D ÁN KHU BO TN BIN HÒN MUN
KHOÁ TP HUN QUC GIA V QUN LÝ KHU BO TN BIN

C IM CA CÁC CNG NG DÂN C
VEN BIN  VIT NAM Hà Xuân Thông
Vin Kinh T và Qui hoch thy sn
B Thy sn

Sut t Móng Cái đn Hà Tiên ta gp rt nhiu kiu đa hình b bin:
Kiu b bin tích t - thu triu, ti các vùng kín đáo do các đo che chn, nh tác
đng phân phi phù sa ca thu triu là u th quá trình tích t mnh hn quá trình
mài mòn, có nhiu bãi triu rng ly bùn, có ni mc sú vt, có ni hình thành các
chng lch triu (các bãi cát ni ngoài bin) và đôi khi c đo sót.
Kiu b bin tích t - sóng gió,  nhng ni b bin thoáng, sóng gió mnh thì vai trò
tích t ca sóng và vun cao ca gió s tr thành ngoi lc ch yu hình thành nên các
cn cát, đn cát nh  trung Trung b. Bên trong các di cn cát, đn cát thng có
các phá, là các vùng nc còn thông vi bin hoc đá đóng kín nhng sông cha bi
đp xong.
Kiu b bin tích t - sinh vt, hình thành ch yu ti châu th sông Cu Long ni
trm tích phù sa ln đn đâu nhng di rng ngp mn rng ln bao ph đn đó và
chúng li có tác dng cng c b bin giúp cho các sông ln ra bin rt nhanh nh 
bán đo Cà Mau.
Kiu b bin san hô, là mt kiu b bin sinh vt đc bit.  đây san hô đã cht to
thành các vách đá san hô nâng cao trên mt bin còn di đó là các rn san hô ngm
to thành nhng rn san hô sng đang phát trin.
Kiu b bin mài mòn,  nhng ni núi nhô ra sát bin thì tác dng mài mòn do sóng
phát trin ta s gp nhng vách đá, bãi đá có rt ít hoc không có bãi cát vin xung
quanh.
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

3
Kiu b bin tích t - mài mòn, đó là các b bin xa kia tích t nhng nay b mài
mòn bi sóng bin làm st l nh đon b bin Nam nh ti châu th sông Hng hay
đon b bin Bc Liêu (Cà Mau) ti châu th sông Cu Long.
Kiu b bin mài mòn - tích t,  nhng ni có nhiu núi nhô ra bin nhng li có
nhiu sông mang nhiu phù sa khin cho chân vách các núi đã b mài mòn có nhiu bãi

đi núi ri rác, các cn cát ven bin phát trin. Vì vy  nhng vùng này đt đai nghèo
nàn hn, dân c sng da vào ngh nông cng vì th mà nghèo khó hn.
T đèo Ngang đn đèo Hi Vân di Trng Sn Bc ra sát bin và hng núi chy
song song vi b bin nên các đng bng ven bin không phát trin b ngang, đng
thi li phân chia thành tng vt theo chiu dc. Ngoài cùng ni sát bin là mt vt
cn cát và thng có nhng hòn núi đá đng ngay trên b bin làm đim ta cho các
di cát bám b. Nhiu ni trên di cn còn phát trin các đn cát di đng đang tin t
ngoài bin vào bên trong ln c rung đng. Bên trong các di cn cát đa hình thng
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

4
thp trng, sông ngòi chy dùng dng theo hng các di cn đ tìm li thoát ra bin.
 nhng ca sông có nhng vng ly nh trên mc sú vt. Vi đa hình nh vy  ven
b bin dân c tha tht, h ch tp trung  ca các sông hoc  nhng cánh đng phù
sa tng đi cao đ cy lúa, làm vn trng cây n qu.
T đèo Hi Vân đn ht Bình thunlà mt di đng bng duyên hi len li lên các
vùng đi ngc theo các thung lng sông. ng bng duyên hi thng kém phì nhiêu
vì nhiu đn cát và cn cát. c bit t phía nam Mi Dinh  di ven bin din tích
các cn cát , các đn cát c và mi chim đa s tuyt đi , vi khí hu khô hn và đt
đai cn ci nên các làng mc c dân tha tht rt him gp nhng làng mc trù phú
đông vui. ói vi khu vc b bin thì b bin Nam- Ngãi- nh cho đn Quy Nhn
cng là b bin do sóng gió hình thành, đn cát tuy không cao nhng li to rng cùng
vi ro đm phá kéo dài làm nên s nghèo nàn lc hu ca c dân làm nông ng
nghip  ven bin. T đèo Cù Mông qua đèo C qua mi Ny ti tn Mi Dinh b
bin khúc khuu vi nhng mi, nhng vng, nhng bán đo to điu kin hình thành
nhng khu du lch, nhng bn đu, hi cng tt và kín đáo làm nên nhng khu trú ng
trù phú ca dân c vi nhiu ngh sinh k gn bó vi thiên nhiên
Dc b bin t ca sông òng Nai đn tn Hà Tiên là mt gii đt mn bao la vi

ng/km
2
Trong khi huyn Hi Hà ca Qung Ninh ch có 95 ng/km
2
thì huyn Hi
Hu Nam nh mt đ dân s lên ti 1221 ng/km
2

Dân c tp trung ch yu  th xã, thành ph, ni có hot đng kinh t và xã hi lâu
đi, có c s h tng tt hn so vi các lãnh th khác.
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

5
i lp vi các trung tâm, thành ph, th xã là các huyn đo, các huyn ven bin có
mt đ dân c rt tha tht
Mt s khác bit na trong s phân b dân c ca vùng là mt đ dân c cao  nhng
khu vc d khai thác các tim nng t nhiên, đó là các vùng có tài nguyên đt, nc,
khí hu, khoáng sn. Còn nhng huyn min núi có đa hình phc tp thì mt đ dân
s thp. Mc dù đã thc hin các bin pháp sinh đ có k hoch song đây cng là vùng
có t l gia tng dân s khá cao so vi c nc.
T l gia tng dân s khá cao mt phn ph thuc vào mng li y t.  các thành ph,
th xã đu có các bnh vin, trung tâm y t ln, còn  các đa phng (thôn, xã) đu có
trm y t nhng các trm y t này ít hot đng và đang b xung cp. Vic khám cha
bnh và cp thuc, thc hin các bin pháp sinh đ có k hoch  các đa phng
cha đc kp thi và thng xuyên. Nhng thi gian gn đây mng li y t đa
phng đã đc chú trng, vic tuyên truyn và tin hành thc hin chng các dch
bnh, k hoch hoá gia đình đã đc ph bin rng rãi cho nên vic chm lo sc
kho cho nhân dân đã đc quan tâm.

c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

6
¬ Cu trúc lao đng
S dân trong đ tui lao đng  vùng ven bin chim khong 50% (phn ánh s ngi
di đ tui lao đng và trên đ tui lao đng sng da vào lao đng chính tng đi
ln). S lao đng  đ tui 15 - 44 chim t l cao nht và thp dn  đ tui 55 - 60,
đc bit  đ tui 15 - 24 s lao đng chim t l khá ln  hu ht các vùng
C hai khu vc nông thôn và thành ph đu có t l lao đng cao  nhóm tui 15 - 24
và 25 - 34; trong đó cao nht là nhóm tui t 25 - 34  khu vc thành th và nhóm tui
t 15 - 24  nông thôn. Nhìn chung lao đng nông thôn  đ tui 15 - 24 là ngun lao
đng chính. Vì vy, đào to chuyên môn k thut, ng dng khoa hc vào sn xut là
nhim v cn thit ca vic nâng cao cht lng ngun lao đng - đng lc quan trng
đ phát trin xã hi.
Trong s nhng ngi có vic làm thì t l lao đng trong nông nghip vn chim
phn ln. Mc dù bình quân din tích đt nông nghip cho mt ngi lao đng thp
nhng nông nghip vn là ngành kinh t thu hút nhiu lao đng nht. Lao đng trong
công nghip và xây dng c bnthng tp trung  các tnh và thành ph công nghip,
còn vùng ven bin khác chim t l nh. Lao đng trong nghành dch v cng ch yu
tp trung  thành ph, th xã, th trn nh:
Lc lng lao đng n ca khu vc chim khong 50% s ngi lao đng, điu đó đt
ra vn đ cn nghiên cu to vic làm thích hp và có chính sách ch đ hp lý đi vi
lao đng n, nâng cao vai trò ca ngi ph n trong xã hi.
¬ Tình trng thiu vic làm
Khi đt nc phát trin sang giai đon phát trin công nghip hoá, hin đi hoá, lc
lng lao đng  các vùng ven bin đng trc nhiu th thách, đc bit là tình trng
thiu vic làm. S ngi trong đ tui lao đng thiu vic làm khá đông. Tình trng
thiu vic làm, thu nhp quá thp đã buc nhiu ngi, đc bit là tng lp thanh niên,
phi đi tìm vic làm ti các khu đô th.
Tình hình di chuyn lao đng t do t nông thôn ven bin ra thành th tìm vic làm

, đng giao thông, các công trình phc v dân c xã hi, xây dng c s sn xut
công nghip, tiu th công nghip
¬ Trình đ lao đng
Mc dù có lc lng lao đng đông đo nhng trình đ lao đng còn b hn ch, thi
gian ri còn nhiu. Ngoài ngh chính là nông nghip, nuôi trng và khai thác hi sn
còn có mt s ngh khác nh xây dng, đan, thêu, kinh t bin
Trong my nm gn đây di tác đng ca kinh t th trng, đã tng bc t chc
sp xp li sn xut nên trình đ lao đng cng đc nâng cao. Bc đu ngi dân 
đây đã có kinh nghim trong kinh t th trng, mnh dn áp dng tin b khoa hc k
thut vào sn xut.
Phn ln ngi dân  đây vn có truyn thng cn cù ham hc hi, có kh nng nm
bt các tin b v công ngh và khoa hc k thut. H thng dy ngh, khuyn nông,
khuyn ng và hot đng ca các t chc xã hi nh Hi Ph n, Hi Nông dân, Hi
cu chin binh, … góp phn đào to và hng dn vic làm cho ngi lao đng.
Nhng ni có v trí  gn các trung tâm phát trin ngi dân có điu kin tip thu
nhanh nhng tin b mi, cp nht thông tin nhanh và đa dng, đó là cha k đn vic
giao lu Quc t qua các cng và khách du lch nc ngoài làm cho dân c nhiu vùng
ven bin tr nên nhy cm hn, nng đng hn. iu đó cho phép nâng cao trình đ
vn hoá chung ca ngi dân, m mang dân trí và to ngun lao đng có cht lng
ngày càng cao  di ven bin.
áng lu ý lao đng n  nông thôn ven bin có trình đ thp, s lao đng có trình đ
chuyên môn k thut và trung hc chuyên nghip ch chim t 4,7% đn 6,2%. Lc
lng lao đng n nông thôn li chim khong 1/2 tng s lao đng nói chung, vì vy
nâng cao trình đ cho lao đng n nông thôn ven bin là vn đ cn đc quan tâm
trong chin lc phát trin kinh t - xã hi ca di ven bin.
1.3.2 Hin trng kinh t di ven bin
a. c đim c cu kinh t
Trong nhng nm gn đây cùng vi s dch chuyn ca nn kinh t th trng trên
phm vi c nc, nn kinh t ca khu vc ven bin đã tng bc t chc, sp xp li
sn xut nên đã có nhng bc chuyn dch mnh m theo hng tích cc. Xu hng

khai thác s dng trong khía cnh gi gìn đa dng sinh hc và h sinh thái đc trng
ngày càng gi vai trò quan trng.
Do tr lng tài nguyên không ln nên thc t các loài cây ven bin đc khai thác và
s dng phc v đi sng cha nhiu. Nhng hng s dng ngun tài nguyên thc
vt bao gm:
- Khai thác g ci và g:
Vào đu th k 20 rng ngp mn nc ta tng đi tt, vi khong hn 400.000ha.
Trong nhiu nm, đây là ngun cung cp ci và than ci ch yu, nhng do khai thác
quá mc và thng xuyên b, ngn mn ln bin làm nông nghip và tàn phá đ làm ao
nuôi tôm nên hin nay rng ngp mn  nc ta còn rt ít ch chim cha đy 100.000
ha
Ngoài ra, mt lng ln cây bn, giá dc các trin sông đc khai thác r hô hp
(bn), r trên mt đt (giá) làm ct m và thu lie làm nút chai cng nh s dng trong
mt s mc đích khác.
- T chc sn xut mt ong trong các rng ven bin.
Thm thc vt ven bin có mt s loài thc vt rt thích hp vi ong mt. Thc t cho
thy các đàn ong th trong các rng ngp mn cho nng sut mt cao và cht lng tt.
Sn lng mt ong ca ta hin nay ch yu sn xut  các tnh phía Nam do công ty
ong Trung ng qun lý. Trong s mt thu đc hàng nm khong 50 - 60% thu đc
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

9
t các rng ven bin. T lâu nhân dân mt s vùng ven đã khai thác mt ong  nhng
vùng có nhiu sú, vt.
- Ngoài nhng ng dng trc tip ca thc vt ven bin vùng này còn mang li
nhng li ích v kinh t khác do li ích gián tip ca mình. Theo hng này phi k
đn ngành thu gom lm hái hi sn, giá tr bo v b bin
Nhìn chung tình hình khai thác tài nguyên thc vt ven bin trong nhng nm va qua

Ngun li sinh vt ca di ven bin ca sông tng đi phong phú và đa dng v
chng loi, nhng li nghèo v s lng. Cho đn nay chúng ta vn cha có phng
thc khai thác và s dng hp lý nên ngun li này ngày càng cn kit. iu này đòi
hi phi có phng thc và gii pháp khai thác hp lý đ va phát trin kinh t bn
vng va bo v và tái to tài nguyên sinh vt ngày mt tt hn.
1.3.5. Tài nguyên du lch
Di ven bin ca nc ta sut t bc ti nam đâu đâu cng có tài nguyên cnh quan du
lch ln.
Du lch ngh mát vi h thng các bãi tm đp, dc theo chiu dài b bin ca di t
Trà C, Bãi Cháy,  Sn, Sm Sn, Ca Lò, Non Nc, Hi An, Quy Nhn, Nha
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

10
trang, Cà Ná, Vng Tàu, Mi Nai… là ni thu hút đc đông đo khách du lch đn
thm quan, ngh dng.
Du lch sinh thái là hình thc du lch, kt hp thm quan, nghiên cu. Tiêu biu cho
loi hình du lch này là h thng thng đo trong các vnh, các khu rng ngp mn, các
sân chim Có kh nng khêu gi mnh s say mê tìm hiu ca du khách. Ngoài ra di
ven bin còn có khong 950 di tích vn hoá lch s trong đó 90 di tích đã đc xp
hng giúp cho du khách đn thm quan nghiên cu lch s. Mt đ di tích trung
bình ca c nc là 2,2 di tích/100 km
2
, trong khi đó mt đ di tích ca Thái Bình
20, Hi Phòng là 19,9, Nam Hà và Ninh Bình là 7,9 [85].
Du lch l hi: di ven bin cng rt ni ting vi các l hi truyn thng. Vi các cuc
đua thuyn, bi chi. Các l hi này mang nhng nét đc đáo v vn hoá, lch s ca
c dân di ven bin nên có sc thu hút chng nhng du khách trong vùng mà còn t
các vùng khác đn và đc bit là đi vi du khách quc t:

Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

11
Th gii đang bc vào th k 21, vi nhng đc trng và xu th ca các quan h kinh
t quc t có liên quan đn phát trin KT - XH ca di ven bin, đó là: u tiên cho phát
trin kinh t, xu th khu vc hoá, toàn cu hoá v kinh t, trong đó vai trò và v trí ca
ASEAN vi 10 thành viên (mà Vit Nam là mt thành viên) ngày càng tr nên quan
trng trong khu vc và trên th gii. Cuc cách mng khoa hc - công ngh phát trin
nh v bão, vi nhng ni dung ni bt là đin t và tin hc, t đng hoá, sinh hc
hoá, vt liu mi ngày càng đóng vai trò là nhân t quan trng nht, thúc đy s
chuyn dch c cu kinh t, phát trin KT - XH, nh hng sâu sc ti mi quc gia,
mi khu vc, mi tng lp dân c trên toàn th gii.
ng trc thách thc đó, Vit Nam nói chung và di ven bin nói riêng, phi phát
trin nhanh, mnh to bc nhy vt trong tt c các lnh vc và các hot đng kinh t,
đ to tin đ cho s phát trin theo xu th chung ca th gii và c nc, to điu kin
lôi kéo các vùng trong nc phát trin theo, và kêu gi đc đu t nc ngoài vào
khu vc, cng nh c nc ngày càng tng.
2. Ng dân và cng đng ng dân

Vit Nam có 28 tnh và thành ph có b bin (5 tnh min Bc: Qung Ninh, Hi
Phòng, Thái Bình, Nam nh, Ninh Bình; 14 tnh, thành Min Trung: Thanh Hoá,
Ngh An, Hà Tnh, Qung Bình, Qung Tr, Tha Thiên Hu, à Nng, Qung Nam,
Qung Ngãi, Bình nh, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thun, Bình Thun; 9 tnh thành
ông và Tây Nam B, Bà Ra- Vng Tu, Tp. HCM, Bn Tre, Tin Giang, Trà Vinh,
Sóc Trng, Bc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang) bao gm 120 huyn th xã có b bin. Có
mt s tnh thành vi 12 huyn th trong đt lin tuy không có b bin nhng li có
ng dân tham gia khai thác hi sn. Tm gi nhng đa phng vùng ven bin bao
gm các huyn và xã có b bin và có ng dân thì trong toàn quc có 116 huyn vi
khong 700 xã phng có bin và có hot đng khai thác hi sn trong đó theo thng

lúa trng khoai, ngn chn bin đ yên n k sinh nhai.
Hai là, có mt b phân rt nh dân c thng là dân rt nghèo không có đt canh tác
hoc không tranh giành ni nhng thu vc đ khai thác trong đt lin h mon men ra
bin bng nhng thuyn bum nh, thuyn nan, thuyn thúng, bè mng làm ngh đánh
cá bng các chài li thô s. Mt b phn nghèo đn ni không th tìm đc đt làm
nhà nên h đành phi sng trên nhng chic thuyn nh bé, tìm nhng đm phá vng
vnh cm sào ba neo, th li ging câu. Tuy nhiên, đi b phn nhng ngi dân
sng  ven bin mc dù làm ngh hái lm nhng sn vt tri bin ban phát hay đánh
cá trên nhng con thuyn nh nhng h vn hng v nông nghip, v con h vn cy
lúa, trng khoai, chn nuôi gà ln. Làng ca h thng bám vào nhng ni có nc
ngt đ có th làm thêm nông nghip bi vì con tôm, con cá không đ nuôi sng con
ngi.
Nói chung, ngi Vit c kéo np sng ca c dân nông nghip ra bin bi th cho ti
tn ngày nay nhng gia đình ng dân chuyên nghip không phi là nhiu. Và rt khó
tìm thy nhng cng đng thun tuý ng dân sng trên nhng đa bàn có ranh gii
nht đnh.
Nhng ngi làm ngh cá xa kia nh trên đã nói thng là nhng ngi rt nghèo
kh, ngh cá ch giúp h tn to ba cm bát cháo qua ngày. Nhng ngi đánh cá
ven bin thng không đc chia đt đai ca làng xã, thm chí nhà ca h cng ch là
nhng túp lu tm b dng bên các b sông bãi bin không đc an toàn, h sng tách
bit vi dân làng. S ti nhc và t ti cng vi nhng thói quen c h và tp quán
khinh mit ngi ng c làm cho dân đánh cá ven bin, nhng ngi làm ngh chài
li, mò cua bt c b khinh r, càng ngày càng có xu th tách ra khi cng đng các
làng xã mc dù v mt qun lý nhà nc lúc đó h vn phi gn vi mt cng đng
làng xã nào đó. Tuy nhiên, trong cuc sng h không th sng đn đc, ti các vùng
ven bin, các ca sông nhng ngi ng dân nghèo tp trung thành các cng đng đ
khuya sm có nhau gi là các vn. Các vn chính là các làng nhng không đc tha
nhn v mt pháp lý hành chính nay còn du vt  khp các vùng ven bin trong c
nc. Có mt s vn sng ngay trên mt nc, h đc c dân trên b gi là dân thu
din, thu c hoc h bn.

bãi ngang [qui hoch các làng cá, Vin Kinh t và Qui hoch thu sn, Hà Xuân
Thông ch biên, 1995].
Tuy nhiên, cho đn nay nhng ngi đánh cá và cng đng đánh cá  min Bc nói
chung vn còn nghèo, không có truyn thng đi đánh cá xa.
Ti min Trung Vit Nam, mt vùng b bin dài ti 2.000 km, t Thanh Hoá ti Phan
Thit, nhng ngi đánh cá  dc ven bin cng nh  các đm phá nhiu hn. Theo
thng kê ca ngi Pháp nm 1899  min Trung có khong 29.400 ngi đánh cá,
đông nht là Thanh Hoá (6.000 ngi), Qung Nam (5.000 ngi), Ngh An (4.000
ngi), Bình Thun (3.000 ngi), Hà Tnh (3.000 ngi)… Nu so vi dân min
Trung lúc đó là 5 triu ngi thì con s này chim khong 0,6%.
Di tác đng ca s khai thác kinh t ca ngi Pháp, ngh đánh cá bin ca min
Trung cng có nhng bc chuyn bin nht đnh làm gia tng s ngi đánh cá. Có
th ly Thanh Hoá làm ví d. Nm 1899 có 6.000 ng ph đn nm 1930 con s này
đã lên ti 18.000 ngi.
Sau nm 1954 Bc min Trung cng phát trin ngh cá rt mnh, ng dân ngày càng
đông đúc. Nm 1994 toàn vùng đã có ti 106.805 ngi đánh cá chuyên nghip (trong
70.079 h gia đình) sng quy t trong hàng trm thôn  187 xã trong đó có 76 xá nm
 các ca sông, ca lch; 16 xã nm trong các th trán th xã và 111 xã bãi ngang. Tuy
ngh cá bin  bc min Trung phát trin mnh, ng dân đông đúc nhng h cng ch
là nhng ng dân “nh bé” sng đông đúc chen chúc và ch khai thác  nhng vùng
nc nông cn ven b lân cn vi h bng các phng tin ht sc thô s nh bè mng
li rùng… gp con gì bt con y, thi thong hp có đi xa hn nhng cng ch qun
quanh trong khu vc phía nam vnh Bc B.
 Duyên hi Nam Trung B do đa hình b bin dc đng ra xa b vài chc hi lý là
đã gp bin sâu hàng trm nét do vâ ngh khai thác cá bin xa kia ít phát trin. Cho
đn tn cui th k th XIX, ngoài Qung Nam, Phan Rang và Phan Thit, các tnh
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông


vùng này tn dng ht li th ca mình phát trin cách tng hp, cùng c nc tin vào
thi k công nghip hoá, hin đi hóa đt nc.
2.2 Khái quát v các loi hình các cng đng ng dân
Nhng làng cá  Vit nam thng có quy mô nh nh tính nh bé ca ngh cá vy.
Trong 411 làn cá  Trung B chng hn, có ti 244 làng cá bãi ngang vi nhng ngi
ng ph nghèo khó và các con thuyn bé nh. Tnh đin hình có nhiu làng cá bãi
ngang nht là Tha Thiên Hu, trong s 42 làng cá ca tnh này có ti 30 làng bãi
ngang và đm phá.
Các cng đng dân c làm ngh cá bãi ngang thng phi kt hp vi các hot đng
khác nh nuôi trng thu sn, chn nuôi ln, làm mui, làm nông nghip hoc đi làm
thuê làm mn mi đ sng.  mt s vùng vn còn tn ti nhng gia đình đánh cá
nghèo kh, c gia đình sng trên nhng chic thuyn nh bé p p. ó là nhng ngi
ng dân thu c . Thông thng h h khu ti các xã trên b nào đó song thc cht
h không có đt đai trên đt lin. Cuc sng ca các gia đình ng dân này  nhiu
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

15
vùng gn đây đc ci thin nh giá cá sng tng, bt đu bit kt hp khai thác cá vi
du lch và nuôi trng thu hi sn bng lng bè hay lng sáo.
Khác vi ngh cá bãi ngang, ngh cá  các t đim hình thành  các ca lch sâu, bn
bãi tt, gn ng trng đã to nên nhng s phát trin t nhiên truyn thng ca ngh
cá bin vi s tp trung nhiu tu thuyn ln, s đông ng dân và tip cn thun tin
vi ngun cung cp đin, nc, đng xá giao thông, ch búa. Vic giao lu buôn bán
phát đt và ngoài ngh cá còn phát trin mnh thng mi, dch v, đang hình thành
dn các th trn th t. Hot đng kinh t ca các t đim dân c ven bin ngh cá ngày
nay mang tính hn hp, tng hp và đa dng. Sn xut ngh cá chuyên nghip thng
gn vi các hot đng dch v ngh cá nh đóng và sa cha tàu thuyn, sn xut và
cung cp nc đá, các loi hình ch bin và thng mi thu sn và vt t phc v cho

làng cá nghip d này thông thng đi đánh vi các trang b th công thô s. Tuy
nhiên do ít kinh nghim khai thác và đi bin, lc lng này li là lc lng dùng nhiu
li ng c hu dit môi trng và bt hp pháp nht nh: cht n, te xúc đin,… V
mt xã hi, h thng đi và  vi nhau theo hình thc du thu ca mt tp hp dòng
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

16
h 6-15 gi đình anh em, chú bác, h hàng cùng đánh trên mt ng trng, ban ngày
cùng t tp neo thuyn vi nhau mt ch va h tr cho nhau v ngh nghip va bo
v ln nhau.
 các làng cá qui mô nh, bãi ngang thì vic khai thác hi sn và thng mi hi sn,
ch bin hi sn luôn luôn gn bó vi nhau.
 các làng cá bãi ngang và qui mô nh, đi b phn hi sn đánh bt đc ca tng h
gia đình đc v con ng dân tiêu th trc tip  các ch hoc bãi bán cá gn đó.
Nhng ngi buôn cá t các thành ph, th xã, th trn hoc các trm thu mua ca các
nhà máy v đây mua trc tip, ít có trng hp bán mua theo “hp đng”. Vic bán
mua thng din ra theo phng thc mc c tng loi hàng, tng lô hàng trc tip
đc phân loi t trc.
 các xóm đánh cá nh và va  ca lch, ca sông, đc bit  phía Nam (t Nam
min Trung tr vào) tình hình din ra li khác. i b phn nhng ni này các nu,
va hot đng rt mnh. H thng ng tin trc cho ng dân và đôi khi cung cp
cho ng dân nhng vt t cn thit. Hi sn ng dân đánh đc bao gi cng đem v
bán cho h. H thng ch ly mua hàng n đnh làm mc đích ch không bt cht v
giá c, tuy không phi mc cm song h vn mua sát vi giá th trng hàng ngày theo
thi đim. Do vy, phn ln ng dân tin tng  đu nu và cách thc này đã giúp cho
ng dân rt nhiu và t chc hàng xã thêm cht ch.
Trc đây hình thc nu, va ch có  các tnh Nam min Trung và Nam b. Ngày
nay, hình thc này đã lan ra ngoài Bc min Trung. Nhng cuc kho sát  ca

trm mã lc  ngay nhng bãi cát cht hp và trang b ht sc thô s.
Công vic sa cha ng c, ghép li, sa cha máy tàu nh đu do ng dân và gia
đình h t đm nhn. Các thành viên trong gia đình ng dân t rt nh tui (5-7 tui)
đn rt già (70-80 tui) đu tinh thông và tham gia cào các ngh đan li, vá li,
ghép li.
Vic đóng v các tàu ln trên 100 CV, các công vic sa cha trung tu và đi tu máy,
lên đà, thng không th thc hin đc  đa bàn các xã mà thng ng dân phi đa
tàu thuyn ca h đn các c s chuyên môn đ sa cha.
Ngh khai thác hi sn ca Vit Nam xut thân t ngh cá nh bé ven b ca các h
gia đình sng trên sông nc và b bin. Trc đây 40-50 nm, ng dân nhiu ni
thng không có mnh đt  trên b, ly mt vng, bn đc che chn làm ni trú
ng, quê hng. Sau đó h tr li  nhng bãi cát gn các b  nhng ca sông, ca
lch, các cn gia sông hoc trên các bãi cát ven bin mt cách t phát. Nhiu làng cá
mi nh làng cá phía tây nam Cn Chà (Phan Thit), Vng Rô (Phú Yên) mi hình
thành mi nm li đây cng theo phng thc đó. H thng “cm thuyn  đâu, làm
lu  tm ri làm nhà  đó”. Do đó nhà ca phn đông ng dân  ngay bên bãi mép
nc, nhiu khi tm b. H luôn mun sng gn bn thuyn. Ngày nay do điu kin
kinh t khá dn lên h có th xây dng nhà ca khang trang hn, nhng h vn mun
ni nhà  gn bn thuyn đ tin cho vic đi bin và trông coi tàu bè. H luôn mun
tàu bè  trong “tm mt” h  mi khonh khc, cng nh khi phi khuân vác các th
trang b đi bin (hoc đem v nhà) quá xa. Dân s phát trin quá nhanh, các vn chài
và các làng cá chi chít. Quá trình tích lu “ngi”  các t đim ngh cá rt nhanh (c
sinh hc và c hc). Các t đim ln dn, dày đc và t đó này sinh rt nhiu các vn
đ xã hi, ni bt là các đc thù sau đây có tính cht ph bin  các làng cá:
Nhà ca chi chít, không có hàng li, giao thông đi li rt khó khn.
Các ngun nc sch rt thiu thn, phn ln ng dân nht là  min Trung thì sng
trên bãi cát, nhà ca san sát không có ni thoát nc nên ngun nc ging khi dùng
cho n ung ssinh hot rt d b ô nhim.
Nhiu làng cá không có nhà v sinh, c làng phóng u ba bãi trên các bãi bin (
min Trung) hoc  sông rch ( min Nam) gây ô nhim nghim trng môi trng

Qua điu tra các ng dân  các làng cá khác nhau  khp đt nc chúng tôi đu thu
thp đc nhng thông tin nh vy.
Nhng ngi ng dân đc hi  Vnh H Long,  Qung Bình,  Tha Thiên-Hu, 
vng Tàu,  M Tho đu cho chúng tôi bit mt thông tin đáng là s báo đng nh
sau: ngun li thu sn đã gim (qua sn lng khai thác hi sn hàng nm ca cùng
mt loi tàu) ít ra t 2-3 ln so vi cách đây 20 nm. Nhiu loi cá qúi  Vnh H
LOng (Qung Ninh) nh cá dìa, cá mòi, cá ging, cá cánh diu, cá song ln, tôm
rng… hu nh tit nc. Nhng ngi ng dân đi đánh  khi xa dùng tàu 140 CV tr
lên  M Tho cng cho rng ngay c nhng vùng xa khi hi sn cng cn kit nhiu.
Mt tàu 90-140 CV vi trang b tng đi hin đi ngày nay ch cho sn lng bng
sn lng mt tàu 33-45 CV cách đây 10 nm vi trang b thô s hn nhiu.
Nh vy rõ ràng ngun li vùng ven b và c vùng khi giáp lng đang cn kit dn
và nu nhng ng dân c phát trin dn lên theo mt chin lc ngày càng thu hút và
tng cng lc lng lao đng vào đánh cá thì ngh cá ca ng dân Vit Nam s đi
đn đâu trong vài thp k ti?
Cng cn phi thy trc rng hin kinh t đt nc đang đà phát trin nhanh, thu
nhp ca mi tng lp dân c đu tng dn lên; liu thu nhp ca ngh cá nh có tin
lên kp hay gim sút?
Tuy nhiên v mt xã hi có ngun gc t c s kinh t là tâm lý c đ nhiu con trai
ng tr  các xóm ng ph. Ch đàn ông mi thích nghi vi ngh bin. ngày nay, ngi
dân ngh bin nhìn thy rng ch có nhng gia đình đông lao đng nam đi bin thì kinh
t mi phát trin, nht là  thi bui sc lao đng ngh cá đang đc gii phòng và
huy đng ti đa, vì du rng ngh cá nh vô cùng khó khn thì thu nhp ca h vn
cao hn trong nông nghip khi giá lúa go và hoa màu, rau c quá r so vi hàng thc
phm khác. Cho nên đã sng bng ngh cá mà không đ đc con trai đ to ra sc lao
đng k nghip ngh bin thì tht là đi ho. Chính s “gng sc đó”, trong hoàn cnh
giáo dc cha phát trin mnh m, công nghip hoá còn yu t cha đ sc lôi cun
thanh niên ng dân chuyn đi ngh nghip thì sinh đ không theo k hoch và t l
sinh đ cao là điu khó tránh đc  các làng cá.
D án Khu bo tn bin Hòn Mun

thit b khai thác và hàng hi hin đi hn, nhu cu ch bin và bo qun sn phm
cng khác đi, đi khai thác  nhuãng ng trng xa, đòi hi ng dân phi có trình đ
vn hoá cao hn mi có th nhanh chóng tip thu k thut và công ngh mi. Tuy
nhiên , lý tng nht vn là kt hp đc “ 2 con ngi ” trong mt ngi đánh cá
hin đi: mt ngi đánh cá truyn thng có trình đ hc thc cao. Do vy phi tìm
mt gii pháp thích hp cho vic nâng cao đu t và đào to thu th th h mi.
Vic hc ngh trong các làng cá thng là theo kinh nghim truyn thng ca tng gia
đình k c các ngh k thut cao nh sa cha máy tàu, hàng hi đu hc trên thc t,
nhiu ngi không bit ch nh đánh cá, đi bin, đóng sa tàu rt thành tho, h ch
hc qua thc t mà không theo trng lp nào.
V sinh hot và đi sng ca ng dân ngày nay cng đang chuyn bin mnh, các
công trình giao thông thôn làng đang đc bê tông hoá, phong trào cung cp nc
sch, ci to ging nc và nhà tm, nhà v sinh đc ng và Nhà nc quan tâm ti
tng cng đng dân c ven bin làm cho cuc sng ca c dân ve bin bt phn lc
hu đi nhiu.

Vi nhng đc đim t nhiên, đa hình và lch s hình thành các cng đng các ng
dân vi nhng đim tng đng là h đu phi lp nghip và sinh sng  nhng vùng
đt mi, nhiu khó khn, điu kin thiên nhiên khc nghit, thiên tai luôn rình rp,
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

20
điu kin xut phát khó khn do nghèo hèn, đa v xã hi thp cho nên phn ln c dân
sng  các vùng ven bin đèu có nhng nét tng đng trong tính cách: dng cm,
thông minh, táo bo dám chp nhn mo him, chu đng đc gian kh, cn cù chu
khó, hiu hc và ham hiu bit. Thanh niên các cng đng dân c ven bin ngày nay
đang tìm mi cách đ thoát ra khi cnh đó nghèo lc hu. Nhiu ngi có vn và sc
lc thì đóng thuyn ln ra khi xa, Nhiu ngi đi tìm nghè nghip mi  chn th

các bãi hoc khu vc nc ven bin hoc sông. Ngày xa h cha có đt đnh c 
trên b nên vn là t chc “làng, xã” ca h. a danh  min Trung nhiu ni còn ghi
li du n các vn này nh Vn Ninh, Vn Giã… Ngày nay ng dân đã có ni c ng
c đnh  trên b, nên vn ch còn li vi ni dung t chc ca nó.
Vn ngày nay thng có tr s  các chùa, đn, hay miu  ca sông. Trng vn
thng là mt ng dân gii cúng bái đc hi ngh các ch thuyn bu ra hàng nm.
D án Khu bo tn bin Hòn Mun
Khóa tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin
c đim ca các cng đng dân c ven bin Hà Xuân Thông

21
Ch vn làm l th khi nhn chc trc thn linh ca vn th. Ch vn đc chn lc
rt k nhng ngi có uy tín, không có chuyn trng hoa và gia đình không có tang.
Ch vn có quyn hành ln trong vic phân ng trng khai thác, gii quyt tranh
chp và đnh ra th thc n chia gia ch vn bn trong vn chài.
 đa s làng cá vic t chc đi bin thng theo đi đc t chc theo dòng h anh em
chú bác hay có quan h thông gia. H đi và cm li vi nhau thành nhng xóm chài
trên bin, gip đõ nhau t khâu bo v ln nhau, thông báo đàn cá đn t chc tiêu th
sn phm hàng ngày