Mạc Ngôn – nhà văn vượt qua
truyền thống tiểu thuyết lị ch sử
cách mạng Trung Quốc
–
Trần Đình Sử
Từ khi tiểu thuyết Báu vật của đời của Mạc Ngôn xuất hiện
năm 1995, giới phê bình văn học Trung Quốc lập tức chia rẻ.
Một luồng ý kiến phê bình tác phẩm là phản động, phủ nhận
vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, dòng ý kiến
này dẫn đến chỗ tác phẩm bị cấm in tiếp, sách đã in bị thu hồi.
Luồng ý kiến thứ hai bảo về tác phẩm, đánh giá cao những
thành tựu sáng tạo của ông. Dư luận này phù hợp với giá trị
khách quan của tác phẩm, hợp với đánh giá chung và cuối
cùng tác phẩm được nhân giải Nobel.
Nay xin giới thiệu đôi nét để thấy trong thời đại chúng ta, các
quan điểm lập trường cũ mèm càng ngày càng xa rời các giá
trị đích thực của văn học, của nhân văn và thẩm mĩ. Và tất cả
các bài phê bình văn học theo quan niệm ấy ngày càng ít có
giá trị đối với văn học.
Sau khi Báu vật của đờ i công bố, tờ báo Trung lưu, phụ
trương của tờ Quang Minh nhật báo, do các nhà văn lão
thành như Lâm Mặc Hàn, Ngụy Nguy phụ trách đã phát động
lên một cuộc phê phán lớn, xem Báu vật của đời là “tác phẩm
phản động, là rác rưởi bẩn thỉu” của văn học Trung Quốc. Bắt
đầu từ số 6 năm 1996 báo này liên tục đăng các bài phê phán.
Nhà văn Lưu Bạch Vũ, từng là thứ trưởng Bộ văn hóa Trung
Quốc tỏ rỏ lập trường chính thống đầu tiên. Ông cất tiêng nói
cha chú dạy cậu nhà văn Mạc Ngôn lúc này vừa 40 tuổi:
“Chúng ta hy sinh chiến đấu, giành lại quốc gia thế mà nảy
sinh ra loại giòi bọ như thế thật là nhục nhã.” Nhà văn Bành
Kinh Phong ở Vân Nam góp bài trên tạp chí của Đảng

phát động phong trào tái giá, đem toàn bộ quả phụ trong thôn
ra tùy tiện ghép cho những người đàn ông chưa vợ. Có cô gái
trẻ bị ghép cho một anh chân bị sâu quảng, chị ta không đồng
ý, nữ cán bộ thôn liền nói, chân anh ta sâu quảng mà chim
anh ta không sâu quảng thì thôi, can gì. Thôn tổ chức triển
lãm tố khổ Tư Mã Khố, nhưng người làm chứng lại nói ngược
lại, khen Tư Mã Khố cưu người. Còn miêu tả các đảng viên
cộng sản thời khai phóng toàn là hũ bại. Có người nói: Hũ bại
hơn cả bọn Từ Hy thái hậu, có người dân nói: Ngang ngược là
giấy thông hành của cán bộ nhà nước. Rõ ràng như thế là tiểu
thuyết phản động chứ gì nữa? Trước làn sóng phê phán ấy,
Mạc Ngôn có viết bài biện hộ, song lời của ong càng như đổ
dầu vào lửa, phê phán càng nhiều hơn. Sau một thời gian, nhà
văn có tu chỉnh lại tác phẩm. Ông nói, tác phẩm in lậu nhiều,
có kẻ còn thêm thắt nhiều vào đó, rồi xuất bản, cho nên phải
sửa lại để tạo thành bản chính thức.
Về thành tựu văn học, giới phê bình văn học ngày càng khẳng
định.
Tác giả Diêm Hạo Cương thì cho rằng Báu vật cuả đời đã lật
đổ hoàn toàn truyền thống tiểu thuyết lịch sử cách mạng
Trung Quốc. Truyền thống này miêu tả lịch sử như một cuộc
đấu tranh giai cấp giữa đảng cộng sản và các phe phái phản
động. Chính nghĩa, yêu nước, anh hùng, đao đức bao giờ cũng
thuộc phe đảng cộng sản, còn các phe khác đều là đểu cáng,
dâm dật, hũ bại, vô đạo. Tiểu thuyết lịch sử cách mạng kinh
điển thường miêu tả các nhân vật chính nếu là những người
xuất thân gia đình địa chủ, tư sản thì đều đã cắt đứt quan hệ
với giai cấp của mình, bỏ nhà ra đi, kiên quyết đứng về phía
lập trường vô sản do đảng lãnh đạo (ví như Lâm Đạo Tĩnh
trong tiểu thuyết Bài ca tuổi trẻ của Dương Mạt)…

trường đảng phái. Nay Mạc Ngôn chỉ viết theo lập trường đạo
đức mà không coi đảng phái có giá trị gì. Ông gọi đó là lập
trường dân gian. Nếu anh là người tốt, thì anh ở đâu cũng tốt,
nếu anh là người xấu thì vào đảng nào anh cũng là người xấu,
ở cương vị cao thấp đều là người xấu. Những đặc điểm đó làm
cho Báu vật của đờì là tác phẩm hủy hoại triệt để các nguyên
tắc kinh điển của tiểu thuyết lịch sử cách mạng Trung Quốc
đương đại.
Tác giả Trương Thanh Hoa trong sách Nhìn lại mười năm tư
trào chủ nghĩa tân lịch sử ở Trung Quốc (Tạp chí Chung
Sơn số 4, năm 1998) đã viết: “Báu vật của đời đã thể hiện một
cách điển hình quan niệm tiểu thuyết của chủ nghĩa tân lịch
sử. Tiểu thuyết này khi mới ra đời với cai tên “mĩ miều” khiên
công chúng hãi sợ, nhưng cũng giống như Gia tộc cao lương
đỏ, đều là trần thuật theo chủ đề phức điệu lịch sử và nhân
loại học. Ông đem lịch sử cận hiện đại Trung Quốc thu gọn
vào lịch sử và vận mệnh của các thành viên của một gia đình,
đem lịch sử hoàn nguyên lại cho dân gian, dùng quan điểm
thuần túy dân gian, không dùng quan điểm quan phương mà
miêu tả cuộc đời, viết số phận của người dân qua bao sự kiện
lịch sử trọng đại. Dùng khí phách cực lớn và tính bao dung
rộng rãi mà khôi phục lại tính toàn vẹn của lịch sử Đồng thời,
trong quá trình trần thuật, nhà văn đem quan điểm quan
phương và dân gian (cuộc đấu tranh giữa các lực lượng chính
trị khác nhau và quan niệm cùng phương thức sinh hoạt bất
biến cổ xưa của dân gian), phương Đông và phương Tây (lấy
người mẹ làm biểu tượng cho tinh thần dân tộc và văn minh
phương Tây mà Maloa là đại biểu, đương nhiên, đứa con lai
Thượng Quan Kim Đồng lại càng có ý nghĩa kết hợp văn hóa
Đông Tây), truyền thống cổ xưa và văn minh hiện đại (sinh

được sữa, không biết ăn các thứ khác ngoài sữa, tức chỉ đắm
đuối với văn hóa của dân tộc mình, kết quả, ai cũng thấy, Kim
Đồng đến 42 tuổi vẫn không lớn được thành người, mà chỉ là
phế nhân. Cho dù làm chủ một cửa hàng bán nịt vú nổi tiếng
cuôi cùng cửa hàng cũng rời vào tay kẻ khác. Bản thân anh ta
chỉ là người yếu duối, âm thịnh, thiếu dương, lặp lại số phận
tầm thường của ông bố ngày xưa. Anh ta chỉ là con rận, kí
sinh trùng. Tiểu thuyết kết thúc khi Kim Đồng vào nhà thờ
muốn theo đạo, nhưng không biết chúa là ai. Văn hóa Trung
Quốc chỉ biết thé giới này, thế giới cảm tính, không biết thế
giới bên kia, thế giới siêu hình, thiếu trí, thiếu dũng. Đó là
nhận xét của Đặng Hiểu Mang mà Mạc Ngôn tán thành.
Tiểu thuyết Báu vật của đời cho thấy hệ thống giá trị văn học
đã thay đổi, đa nguyên hơn, đa diện hơn, không một chiều
như trước. Phê bình cũ với hệ giá trị một chiều không đủ sức
nâng đỡ các sáng tác mới, các thành tựu mới, nó chỉ là một
sức mạnh phá hoại, cản trở mà văn học muốn tiến tới bắt buộc
phải vượt qua. Mạc Ngôn đã bỏ xa phương pháp sáng tác hiện
thực xã hội chủ nghĩa, bỏ xa truyền thống tiểu thuyết lịch sử
cách mạng. Sáng tác văn học là sáng tạo một diễn ngôn, một
huyền thoại, một biểu tượng đa nghĩa, và nhờ thế, tác phẩm
của ông xứng đáng với giải Nobel năm 2012. Mỗi tác phẩm
được giải lớn phải là tác phẩm mở ra một con đường mới, bỏ
xa con đường cũ. Thiếu một hệ giá trị rộng mở, văn học thiếu
không gian để phát triển.