là hộ cá thể. Và có lẽ nhức nhối
nhất là cái ñói trong ký ức của Kim ðồng, ñói ñến mức “phụ nữ ñều tắt kinh,vú lép xẹp,
còn ñàn ông thì hai hòn dái rắn như ñá cuội treo tòn ten trong cái bìu trong suốt, không
còn khả năng ñàn hồi” (Báu vật của ñời, trang 573). Hoắc Lệ Na xuất thân quyền quý,
từng du học ở Nga, vì một muỗng cháo mà thất thân trước một kẻ tởm lợm như Trương
Rỗ. Kiều Kỳ Sa xinh ñẹp và kiêu kỳ ngày nào giờ ñây vồ lấy hai cái bánh bao nóng hổi
mặc cho Trương Rỗ làm gì phần dưới cơ thể mình cũng ñược. Mẹ của Kim ðồng và các
xã viên phải ñeo rọ vào miệng khi kéo cối xay ở hợp tác xã như những con vật. Rồi mẹ
và Kim ðồng bị dẫn ñi diễu hành trên phố, ngực ñeo tấm bảng ghi những lời nhục mạ, 181

[3]. ILin I. P. và Trugranova E.A., Các khái niệm về thuật ngữ của các trường phái nghiên
cứu văn học ở Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỉ XX, Nxb. ðại học Quốc gia, Hà Nội, 2003.
[4]. Jahn Manfred, Trần thuật học: nhập môn lí thuyết trần thuật (Nguyễn Thị Như Trang
dịch), 2005 (tài liệu ở dạng bản thảo). 182
[5]. Trần ðình Sử, Tự sự học – Một số vấn ñề lí luận và lịch sử (phần 1), Nxb. ðại học Sư
phạm, Hà Nội, 2004.
[6]. Trần ðình Sử (chủ biên), Tự sự học – Một số vấn ñề lí luận và lịch sử (phần 2), Nxb.
ðại học Sư phạm, Hà Nội, 2008.
[7]. Lê Huy Tiêu, Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, Tạp chí Văn học
nước ngoài, số 4, 2003.
[8]. 翟红，
叙事的冒险 - 中国先锋小说语言实验探微
，中国 社会 科学出版社, 2008.
[9]. 钢 ，
叙事学导论 , 文体学丛书,
云南人民出 社, 1999.

ANALEPSIS WAY IN MOYAN’S FICTION
Nguyen Thi Tinh Thy
College of Pedagogy, Hue University
SUMMARY
Writers tend to prefer the way by which events are not organised in the correct time
order, and analepsis is one of the techniques that makes a large declination between event time
and narrative time. In this way, the narrative effectiveness is elevated. By sensibly using the two
forms, external analepsis and internal analspsis, Moyan’s has expressed his own conception of
the diversified world and the troublous reality effectively. With the analepsis way, MacNgon’s
fiction has had certain innovation in narrative time.