TÂMLÝHỌCTRÍTUỆ
PhanTrọngNgọ(Chủbiên)
LỜINÓIĐẦU
Trítuệlàmộttrongrấtítlĩnhvựcđượcđềcậpngaytừnhữngngàykhaisinhcủatâmlíhọckhoa
học.Từđóđếnnay,đãcórấtnhiềucôngtrìnhđồsộnghiêncứubảnchấtcácquyluậtphátsinh,phát
triểncủanótrongđờisốngvàhoạtđộngtâmlíconngười.NhiềunhàBáchọcvĩđạiđãtrởthànhdanh
nhânvănhoánhânloại,docóđónggóplớnlaotronglĩnhvựcnàynhưG.Piagie,L.X.Vưgotxki.Nhiều
chươngtrìnhdạyhọccótínhchấtcáchmạngđượcxâydựngtrêncơsởcácthànhtựunghiêncứutrítuệ
trẻem.Tuynhiên,dotầmquantrọngvàsựhấpdẫncủanó,nênvấnđềtrítuệthườngxuyênlànơihộitụ
củacácquanđiểm,cáccáchtiếpcậnkhácnhau,phụcvụchocácmụcđíchkhácnhau
ỞViệtNam,đãcónhiềucôngtrìnhnghiêncứuứngdụngvấnđềtrítuệvàothựctiễndạyhọcvà
giáodụctrẻemcũngnhưcáclĩnhvựckháccủađờisốngxãhội.Trongkhiđócáccôngtrìnhnghiên
cứulíluậncơbảncònít.Điềunàyđãgâykhókhănchoviệchọctậpvànghiêncứutrítuệtrongkhoa
họcgiáodụcnóiriêng,trongcáclĩnhvựckhoahọcliênquantớiconngườinóichung.Đểgiúpcáchọc
viên,cánbộgiảngdạyvànghiêncứucóthêmphươngtiệntiếpcậnvấnđềlíthúvàphứctạpnày,chúng
tôibiênsoạntàiliệu"Tâmlíhọctrítuệ".Nộidungcủatàiliệugồm7chương.Chươngmộtgiớithiệu
cáchướngtiếpcậnvấnđềtrítuệtrongtâmlíhọc.Chươnghaiphântíchcácmôhìnhcấutrúccủatrí
tuệ.Chươngbavàchươngbốnlànộidungchủyếucủatàiliệu,phântíchsựhìnhthành,pháttriểntrí
tuệcủacánhânvàcácyếutốchiphốisựpháttriển.Chươngnămbànriêngvềcácphươngphápnghiên
cứutrítuệtrongtâmlíhọc.Chươngsáuđềcậpmộtsốvấnđềvềtrẻempháttriểnchậmvềtrítuệ.
Chươngbảy(chươngmởrộng),giớithiệumộtsốvấnđềvềtrựcgiáctrítuệtrongtruyềnthốngvănhoá
PhươngĐôngcổđại.
Trongquátrìnhbiênsoạntàiliệu,chúngtôiđãnhậnđượcsựchỉdẫn,gópýnhiệttìnhvàsâusắc
củaPGSLêVănHồng, PGS.TSNguyễnThạc, PGS.TS.NguyễnVănThôngvànhiềunhàkhoa học
khác.Từđáylòng,chúngtôichânthànhcảmơncácnhàkhoahọc,cácbạnđồngnghiệpđãđộngviênvà
gópnhiềuýkiếnquýbáu.
Trítuệlàvấnđềphongphúvàphứctạptrongtâmlíhọc.Vìvậy,tuychúngtôiđãcốgắngrất
nhiềutrongquátrìnhbiênsoạntàiliệu,nhưngdothờigianvàkhảnăngcóhạnnênkhótránhkhỏikhiếm
khuyết.Chúngtôivuilòngvàbiếtơnsựgópýcủađọcgiả.
HàNội,tháng7năm2001
Cáctácgiả

Chương1:MỘTSỐHƯỚNGTIẾPCẬNTRÍTUỆTRONGTÂMLÍHỌC
 
TÂMLÝHỌCTRÍTUỆàChương1:MỘTSỐHƯỚNGTIẾPCẬNTRÍTUỆTRONGTÂMLÍHỌC
Tiếpcậnliêntưởngvàtiếpcậnhànhđộngtinhthầnlàhaihướngtiếpcậncổđiểnvàlàđiểnhình
củahaitrườngpháitriếthọctráingượcnhauđượcdunhậpvàolĩnhvựctưduy,trítuệ:triếthọcduy
vật-duycảmAnhvàtriếthọcduylíĐức.
1.1.1.Tiếpcậnliêntưởngvấnđềtưduy,trítuệ
TiếpcậnliêntưởnglàtrườngpháitâmlíhọcAnh,giảithíchđộngtháicácquátrìnhtâmlítheo
nguyêntắckếthợp,liêntưởngcáchìnhảnhtrigiác.Đạibiểucủahướngtiếpcậnnàylàcácnhàtriết
học tâm lí học Anh: D.Ghatli (1705 – 1836), D.S.Milơ (1806 – 1873), H.Spenxơ (1820 – 1903).
Trongphạmvitâmlíhọcnóichung,nhữngluậnđiểmcơbảncủahướngtiếpcậnliêntưởngbaogồm:
1).Tâmlí(hiểutheonghĩalàyếutốýthức)đượccấuthànhtừcáccảmgiác.Cảmgiáclàcáithứnhất,
làcáicơsở,còncáccấuthànhnhưbiểutượng,ýnghĩ,tìnhcảm làcáithứhai,xuấthiệnnhờliên
tưởngcáccảmgiác;2).Điềukiệnđểhìnhthànhcácliêntưởnglàsựgầngũicủacácquátrìnhtâmlí;
3).Cácmốiliêntưởngbịquyđịnhbởisựlinhhoạtcủacácthànhphầnđượcliêntưởngvàtầnsốnhắc
lạicủachúngtrongkinhnghiệm.
SaunàythuyếtliêntưởngdựavàocơchếphảnxạcóđiềukiệndoP.I.Pavlovpháthiện:làmcơ
sởsinhlíthầnkinhcủacácmốiliêntưởngtâmlí
Chuyểnvàolĩnhvựctưduy,trítuệ,cácnhàliêntưởngchorằngtưduylàquátrìnhthayđổitựdo
tậphợpcáchìnhảnh,làsựliêntưởngcácbiểutượng.Tưduyluônlàtưduyhìnhảnh.Mốiquantâm
chủyếucủacácnhàliêntưởnglàtốcđộvàmứcđộliênkếtcáchìnhảnh,cácbiểutượngđãcó,tứclà
quantâmchủyếutớivấnđềtáitạocácmốiliêntưởng,nêntưduytheohướngtiếpcậnliêntưởnglàtư
duytáitạo.Theohọ,có4loạiliêntưởng;liêntưởnggiốngnhau,liêntưởngtươngphản,liêntưởnggần
nhauvềkhônggianvàthờigian,liêntưởngnhânquả.Liêntưởngnhânquảcóvaitròđặcbiệtquan
trọngtrongcácquátrìnhtrítuệ.Sựpháttriểntrítuệlàquátrìnhtíchluỹcácmốiliêntưởng.Sựkhác
biệtvềtrìnhđộtrítuệđượcquyvềsốlượngcácmốiliêntưởng,vềtốcđộhoạthoácácliêntưởngđó.
Nhưvậy,sựpháttriểntrítuệchỉlàsựvậnđộngbêntrongcủacáchìnhảnhcảmtínhmàthôi.
Mặcdùcónhiềucốgắngđểgiảithíchcáchiệntượngtâmlíýthức,theochiềuhướngkháchquan,
bằngcáchkéotâmlíhọclạigầnvớisinhlíhọc,nhưngvềcơbảnthuyếtliêntưởngchưathoátkhỏitư
duysiêuhình,vớiđặctrưnglàphươngphápquynạphìnhthứccácsựkiện.Vìvậy,thuyếtliêntưởng

trừutượnghoá,tạorasựgiốngnhau(kháiquáthoá).v.v.
Đánhgiátổngquát,hướngtiếpcậncủacácnhàtâmlíhọcVuxbuađãcóđónggóplớnchotâmlí
họcvềtưduy,trítuệ.Lầnđầutiên,trongtâmlíhọc,tưduy,trítuệđượcnghiêncứulàmộthànhđộng
bêntrong,làmộtquátrìnhvậnđộngcủacácthaotáctrítuệ.Nócóđốitượnglàcácquanhệ.Đâylà
bướctiếnlớntrênconđườngtìmhiểubảnchấtcủatưduy,trítuệvàkhắcphụccácquanniệmgiảnđơn
củathuyếtliêntưởngvềvấnđềnày.Tuynhiên,doảnhhưởngcủatriếthọcduylíĐức(từI.Cantơ,
I.G.PhichtơđếnG.V.Hêghen),nênhànhđộngtưduy,trítuệtheoquanđiểmcủapháiVuxbua,chỉthuần
tuýlàhànhđộngtinhthầnbêntrong.Nókhôngliênquantớicácyếutốbênngoài.Bàitoántưduy(hoàn
cảnhcóvấnđề)chỉcótácdụngkhởiđộnglúcđầu,cònsauđócácthaotáctựvậnđộngtheolôgicnội
tạicủachúng.Nộidungkháchquancủabàitoánvàcácthaotácchỉquanhệvềhìnhthức,cònthựcchất
chúngtáchrờinhau.Nóicáchkhác,vấnđềquanhệgiữachủthểtưduyvớicácđiềukiệnbênngoàicủa
chínhquátrìnhtưduyđãbịloạirakhỏitầmnghiêncứucủacácnhàtâmlíhọcVuxbua.Vìvậy,vấnđề
bảnchấtxãhộivàlôgictâmlícủatưduy,trítuệvẫnchưađượcgiảiquyết.


CreatedbyAMWord
2
CHM
TÂMLÝHỌCTRÍTUỆàChương1:MỘTSỐHƯỚNGTIẾPCẬNTRÍTUỆTRONGTÂMLÍHỌC
1.2.1Thuyếthànhvicổđiển
TiếpcậnhànhvilàmộttrongnhữngcốgắngrấtlớncủatâmlíhọcthếgiớiđầuthếkỉXX,nhằm
khắcphụctínhchủquantrongnghiêncứucáchiệntượngtâmlíngườithờiđó.Kếtquảlà,đãhìnhthành
lêntrườngpháicóảnhhưởngmạnhmẽđếnsựpháttriểncủatâmlíhọcMỹvàthếgiớithếkỷXX:Tâm
líhọchànhvi,màđạibiểuxuấtsắclàcácnhàtâmlíhọckiệtxuất:J.Watson(1878-1958),E.Tolmen
(1886-1959), E.L.Toocdai (1874-1949), B.Ph.Skinnơ (1904-1990) Các nhàtâm lí họctheo hướng
tiếpcậnhànhviphủnhậnviệcnghiêncứuýthứcconngười.Theohọ,ýthứckhôngđóngvaitrògì
trongviệcđiềuchỉnhhoạtđộngcủaconngườivàtâmlíhọckhôngthểnghiêncứunóbằngphươngpháp
kháchquan.Vìvậy,tâmlíhọcchỉnghiêncứuhànhviconngườimàthôi.Tâmlí(củacảngườivàcon
vật)chỉlàcácdạnghànhvikhácnhau.Hànhvilàtậphợpcácphảnứngcủacơthểđáplạicáckích
thíchtừmôitrườngbênngoài.Nhiệmvụcủanhàtâmlíhọclàmôtảvàlượnghoácáchànhviđó,đúng

thaotác-thử-thoátra).ĐạidiệnthuyếtTOTElàO.Milơ,Galanter,Priham.Sựkhácnhaugiữacác
thuyếttrêntậptrungởbađiểm.Thứnhất,nhântốphátđộngmộthànhvi.Thuyếthànhvicổđiểncho
rằngcácphảnứngbênngoàilànhântốphátđộng,còntheothuyếthànhvimớithìđólàcác"cấutrúc
nhậnthức";đốivớithuyếtTOTE,nhântốphátđộnghànhvicủaconngườivàconvậtlàcácquátrìnhở
trungươngthầnkinh,trínhớ,tâmthế,sựmongđợi Thứhai,kếtquảhọctập.Thuyết(S-R)quanniệm
kếtquảhọctậplàkĩxảo(trậttựnàođócủacáccửđộng).
Cònthuyết(S-S),kếtquảhọctậplà"cáccấutrúcnhậnthức"(haylàsựphảnánhmộttìnhhuống
nàođó).Thứba:phươngphápứngxử.Thuyết(S-R)chorằngphươngthứcthíchứnglà"thửvàsai",
còntheothuyết(S-S),tínhchấtvàthànhcôngcủacáchànhviphụthuộcvàocấutrúccủatìnhhuống
kháchquanquyđịnh.Vìvậy,tổchức(cấutrúc)tìnhhuốngquyđịnhsựhoạthoácủacáthể,nóquyđịnh
sựnắmbắtcácquanhệbảnchấtcủatìnhhuống.Ngượclại,thuyếtTOTE,đềcaohìnhảnh,kếhoạch
củacácphảnứng.Nóicáchkhác,theoTOTE,nhữngkinhnghiệm,trithứcđãcóvềhànhvi,sựchỉdẫn
quátrìnhtiếnhànhhànhviđóquyđịnhchấtlượngcủahànhviứngxử.
Ngàynay,nhiềuluậnđiểmcủacácnhànghiêncứutrítuệtheohướngtiếpcậnhànhvikhôngcòn
phùhợpvớisựpháttriểncủatâmlíhọchiệnđại.Tuynhiêncônglaokhôngthểphủnhậncủacáchtiếp
cậnnàylàđãđưatínhchặtchẽkhoahọc,kháchquanvàoviệcnghiêncứutrítuệconngười.Rõrànglà,
muốnnghiêncứukháchquantâmlícánhânphảinghiêncứuhànhvicủanó.Muốnhuấnluyệnmộtchức
năngtâmlínàođóphảiđưachủthểvàotrongcácđiềukiệnxácđịnh,tứclàphảithôngminhhoánội
dungdạyhọctheomộtquytrìnhchặtchẽđểquađócóthểquansátvàkiểmsoátđượcquátrìnhhình
thànhcáchànhvitâmlícủangườihọc.Tuynhiên,sựcựcđoanhoáyếutốmôitrườngkíchthích,coi
nhẹvaitròchủthểngườihọcsẽdẫnđếnsự"địnhmệnhxãhội"trongdạyhọcvàpháttriển


CreatedbyAMWord
2
CHM
TÂMLÝHỌCTRÍTUỆàChương1:MỘTSỐHƯỚNGTIẾPCẬNTRÍTUỆTRONGTÂMLÍHỌC
Thựcra,cáchtiếpcậnhànhvicũngbắtnguồntừhướngtiếpcậnsinhhọc.Tứclàchịuảnhhưởng
củathuyếttiếnhoáhànhvicáthể,thuđượcdotậpnhiễmvàsựphứctạphoácáchànhvibảnnăngcủa
cáthể.Tuyvậy,tâmlíhọchànhvimớichủyếukhaithácquanhệtươngtácgiữahànhvivớicáckích

biếntrànlanvàđượcnhiềunhàtâmlíhọcphụhoạ.Chẳnghạn,nhàtâmlíhọcngườiAnhCyrilBua
(1966)khẳngđịnhtrínăngcủaconngười80%làdoditruyền,20%làdomôitrường.CònA.Jensen
(1969)chorằngtỉlệđólà60%và40%.NhàtâmlíhọcMỹJensks(1972)đưarasốliệu:45%làdo
ditruyền35%domôitrườngvà20%cònlạidosựtươngtácgiữa2yếutố.Trongnhữngnăm1975,ở
Mỹđãhìnhthànhtrườngpháisinhhọc-xãhộiđoE.Wilsonkhởixướng,vớiluậnđiểmchorằngdocó
sựcạnhtranhtrongxãhộingười,nênchỉcóaicósứcmạnhmớicócơmaybảotồnvàchuyểngiaogen
chođờisau.Luậnđiểmnàylạimộtlầnnữaủnghộhọcthuyếtưusinhhọc-xãhộivềtrítuệ,dẫnđến
phânbiệtchủngtộc,đẳngcấpvềtrítuệ,mộthọcthuyếthiệnđangtồntạivàbịlênánởMỹtừtrướctới
nay.
Trongthựctiễn,mặcdùđãcónhiềukếtquảkhoahọcchothấysựsailệchvềnhiễmsắcthểcủa
thainhihoặcmộtsốkhuyếttậtbẩmsinhlànguyênnhânchậmtríkhôncủatrẻ(hộichứngDown,bệnh
đầubé,bệnhtừđộndothiếutốt).Tuynhiênchưacócôngtrìnhnàođưarađượcdẫnchứngrõràngvề
vaitròquyếtđịnhcủayếutốditruyềnđốivớitríthôngminh.Hơnnữa,cácnghiêncứutrẻemsinhđôi
cùngtrứngcủaI.I.Canáev(1959),cũngnhưcácphântíchcủaZ.KimplingvàJarvik(1993)đãđiđến
kếtluậnkhôngtìmthấyảnhhưởngquyếtđịnhhoặccủayếutốditruyềnhoặccủamôitrườngđốivớisự
pháttriểntrítuệcủatrẻem.Vìvậy,mặcdù,nhànghiêncứukhôngthểcoinhẹyếutốsinhhọccủatrí
tuệ,nhưngkhôngđượctuyệtđốivaitròcủanódẫnđếncáckếtluậncựcđoan,phikhoahọc.


CreatedbyAMWord
2
CHM
TÂMLÝHỌCTRÍTUỆàChương1:MỘTSỐHƯỚNGTIẾPCẬNTRÍTUỆTRONGTÂMLÍHỌC
Ghestan(Gestalt)làmộttừtiếngĐức,cónghĩalàtổchức,hìnhthểhayhìnhthái.Trongtâmlí
học,hướngtiếpcậnhìnhtháixuấthiệnvàothậpniênđầucủathếkỉXXvàđượcđềxướngbởicácnhà
tâm lí học Đức, mà đại biểu là M.Vecthâyme (1880-1943), V.Kolơ (1887-19671, K.Copca (1886-
1941).Lĩnhvựcchủyếuvàthànhcôngnhấttheohướngtiếpcậnhìnhtháilàcáccôngtrìnhnghiêncứu
vềtrigiácvàtưduy,trítuệ.Tronglĩnhvựcnày,ngườicónhiềuđónggóplàV.Kolơ
CácnhàGhestancócùngmốiđồngcảmvớiTâmlíhọchànhvi,đitìmconđườngkhắcphụctính
chủquantrongnghiêncứuvàkiếngiảicáchiệntượngtâmlí.Tuynhiên,cáchtiếpcậncủahọlạikhác.

đicủanó.
Nếucácnhàlíthuyếtliêntưởngchoviệcgiảiquyếtnhiệmvụlàlấytrựctiếptừkinhnghiệmquá
khứ,hoạthoáchúngtrongtìnhhuốngcóvấnđề,thìcácnhàGhestanngượclại.Họchorằngsựcómặt
củakinhnghiệmchưađủđểgiảiquyếtnhiệmvụ,thậmchícòncảntrởquátrìnhđitìmlờigiảichocác
nhiệmvụmới,vìnótạora"sứcỳ"vềmặtchứcnăngcủađốitượngđượcsửdụng,khigiảiquyếtnhiệm
vụ.
TheocácnhàGhestan,đểhiểurõtrítuệcủaconngườihiệnđại,cầnnghiêncứutrítuệcủatổtiên
loài người. Nghiêncứutư duykhôngphải bằng quansát, màphải thực nghiệm.Khi tiếnhành thực
nghiệmtrítuệtrênđộngvật,cầnlưuýchọncácnhiệmvụ(bàitoán)cócácmứcđộphứctạpkhácnhau,
đểlàmrõkhảnăngthựcsựcủachúng.
Tuychưagiảiquyếttriệtđểcácvấnđềvềtrítuệ:tưduy,nhưngcácnhàtâmlíhọctheohướng
tiếpcậnhìnhtháiđãcónhữngđónggópvềlíluậnchotâmlíhọc:cácquyluậtcủatrigiác:sựphátsinh
cácmốiquanhệgiữatrigiácvớitưduytrongquátrìnhgiảiquyếtcácbàitoántưduynguồngốchành
độngcủatrítuệ;mốiquanhệgiữatưduyvớitưthức,v.v…NhiềuthànhtựucủatâmlíhọcGhestanđến
nayvẫncònnguyêngiátrị.Chẳnghạn,pháthiệnvềsựphátsinhtrigiácvàtưduytrongtrườngtrigiác
khigiảiquyếtbàitoántưduylàcơsởlýluậncủamộttrongnhữngtrắcnghiệmtrítuệnổitiếnghiện
nay:Trắcnghiệmkhuônhìnhtiếpdiễncóđộkhótăngdần,donhàtâmlíhọcJ.C.Ravensoạnthảovà
chuẩnhoá.


CreatedbyAMWord
2
CHM
TÂMLÝHỌCTRÍTUỆàChương1:MỘTSỐHƯỚNGTIẾPCẬNTRÍTUỆTRONGTÂMLÍHỌC
Trongsuốthơnnửathếkỉ,G.Piagie(1896-1980)vàcáccộngsựđãkiêntrìhướngtiếpcậncó
ảnhhưởngtolớnđốivớisựpháttriểncủatâmtíhọcthếkỉXX:Tiếpcậnphátsinhnhậnthức,phátsinh
trítuệtrẻem.
Khigiảiquyếtvấnđềtrítuệ,Piagieđãxuấtpháttừgócđộsinhhọcvàlôgichọc.Đồngthờiông
đãphântíchnhiềucáchlígiảivềnótrongtâmlíhọc.ĐặcbiệtlàquanniệmcủaClaparet(nhàtâmlí
họcThụysỹ1873-1940)vàcủaU.Stecnơ(nhàtâmlíhọcĐức1871-1938),coitrítuệ"nhưlàsựthích

cóchophùhợpvớikíchthíchmới.Đồnghoálàtăngtrưởng,điềuứnglàpháttriển.Cấutrúcnhậnthức
lànhữngkinhnghiệmmàchủthểtíchlũyđượctrongmỗigiaiđoạnnhấtđịnh.Sơđồlàmộtcấutrúc
nhậnthứcbaogồmmộtlớpcácthaotácgiốngnhautheomộttrậttựnhấtđịnh.Đólàmộtthểthốngnhất,
bềnvữngcácyếutốcấuthành(cácthaotác)cóquanhệvớinhau.Sơđồlàkháiniệmthenchốttronglí
thuyếtphátsinhtrítuệvàthểhiệnrõnhấttưtưởngcủaG.Piagievềbảnchấttổchức,bảnchấtthaotác
củatrítuệ.ĐốivớiG.Piagie,trítuệcóbảnchấtthaotác(Operations)vàđượctrẻemxâydựnglên
bằngchínhhànhđộng(Action)củamình.Sựpháttriểntrítuệđượchiểulàsựpháttriểnhệthốngthao
tác.Thaotác-đólàhànhđộngbêntrong,nóđượcnảysinhtừcáchànhđộngcóđốitượngbênngoài.
Tuynhiên,khácvớihànhđộng,thaotáclàhànhđộngcótínhrútgọnvàđốitượngcủanókhôngphảilà
nhữngsựvậtcóthực,màlànhữnghìnhảnh,biểutượng,kíhiệu.Thaotáccótínhchấtthuậnnghịch
(révrsible);bảotồn(conservation)vàtínhliênkết(associative).Cácthaotácđượccấutrúcthànhhệ
thốngnhấtđịnh(cấutrúcthaotác).Thaotáctrítuệkhôngcósẵntrongđầuđứatrẻ,cũngkhôngnằm
trongđốitượngkháchquan,mànằmngaytrongmốitácđộngqualạigiữachủthểvớiđốitượng,thông
quahànhđộng.Cónghĩalàđứatrẻtựxâydựngcấutrúctrítuệchomình.Thờikìđầu,trẻemtiếnhành
thaotácvớivậtliệulàcácdạngvậtchấtcụthể,cáchànhđộngthựctiễn-mứcthaotáccụthể.Sauđó,
cácvậtliệucụthểđượcthaybằngkíhiệu,kháiniệm,mệnhđề trítuệđượcpháttriểntớimứcthaotác
hìnhthức-mứctrưởngthành.
HọcthuyếtvềcácgiaiđoạnpháttriểntrítuệbaogồmquanđiểmcủaG.Piagievềgiaiđoạnphát
triểnvànộidungsựpháttriểnquacácgiaiđoạn,cácyếutốchiphốisựpháttriển.
TheoG.Piagie,trítuệcủacánhânpháttriểntừthấpđếncaođượctuântheotrậttựchặtchẽ,hằng
định.Đâykhôngphảilàtrậttựthờigianmàlàtrậttựkếtiếp,mọicánhânpháttriểnbìnhthườngđều
phảituântheotrậttựđó.Đồngthờiquátrìnhpháttriểnnàytheohaiquyluật:tăngtrưởngliêntục,từng
tí,từngtímột(theocơchếđồnghoá)vàpháttriểnnhảyvọt,chuyểnđoạntheonguyênlíthốnghợp.
Chínhsựnhảyvọtchotakháiniệmgiaiđoạn.G.Piagiechorằng,mọilứatuổicóđặctrưngriêngvề
chấtlượngtrítuệvàđượccoilàmộtgiaiđoạn(stades)pháttriển.Mộtgiaiđoạntrítuệ;cónhữngđặc
trưngsau:thứnhất,cácthànhtựutríkhôngiaiđoạnnàylàsựkếtiếpgiaiđoạntrước;thứhai,làsự
thốnghợpcáccấutrúcđãcótừgiaiđoạntrước;thứba,mỗigiaiđoạnlàmộtcấutrúctổngthểcácsơ
đồchứkhôngphảilàsựxếpchồngcácsơđồlênnhau;thứtư,mỗigiaiđoạnđềugồmcáccấutrúcđã
có,đangcóvàcácyếutốchuẩnbịchogiaiđoạntiếpsau.Dựavàocáctiêuchuẩntrên,sắpxếpcácdữ
kiện,G.Piagiechiaquátrìnhpháttriểntrítuệcủatrẻemthànhcácgiaiđoạnlớn:

trìnhtựnóhìnhthànhchonóvàxãhộihoácáimànóđãcóvàđượcbộclộrangoài(xãhộicanthiệp
vàocáibiểuhiệnrangoàiđóvànhuộmmàunó).NguyêntắccủaG.Piagielàđứatrẻtựpháttriểntrí
tuệcủamìnhvàxãhộithâmnhậpvàođểlàmchonóphùhợpvớixãhội.Vìvậy,nếukhôngnhậnthức
đúngvaitròcủayếutốnộisinhsẽdễdẫnđếntuyệtđốihoáyếutốtrưởngthànhsinhhọccủacánhân,
màkhôngthấyđượcvaitròchủđạocủayếutốxãhội.Chẳnghạn:cácgiaiđoạnpháttriểnthaotáctrí
tuệtheocáchchấtcủaPiagiequácốđịnh,gắnliềnvớituổisinhhọc.Trongkhiđó,côngtrìnhnghiên
cứucủaP.Ia.Galperinvàcộngsựđãchứngminhđượctrongđiềukiệndạyhọcpháttriển,cóthểhình
thànhcácthaotáctrítuệchotrẻemsớmhơnsovớituổitheonghiêncứucủaPiagie Vìvậy,chủđộng
tổchứcquátrìnhpháttriểntừngoàivàođứatrẻvàxáclậpcơchếhìnhthànhchúnglàtưtưởngchủđạo
củahướngtiếpcậnhoạtđộngtrongtâmlíhọcvàđólàmộttronghướngkhắcphụccóhiệuquảnhững
hạnchếnêutrêncủahướngtiếpcậnphátsinhtrítuệ.


CreatedbyAMWord
2
CHM
TÂMLÝHỌCTRÍTUỆàChương1:MỘTSỐHƯỚNGTIẾPCẬNTRÍTUỆTRONGTÂMLÍHỌC
Hướngtiếpcậnhoạtđộnglàcuộccáchmạngthựcsựtrongtâmlíhọcnóichung,trongnghiêncứu
sựhìnhthànhvàpháttriểntrítuệcánhânnóiriêng.Tácgiảcủahướngtiếpcậnnàylàcácnhàtâmlí
họcNgaXôviết,màđạibiểulànhàBáchọcvĩđạiL.X.Vưgotxkivàcácnhàtâmlíhọckiệtxuấtkhác:
A.N.Lêonchiev,X.L.Rubinstêin.P.Ia.Galpenn Mặcdùlíthuyếthoạtđộngđượchìnhthànhtừnhững
năm1930vàđạtđỉnhcaovềlíluậnvàonhữngnăm1975nhưngchođếnnhữngnămcuốithếkỉXX,
chúngtavẫnchưađánhgiáhếttầmvựckhoahọc,tínhcáchmạngcủanóvàcủacácthànhtựulíluậnmà
cácnhàtâmlíhọckiêntrìtheohướngnàytrongsuốtgầnthếkỉđãthuhoạchđược.
Hướngtiếpcậnhoạtđộngcócùngmụctiêuvớicáccáchtiếpcậnhànhvi,hìnhtháivàphátsinh,
làxâydựngnềntâmlíhọckháchquan.Tuynhiên,nếucáchtiếpcậnhànhvichỉnghiêncứuhànhvivà
loạibỏýthứccủachủthể,tứclàđãbỏquaphầnquantrọngnhấtcủađờisốngtâmlíconngười,thì
cáchtiếpcậnhoạtđộng,ngượclại,đưaýthứctrởthànhđốitượngnghiêncứucủamình.Dĩnhiên,việc
nghiêncứunàykhôngthểtheocáchcủatâmlíhọcnộiquan,màphảitheophươngphápkháchquan.Đó
thựcsựlàvấnđềnangiải.Hướngtiếpcậnhoạtđộngđãkhắcphụctìnhtrạngnày,bằngcáchkhaithác

Từcácnguyêntắcphươngphápluậnnày,cácnhàtâmlíhọchoạtđộngđãsửdụngnhiềuphươngpháp
kháchquanđểphântích,môtả,hìnhthànhtrítuệchotrẻem.Kếtquảlàhàngloạtvấnđềnangiảitrong
tâmlíhọcvềtrítuệđãđượcgiảiquyết,đặcbiệtlàviệcchủđộngtổchức,địnhhướng,điềukhiển,điều
chỉnhtrẻemhoạtđộngđểquađóhìnhthànhvàpháttriểntrítuệcủamình.Cóthểnêuvắntắtmộtsố
thànhtựumàlíthuyếthoạtđộngđãđạtđược
+Vềtrítuệvàcấutrúccủatrítuệ:TheoquanđiểmcủaL.X.Vưgôtxki,cầntáchrahaimứctrí
tuệ:trítuệbậcthấpvàtrítuệbậccao.Trítuệbậcthấpcóphầngiốngvớitrítuệđộngvật:màtavẫn
thấytrongcácthựcnghiệmcủaV.Kolơ,UStecnơtrênkhỉvàtrítuệbậccaochỉcóởconngười.Trítuệ
bậcthấpđượcđặctrưngbởimốiquanhệtrựctiếpkíchthích-phảnứng(nhưđãthấytrongcácsơđồS-
Rcủahướngtiếpcậnhànhvi);còntrítuệbậccaođượcđặctrưngbởisựthamgiacủangônngữvàcủa
mốiquanhệgiántiếpgiữachủthểvớiđốitượngthôngquacôngcụtâmlí(kíhiệutâmlí)
+Nguồngốckháchquancủatrítuệngườikhôngnằmtrongcơchếsinhhọcmàởtrongthựctiễn
đờisốngvănhoá-xãhội.Trítuệngườicónộidungxãhội-lịchsử.Môitrườngxãhộikhôngphảilà
điềukiệncủasựpháttriểntrítuệ;màlànguồngốccủasựpháttriển.Sựpháttriểntrítuệcủatrẻem
baogiờcũngchịusựchếướccủaxãhội.Phươngthứchoạtđộngtrítuệcủacánhânlàphươngthứctrí
tuệcủaxãhội.
+Trítuệbậcthấpđượchìnhthànhtheocơchếtiếnhoá,cơchếthíchnghi,từdướiđilên,theo
conđườngtậpnhiễm.Trítuệcấpcaocóbảnchấthoạtđộngvàđượchìnhthànhtheocơchếlĩnhhội
cáckinhnghiệmxãhội-lịchsử.Đólàquátrìnhcấutrúclạicácchứcnăngtrítuệbậcthấp,đãcó,bằng
cáchchủthểsửdụngcáccôngcụtâmlí,đưavàocáccấutrúcđó,cảitổlạichúng,hìnhthànhcấutrúc
mới.Sựpháttriểntrítuệtrẻemlàquátrìnhlĩnhhộikinhnghiệmcủaloàingười;làquátrìnhhìnhthành
cácchứcnăngcủanãovàlàquátrìnhhìnhthànhhànhđộngtrítuệcủacácem.Quátrìnhhìnhthànhnày
diễnratheoquyluậtphổbiếnchomọichứcnăngtâmlícấpcao.Quyluậtđóđượcphátbiểunhưsau:
Bấtkìchứcnăngtâmlícấpcaonàocủatrẻemtrongquátrìnhpháttriểncũngđềuđượcthểhiệnhai
lần:lầnđầulàhoạtđộngtậpthể,hoạtđộngxãhội,tứclàchứcnăngtâmlíbênngoài.Lầnthứhailà
hoạtđộngcánhân,làphươngphápbêntrongcủatưduytrẻem,làchứcnăngtâmlíbêntrong.Quátrình
chuyểnhoáhoạtđộngvậtchấtbênngòaithànhhoạtđộngtâmlí,trítuệbêntrongđượcdiễnraquamột
sốkhâu,mộtsốbước.Cácbướcchuyểnhoánàyvàviệcđịnhhướngchúngđượcnghiêncứu,môtảkhá
kĩtrongcôngtrìnhnghiêncứucủaP.Ia.Galperin.
+Trítuệcủatrẻemđượchìnhthànhbằngchínhhoạtđộngcủanó.Mỗigiaiđoạnpháttriểncủa

2
CHM
TÂMLÝHỌCTRÍTUỆàChương1:MỘTSỐHƯỚNGTIẾPCẬNTRÍTUỆTRONGTÂMLÍHỌC
Sựthâmnhậpmạnhmẽcủalíthuyếtthôngtinvàkỹthuậtmáytínhđãdẫnđếnhướngtiếpcậnmới
vềvấnđềtrítuệtrongtâmlíhọc.Đồngthờihìnhthànhhệthốnglíthuyếtmới:líthuyếttrítuệnhântạo.
Vềniênđại,líthuyếtnàyrađờinhữngnăm195O,ngườiđiđầutronglĩnhvựcnàylànhàtoánhọc,triết
họcngườiAnhAlanTuring(1912-1954),sauđólàJ.Neumann(nhàtoánhọcvĩđại,nhàkinhtếhọc,
sinhhọcthầnkinh,tâmlíhọcMỹ,gốcHunggari,1903-l957,giảithưởngNobenkinhtế),tiếpđếnlà
A.Niuel.T.Saimnn.M.Minski,J.Macati.Cácđềtàitheocáchtiếpcậnthôngtinrấtđadạng.Tuynhiên
cóthểquythànhhaihướnglớn:hướngthứnhất,phântíchvàmôtảhoạtđộngtrítuệ,hoạtđộngnhận
thứccủaconngườitheocơchếtiếpnhậnvàxửlíthôngtin.Hướngthứhai,phântíchvàmôphỏngcác
cơchếhoạtđộngcủatríóc,trítuệ,tưduyvàcủaquátrìnhnhậnthứcnóichungcủaconngườiđểtrên
cơsởđóhìnhthànhvàpháttriểnmộtlĩnhvựckhoahọcmới:khoahọcvềtrítuệnhântạo.
TheohướngtiếpcậnthứnhấtcócácnhàtâmlíhọchànhvimớinhưTôlmenvớitràolưutâmlí
họcnhậnthức.Trongsốcácđềtàitheohướngtiếpcậnnàyphảikểđếncáccôngtrìnhnghiêncứucủa
Tolmen(1970):Tulving(1972)vàcủaR.Fischer(1992).TheoFischer:nãolàbộmáyxửlíthôngtin
vàhoạtđộngtrítuệgồm3thànhtố.Thànhtốtiếpnhậnthôngtin(đầuvào),tiếpnhậncácngữliệumới.
Thànhtốnàybaogồmhoạtđộngthểchấtvàgiácquan.Thànhtốthểhiện(đầura),tứclàcáimàcánhân
làmranhưsựphảnánhcủatrínhớ,cácýtưởnggiảiquyếtvấnđề.Thànhtốđiềukhiển(siêuthànhtố),
cácquátrìnhđiềukhiểntrínhớ,lậpkếhoạch,raquyếtđịnh,v.v CũngtheoFischer,conngườicónhiều
dạngtrítuệ:trítuệngônngữ,lôgic-toán,hìnhtượng/khônggian,âmnhạc,vậnđộng,trítuệxãhội(giao
tiếp).Mỗiloạitrítuệtrênđềucóthểxemnhưlàbộmáytiếpnhậnvàxửlíthôngtin.
Hướngtiếpcậnthứhaithuhútnhiềunhànghiêncứutronglĩnhvựctinhọc,toánhọcvàđiều
khiểnhọc.NhữngngườitiênphongtrênlĩnhvựcnàylàAlanTuring,J.Neumann,sauđólàA.Niuel,
T.Saimon,M.Minski,J.Macati.Cácđềtàiđượcquantâmpháttriểnhiệnnaytheohướngnàylànghiên
cứulíthuyếtgiảicácbàitoánsuyluận,líthuyếtmayrủi,nghiêncứungônngữtrítuệnhântạo,líthuyết
nhậndạng,ngườimáy,môhìnhthầnkinh,v.v
TrênđâylàmộtsốhướngtiếpcậnlớnvấnđềtrítuệtrongtâmlíhọctừđầuthếkỉXX.Mỗi
hướngtiếpcậnxuấthiệntrongbốicảnhlịchsử-xãhộixácđịnh.Dohoàncảnhkháchquan,nêncác
nhànghiêncứucủamỗihướngtiếpcậnthườngcóquanđiểmcựcđoan.Vìvậycónhữngmặttíchcựcvà

2.2.MỘTSỐMÔHÌNHCẤUTRÚCTRÍTUỆHAITHÀNHPHẦN
2.3.CÁCMÔHÌNHCẤUTRÚCTRÍTUỆĐANHÂNTỐ
2.4.MỘTSỐMÔHÌNHCẤUTRÚCTRÍTUỆTHEOPHƯƠNGPHÁPPHÂNTÍCHĐƠNVỊ
CreatedbyAMWord
2
CHM
Chương2:CẤUTRÚCCỦATRÍTUỆ
 
TÂMLÝHỌCTRÍTUỆàChương2:CẤUTRÚCCỦATRÍTUỆ
2.1.1.Thuậtngữ
Ítcólĩnhvựcnàotrongkhoahọcvàtrongsinhhoạtlạicónhiềutêngọinhưlĩnhvựctrítuệ:trí
tuệ,tríkhôn,trílực,tríthôngminh,tríóc,talàm,trínghĩ(1).Dĩnhiên,mỗithuậtngữcósắctháiriêng
vàđượcdùngtrongcácvăncảnhnhấtđịnh.Tuyvậy,đểthuậnlợichoviệctraođổinộidungkhoahọc
củanó,cầncósựthốngnhấtvềthuậtngữ.Mặcdù,sựthốngnhấtnàychỉcótínhtươngđối.
TrongtiếngLatinh,trítuệcónghĩalàhiểubiết,thôngtuệ.CònTừđiểnTiếngViệtgiảithích:Trí
khôn:Khảnăngsuynghĩvàhiểubiết.Trítuệ:Khảnăngnhậnthứclítínhđạtđếnmộttrìnhđộnhấtđịnh
(Trítuệminhmẫn).Trínăng:Nănglựchiểubiết(Pháttriểntrínăngcủaconngười).Trílực:Nănglực
trítuệ(Tậptrungtrílựcvàocôngviệc).Tríóc:óccủaconngười,coilàbiểutrưngcủakhảnăngnhận
thức,tưduy(Mởmangtríóc).Tríthôngminh:có2nghĩa,
1.Cótrílựctốt,hiểunhanh,tiếpthunhanh(Mộtcậubéthôngminh);
2.Nhanhtrívàkhônkhéo,tàitìnhtrongcáchứngđápđốiphó(Câutrảlờithôngminh).Theo
NguyễnKhắcViện(1991),cósựkhácnhaugiữatríkhônvàtrítuệ.Tríkhônlàkhảnănghànhđộng
thíchnghivớinhữngbiếnđộngcủahoàncảnh,thiênvềhànhđộng.Trítuệcũnglàkhảnăngthíchnghi
nhưngthiênvềtưduytrừutượng.MộtsốnhànghiêncứukhácởViệtNam:PhạmHoàngGia(1979),
NguyễnKếHào(1985) coitríthôngminhlàmộtphẩmchấtcaocủatrítuệ,màcốtlõilàtínhchủ
động,linhhoạtvàsángtạocủatưduyđểgiảiquyếttốiưuvấnđềnàođótrongnhữngtìnhhuốngmới,
phứctạp.Nhưvậy,quacáccáchgiảithíchtrêncóthểquycácthuậtngữtríkhôn,trítuệvàtríthông
minhvàokháiniệmtrítuệvàchúngthểhiệncácmứcđộkhácnhaucủakháiniệmnày.Còncácthuật
ngữ:trínăng,trílựcthuộcbìnhdiệnnănglựchoạtđộngtrítuệcủacánhân.Tronggiớihạnlĩnhvực
chúngtađangbàn,thuậtngữđượcdùngphổbiếnlàtrítuệ(tươngứngvớithuậtngữIntelligencetrong

cácthaotáctrítuệcủacánhân.Cácnhàtrắcnghiệmhọcquantâmnhiềutớihiệuquảthựchiệncácbài
tậpdonhànghiêncứuđưara.Vìvậy,họđịnhnghĩađơngiản,trítuệlàcáimàtrắcnghiệmđođược.Dĩ
nhiên,dotínhchấtthựcdụngcủanó,loạiđịnhnghĩanàykhôngthểlàđịnhhướnglíluậntrongnghiên
cứuthựctiễn.
Thựcra,cácquanniệmvềtrítuệkhôngloạitrừnhau.Trongthựctiễnkhôngcóquanniệmnào
chỉchúýđếnduynhấtmộtkhíacạnhnănglựctưduyhaykhảnăngthíchứng,màthườngđểcậptớihầu
hếtcácnộidungđãnêu.Sựkhácbiệtgiữacácquanniệmchỉlàởchỗkhíacạnhnàođượcnhấnmạnh
vànghiêncứusâuhơn.Tuynhiên,đểcócáchhiểubaoquátvấnđềtrítuệ:cầntínhđếnnhữngđặctrưng
củanó.
1)Trítuệlàyếutốtâmlícótínhđộclậptươngđốivớicácyếutốtâmlíkháccủacánhân.
2)Trítuệcóchứcnăngđápứngmốiquanhệtácđộngqualạigiữachủthểvớimôitrườngsống,
tạorasựthíchứngtíchcựccủacánhân.
3).Trítuệđượchìnhthànhvàbiểuhiệntronghoạtđộngcủachủthể.
4).Sựpháttriểncủatrítuệchịuảnhhưởngcủayếutốsinhhọccủacơthểvàchịusựchếướccủa
cácyếutốvănhoá-xãhội.


CreatedbyAMWord
2
CHM

Trích đoạn Khái niệm trắc nghiệm Chỉ số trí tuệ (Intelligence Quotient) Phân phối chuẩn và phân mức trí tuệ Bản trắc nghiệm Ưu điểm của phương pháp trắc nghiệm

---