Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
NGUYỄN THỊ VIỆT HÀ
TỔ CHỨC XÃ HỘI VÀ ĐẶC TRƢNG
VĂN HÓA BẢN NGƢỜI THÁI Ở HUYỆN MAI CHÂU
TỈNH HÕA BÌNH GIAI ĐOẠN 1986 - 2010 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Hà Thị Thu Thủy

Thái nguyên, 2012
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các cứ liệu
nêu trong luận văn là trung thực. Những kết luận khoa học của luận văn chƣa
từng đƣợc công bố trong bất kì công trình nào.
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Việt Hà
Nguyễn Thị Việt Hà

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

iii
MỤC LỤC

Trang
Trang bìa phụ
Lời cam đoan i
Lời cảm ơn ii
Mục lục iii
Các chữ cái viết tắt iv
Đanh mục bảng biểu, sơ đồ v
Danh mục hình ảnh vi
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ HUYỆN MAI CHÂU TỈNH HÒA BÌNH 8
1.1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên. 8
1.2. Dân cƣ, thành phần dân tộc. 10
1.3. Khái quát về ngƣời Thái ở huyện Mai Châu 17
Chương 2 TỔ CHỨC XÃ HỘI CỦA BẢN NGƯỜI THÁI Ở HUYỆN
MAI CHÂU TỪ 1986 - 2010 27
2.1. Bản của ngƣời Thái 27
2.2. Tổ chức xã hội 33
Chương 3 ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA BẢN NGƯỜI THÁI Ở MAI
CHÂU TỪ 1986- 2010 60
3.1. Quá trình “Mƣờng hóa” trong văn hóa Bản ngƣời Thái 60
3.2. Sự tƣơng tác giữa văn hóa Thái với văn hóa các tộc ngƣời khác ở

ĐVT
Đơn vị tính
7.
DS
Dân số
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

v

DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ

Bảng 1.1: Thành phần dân tộc và tỷ lệ các dân tộc tỉnh Hòa Bình năm 2010. 10
Bảng 1.2: Thành phần dân tộc và tỷ lệ các dân tộc huyện Mai Châu năm 2010. 12
Bảng 1.3: Tỷ lệ phân bố ngƣời Thái trong các tỉnh chủ yếu ở Việt Nam 18
Sơ đồ 2.1: Khái quát hệ thống bộ máy hành chính trong Mƣờng Thái 52
Sơ đồ 2.2: Cấu trúc của Châu Mƣờng (Mai Châu). 54
Sơ đồ 2.3: Khái quát bộ máy hành chính huyện Mai Châu hiện nay 56 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên


huy văn hóa các dân tộc trong thời kỳ đổi mới.
Tỉnh Hòa Bình có trên 30 dân tộc phân bố rộng khắp tại các huyện, trong
đó có 6 dân tộc cơ bản có số lƣợng đông đảo nhất là Mƣờng, Kinh, Tày, Thái,
Dao, Mông. Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở tháng 04/2009 tại tỉnh
Hòa Bình thì các dân tộc trên chiếm tỷ lệ 98,3% dân số toàn tỉnh, trong đó
dân tộc Thái chiếm 0,3% dân số trong tỉnh. Các dân tộc ở tỉnh Hòa Bình đã
góp phần làm nên bộ mặt của một tỉnh vùng Tây Bắc Việt Nam với những nét
văn hóa đặc trƣng cơ bản trong quá trình phát triển kinh tế- xã hội của tỉnh
thời kỳ đổi mới. Tỉnh Hòa Bình gồm 11 huyện và 1 thành phố, trong đó

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

2
huyện Mai Châu đƣợc xem là đơn vị hành chính đặc trƣng của tỉnh bởi cơ cấu
dân cƣ và đặc trƣng về vị trí địa lí.
Toàn huyện Mai Châu có 14 dân tộc cùng nhau sinh sống trong đó dân
tộc Thái chiếm 59,9% (năm 2009) dân số của huyện, sinh sống tập trung hầu
hết các xã của huyện. Nhƣ vậy cho thấy cộng đồng ngƣời Thái là cộng đồng
đặc trƣng nhất trong cƣ dân của huyện. Cũng nhƣ cộng đồng ngƣời Thái nói
chung, ngƣời Thái ở Mai Châu, Hòa Bình cũng mang đầy đủ những đặc điểm
của ngƣời Thái, tuy nhiên trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, của
tình hình kinh tế, xã hội khu vực, nhất là trong quá trình thực hiện các chính
sách dân tộc của Đảng và Nhà nƣớc ta thời kỳ đổi mới, cộng đồng ngƣời Thái
ở Mai Châu, Hòa Bình đã tạo cho mình những nét đặc trƣng riêng có so với
cộng đồng ngƣời Thái ở Tây Bắc và ngƣời Thái trên cả nƣớc. Những nét văn
hóa riêng có ấy góp phần tạo nên hình ảnh Mai Châu thật đẹp và thật khác so
với những vùng ngƣời Thái trên đất nƣớc Việt Nam.
Những năm gần đây, tình hình thế giới có nhiều biến đổi. Xu thế toàn
cầu hóa đang diễn ra nhƣ một cơn lốc cuốn hút tất cả các nƣớc trên thế giới.
Việt Nam cũng nhƣ tất cả các quốc gia khác không thể đứng ngoài dòng chảy

tác giả Đặng Nghiêm Vạn và Hà Trọng Sinh năm 1988 đã sƣu tầm các bài
viết về ngƣời Thái ở Mai Châu –Hòa Bình, trong đó các tác giả tập trung đi
sâu các lĩnh vực văn hóa vật chất và tinh thần truyền thống của đồng bào
ngƣời Thái ở Mai Châu nhƣ phong tục tập quán khi sinh đẻ, cƣới hỏi, tang
ma Đồng thời các tác giả cũng giới thiệu một số tác phẩm văn học của
ngƣời Thái ở Mai Châu.
- Cuốn Luật tục Thái ở Việt Nam do Ngô Đức Thịnh viết năm 1999 đã
giới thiệu về luật tục cổ truyền của ngƣời Thái trong các vùng của Tây Bắc
Việt Nam trong đó có một số luật tục của ngƣời Thái ở Mai Châu Hòa Bình,
qua đó tác giả cho thấy nét tƣơng đồng trong văn hóa, luật tục của ngƣời Thái
nói chung. Cũng trong tác phẩm, tác giả cũng giới thiệu một số bản thảo luật
tục ngƣời Thái bằng chữ Thái.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

4
- Cuốn Văn hóa bản làng truyền thống các dân tộc Thái, Mông vùng Tây
bắc Việt Nam của Ngô Ngọc Thắng, Lê Sỹ Giáo, Hoàng Nam ( 2002) đã trình
bày về cấu trúc bản làng truyền thống của các dân tộc Thái, Mông vùng Tây
Bắc và giới thiệu khái quát văn hóa vật chất, tinh thần của các dân tộc Thái,
Mông. Trong đó các tác giả tập trung khai thác những yếu tố truyền thống
trong đời sống của đồng bào các dân tộc.
- Năm 2005 Tỉnh ủy, UBND tỉnh Hòa Bình cho ra đời cuốn Địa chí Hòa
Bình do NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội ấn hành đã nêu khái quát về địa lí,
dân cƣ và lịch sử của tỉnh Hòa Bình nói chung, các huyện trong địa bàn tỉnh
nói riêng. Trong đó cuốn sách cũng khai thác một cách khái quát về các dân
tộc cƣ trú trong địa bàn tỉnh, trong đó có cộng đồng ngƣời Thái ở Mai Châu.
Tác phẩm chủ yếu nêu khái quát về lịch sử phát triển của từng dân tộc từ khởi
nguồn cho tới ngày nay, bên cạnh đó là quá trình phân bố dân cƣ và những tác
động qua lại giữa các dân tộc trong địa bàn tỉnh.

- Khái quát về quá trình phát triển kinh tế- xã hội huyện Mai Châu giai
đoạn 1986 - 2010.
-
Nghiên cứu tổ chức xã hội của ngƣời Thái huyện Mai Châu từ 1986-2010.

- Làm rõ đặc trƣng văn hóa bản của dân tộc Thái huyện Mai Châu từ
1986 – 2010 về vật chất và tinh thần.
3.3. Mục đích nghiên cứu vấn đề:
Luận văn nghiên cứu tìm hiểu về tổ chức xã hội và đặc trƣng văn hóa
trong Bản ngƣời Thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình nhằm góp phần tái
hiện lịch sử hình thành và phát triển của một tộc ngƣời ở địa phƣơng cụ thể.
Luận văn góp phần nghiên cứu sự biến đổi của tổ chức xã hội và văn hóa
của dân tộc Thái trong thời kì đổi mới của đất nƣớc. Làm phong phú thêm
những hiểu biết khoa học về các đặc trƣng kinh tế- xã hội của dân tộc Thái so
với các dân tộc khác trong vùng.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

6
3.4. Phạm vi nghiên cứu:
Về thời gian: Đề tài nghiên cứu những đặc trƣng về tổ chức xã hội và văn
hóa của ngƣời Thái huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình từ năm 1986 đến nay
(năm 2010).
Về không gian: Đề tài nghiên cứu địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa
Bình. Trong đó luận văn tập trung nghiên cứu ở những nơi có đông ngƣời
Thái tập trung nhƣ thị trấn Mai Châu, xã Chiềng Châu, xã Nà Phòn, xã Mai
Hạ, xã Toòng Đậu, xã Xăm Khòe.
4. Nguồn tƣ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Nguồn gốc tư liệu
- Nguồn tƣ liệu thành văn:

tồn tại trong đời sống xã hội và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
6. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,
luận văn gồm 3 chƣơng.
Chƣơng 1 : Khái quát về huyện Mai Châu tỉnh Hòa Bình
Chƣơng 2
: Tổ chức xã hội của Bản ngƣời Thái ở Mai Châu từ 1986 – 2010
Chƣơng 3
: Đặc trƣng văn hóa Bản ngƣời Thái ở Mai Châu từ 1986- 2010.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

8
Chƣơng 1
KHÁI QUÁT VỀ HUYỆN MAI CHÂU TỈNH HÕA BÌNH

1.1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên.
Hòa Bình là một tỉnh nằm ở khu vực Tây Bắc Việt Nam, có vị trí địa lí,
chính trị, kinh tế - văn hóa quan trọng đối với sự phát triển của vùng nói riêng và
của cả nƣớc nói chung. Theo Địa chí Hòa Bình, Mai Châu trƣớc kia đƣợc gọi
là Mƣờng Mai, đƣợc hình thành vào khoảng thế kỷ XIII. Thời nhà Trần,
Mƣờng Mai thuộc lộ Đà Giang, xứ Hƣng Hóa. Dƣới triều Nguyễn, đổi thành
châu Mai Châu, gồm có tổng Thanh Mai và tổng Bạch Mai. Thời Pháp thuộc,
châu Mai Châu thuộc phủ Chợ Bờ, tỉnh Mƣờng Hòa Bình. Tháng 10-1890,
châu Mai Châu và châu Đà Bắc hợp làm một, gọi là Mai Đà. Năm 1941 gọi là
huyện Mai Đà. Sau ngày hòa bình lập lại, năm 1956, thủ tƣớng chính phủ ký
quyết định tách huyện Mai Đà thành hai huyện Mai Châu và Đà Bắc.Huyện
Mai Châu bao gồm 5 xã: Mai Thƣợng, Tân Mai, Mai Hạ, Bao La và Pù Bin.

tự nhiên[41, tr.895].
Ở vị trí cửa ngõ vùng Tây Bắc, khí hậu Mai Châu chịu ảnh hƣởng rõ rệt
của chế độ gió mùa Tây Bắc, mang sắc thái riêng của khí hậu nhiêt đới núi
cao, bức xạ của vùng tƣơng đối thấp. Độ ẩm trung bình năm là 82%. Khí hậu
Mai Châu một năm có hai mùa rõ rệt, mùa mƣa kéo dài từ tháng 5 đến tháng
10 và mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Hệ đất đai ở Mai
Châu đƣợc hình thành trên nền đá cổ hoặc trẻ, phát sinh trên các loại đá trầm
tích biến chất. Một số nơi do khai thác quá lâu nên đất đã bị xói mòn trơ sỏi
đá. Bên cạnh các loại đất đồi núi, trên lãnh thổ Mai Châu còn một số loại đất
Feralít biến đổi do trồng lúa nƣớc và đất phù sa.
Mai Châu có nguồn tài nguyên khá phong phú, chủ yếu là các kiểu rừng tự
nhiên với nhiều loài cây nhiệt đới, gồm các loại gỗ quý, các cây đặc sản có
giá trị, các loại tre, nứa, luồng, thảo dƣợc Đƣợc thiên nhiên ƣu đãi, cảnh
quan môi trƣờng nơi đây rất đẹp, với núi non hùng vĩ, thảm rừng đƣợc bảo vệ
luôn giữ màu xanh tƣơi. Ngoài ra, Mai Châu từ lâu đã nổi tiếng vơi những
khu di tích, danh thắng nhƣ hang Khoài, hang Láng, hang Lác, bản Bƣớc,
xóm Hang Kia gắn liền với lịch sử phát triển của con ngƣời nơi đây.
Từ khi đất nƣớc bƣớc sang thời kỳ đổi mới, Nhà nƣớc ta đã có nhiều chính
sách chú ý tới các vùng dân tộc miền núi. Huyện Mai Châu cũng là một trong

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

10
số nơi thực hiện rất nhiều chính sách, do đó những địa điểm trên vẫn mang
đậm bản sắc riêng có của ngƣời Mai Châu đồng thời trở thành nơi thu hút
nhiều khách du lịch. Đặc biệt từ khi thực hiện các chƣơng trình chính sách
dân tộc theo nghị định số 135 và 134 của Chính Phủ thì việc đầu tƣ và phát
triển khu du lịch ở Mai Châu cũng mạnh mẽ hơn. Tận dụng những cảnh quan
và điều kiện tự nhiên, cƣ dân nơi đây đã tạo nên địa điểm du lịch văn hóa, lịch
sử, tự nhiên thu hút khách.

Dao
15.233
1,94
6
Hmông
5.296
0,67
7
Nùng
207
0,03
8
Hoa(Hán)
156
0,02
9
Thổ
45
0,01
10
Các dt khác
292
0,04

Nguồn: Ban Dân tộc- UBND tỉnh Hòa Bình

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

11
Có thể thấy cộng đồng các dân tộc trong tỉnh Hòa Bình khá đa dạng, bao


12
Bảng 1.2: Thành phần dân tộc và tỷ lệ các dân tộc
huyện Mai Châu năm 2010.
ĐVT: Người
Dân tộc
Tổng số
Tỷ lệ/tổng số (%)
Tổng số
49.825

Thái
29855
59,920
Mƣờng
7512
15,077
Kinh
6217
12,478
Mông
5119
10,274
Dao
1029
2,065
Hoa(Hán)
44
0,088
Tày

Châu là nơi diễn ra sự giao lƣu tiếp xúc nhiều nét văn hóa khác nhau trong địa
bàn tỉnh Hòa Bình, trong đó cộng đồng ngƣời Thái là cộng đồng đặc trƣng
nhất trong cƣ dân của huyện.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

13
Ngƣời Mƣờng ở huyện Mai Châu có số lƣợng lớn thứ 2 sau ngƣời Thái
với 7.512 ngƣời. Mặc dù vậy, so với tổng số ngƣời Mƣờng trong tỉnh Hòa
Bình thì ngƣời Mƣờng ở Mai Châu lại có số lƣợng và mật độ phân bố gần nhƣ
ít nhất (91 ngƣời/km
2
), (sau huyện Đà Bắc (59 ngƣời/km
2
)[41,tr.112]. Huyện
Mai Châu có số dân ngƣời Mƣờng ít nhất trong tỉnh nhƣng vẫn có 3 xã có dân
số Mƣờng khá cao là Ba Khan (ngƣời Mƣờng chiếm 97,6% trong tổng số
dân), Phúc Sạn (62,3%) và Tân Mai (51%)[62]. Là thành phần dân tộc có số
lƣợng lớn thứ hai trong huyện Mai Châu, đồng thời là dân tộc bản địa, có
trình độ phát triển sớm hơn so với các dân tộc khác nên ngƣời Mƣờng ở Mai
Châu đã có rất nhiều tác động tới các dân tộc xung quanh, đặc biệt là những
dân tộc đến định cƣ trên đất Hòa Bình muộn hơn nhƣ ngƣời Thái, Mông,
Tày trong huyện, ngƣời Tày ở Đà Bắc
Ở huyện Mai Châu chỉ có một số lƣợng rất ít ngƣời Tày, chủ yếu tập trung
ở xã Tân Dân, chỉ có 34 ngƣời, chiếm 0,1% dân số toàn huyện. Ngƣời Tày
sinh sống chủ yếu là bằng nghề nông: Làm lúa nƣớc và làm nƣơng, rẫy, chăn
nuôi và thủ công nghiệp, săn bắn, đánh cá với nền kinh tế tự cung, tự cấp.
Ngƣời Tày cũng có kinh nghiệm trong lúa nƣớc và trồng ngô, khoai, sắn nhƣ
ngƣời Thái và ngƣời Kinh và tạo ra cho dân tộc mình một đặc trƣng riêng
trong hoạt động sản xuất đó là kinh nghiệm sản xuất khai thác các thung lũng

vùng miền núi, số ngƣời Kinh đã nhanh chóng tăng mạnh ở huyện Mai
Châu.[41, tr.123]. Mấy năm gần đây, thực hiện chính sách giao đất giao rừng
của Đảng, nhiều hộ gia đình ngƣời Kinh đã lên đây nhận rừng canh tác, do
vậy ở đây đã xuất hiện các xóm trại liền kề nhau, đƣợc coi là các làng mới
của ngƣời Kinh[62].
Ngƣời Dao ở Mai Châu chủ yếu sinh sống ở vùng núi thấp, với số lƣợng
không nhiều (1.029 ngƣời chiếm 2,1% dân số toàn huyện) lại tiếp xúc với
các dân tộc tiến bộ xung quanh nên ngƣời Dao ở đây đã sớm có ý thức định
canh định cƣ, trồng lúa nƣớc[41,tr124]. Hiện nay ngƣời Dao ở Mai Châu
sống xen kẽ với các dân tộc khác, có quan hệ hôn nhân với các dân tộc khác. Vì
vậy, họ có điều kiện để phát triển hơn về sản xuất, kinh tế, nâng cao đời sống.
Ở Mai Châu ngƣời Mông cƣ trú chủ yếu ở hai xã Hang Kia và Pà Cò, đây
cũng là nơi tập có số lƣợng ngƣời Mông lớn nhất trong toàn tỉnh Hòa Bình
với 5.119 ngƣời chiếm chiếm 10,3% dân số toàn huyện, 96,7% ngƣời Mông
toàn tỉnh. Trƣớc kia, ngƣời Mông chủ yếu ở xã Bao La, nhƣng từ sau năm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

17
1957, xã Bao La chia thành 5 xã là Bao La, Piềng Vế, Pà Cò, Hang Kia và
Cun Pheo. Từ đó, ngƣời Mông chủ yếu ở Hang Kia và Pà Cò. Ngƣời Mông ở
Mai Châu thuộc nhóm Mông Đen (Mông Clu hoặc Mông Đu). Về nguồn gốc,
ngƣời Mông cƣ trú ở Pà Cò là từ huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La, chuyển về
các đây khoảng 5-6 đời, ngƣời Mông ở Hang Kia chủ yếu thuộc nhóm Mông
Hoa (Mông Lềnh). Những ngƣời Mông ở Hang Kia cho biết, trƣớc khi định
cƣ ở Hang Kia, họ đã ở Pà Cò. Thực ra, cả hai xã này trƣớc kia đều thuộc tỉnh
Sơn La, từ năm 1950 mới sáp nhập vào tỉnh Hòa Bình, vì vậy mối quan hệ
giữa hai nhóm ngƣời Mông ở đây với những ngƣời Mông ở Sơn La là rất sâu
sắc. Ngoài một số nét khác biệt về ngôn ngữ, trang phục, tập quán, hai nhóm
ngƣời Mông ở đây đều có nét tƣơng đồng[41,tr.137].