Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
==========
LÊ THU TRANG

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ
NGUYỄN XUÂN KHÁNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.34 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Thái Nguyên - 2010
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

MỤC LỤC
Mở đầu
1
1. Lý do chọn đề tài…………………………………………………
1

1.3.2. Quan niệm nghệ thuật về con người………………………… .
23
1.3.3. Xử lý mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu lịch sử trong
việc khắc hoạ nhân vật……………………………………………………
30
Chƣơng 2
Các loại nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh
37
2.1. Khái niệm nhân vật……………………………………………….
37
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

2.2. Các loại nhân vật………………………………………………….
39
2.2.1.Nhân vật bi kịch…………………………………………………
38
2.2.2 Nhân vật bản năng………………………………………………
58
2.2.3. Nhân vật huyền thoại, kì ảo…………………………………….
65
2.2.4. Nhân vật dị biệt…………………………………………………
73
Chƣơng 3
Các phƣơng thức xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử
Nguyễn Xuân Khánh
76
3.1. Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật…………………………
76
3.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua xung đột……………………
81

suốt thời gian qua.
1.2. Trong tác phẩm tự sự nói chung và thể loại tiểu thuyết nói riêng, nhân
vật không phải là nhân tố duy nhất nhưng đó là nhân tố quan trọng hàng đầu,
thể hiện tập trung và sâu sắc nhất quan niệm nghệ thuật và cách cắt nghĩa, lý
giải của nhà văn về con người. Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn
Xuân Khánh là hai cuốn tiểu thuyết có quy mô và dung lượng lớn với hàng trăm
nhân vật. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh
phong phú, sống động. Có những nhân vật ta gặp đi gặp lại nhiều lần trong
truyện nhưng có những nhân vật ta chỉ gặp trong chốc lát, thoáng qua, song tất
cả đều để lại những ấn tượng sâu sắc, khó quên.
1.3. Việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân
Khánh có ý nghĩa cách tân quan trọng, làm nên giá trị tiểu thuyết lịch sử của
ông. Bởi thế, việc nghiên cứu nhân vật là một hướng đi hết sức cần thiết trong
việc nhìn nhận, khám phá tài năng nghệ thuật của nhà văn, khẳng định những
đóng góp quan trọng của ông đối với tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới. Tìm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

2
hiểu sự đổi mới trong cách xây dựng nhân vật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân
Khánh dưới góc độ thi pháp học và tự sự học một mặt sẽ giúp chúng ta tiếp cận
sâu hơn tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, mặt khác giúp ta nhìn thấy rõ hơn
sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.
Xuất phát từ những lý do như trên, chúng tôi chọn đề tài Nhân vật trong
tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh để nghiên cứu.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Tiểu thuyết lịch sử là thể loại xuất hiện khá lâu trong văn học Việt Nam
nếu tính từ Hoàng Lê nhất thống chí. Nối tiếp mạch nguồn truyền thống, tiểu
thuyết lịch sử đương đại có những tác phẩm gây được sự chú ý với người đọc.
Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh xuất hiện trên văn
đàn đã gây xôn xao dư luận và trở thành hiện tượng văn học nổi bật. Hồ Quý Ly

đề tài, chủ đề và hình thức thể hiện. Nhưng theo tôi, với tiểu thuyết này Nguyễn
Xuân Khánh đã vươn lên trên những sự kiện lịch sử, thổi vào đó luồng cảm xúc
thẩm mĩ của chủ thể sáng tạo, làm cho các sự kiện ấy trở nên sinh động hơn,
gây hứng thú cho bạn đọc”[ 47]. Tác giả bài viết đã khẳng định cách tân nghệ
thuật quan trọng của Nguyễn Xuân Khánh. Những cách tân đó đã đem lại cho
tiểu thuyết lịch sử một diện mạo mới, mang đậm dấu ấn cá nhân trong cách nhìn
nhận lịch sử, lịch sử chỉ là một phương tiện để nhà văn sáng tạo tác phẩm nghệ
thuật.
Bài viết Bài học canh tân trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly của nhà văn
Nguyễn Xuân Khánh cho rằng với cuốn tiểu thuyết này, Nguyễn Xuân Khánh
được xem là “một cây đại thụ”. Bài viết nhận định: “Giữa lúc tình trạng văn
học nước nhà rơi vào cảnh èo uột, không có tác phẩm nào đáng kể thì Hồ Quý
Ly như một cơn địa lớn chấn lớn khiến độc giả bừng tỉnh”[78].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

4
Với bài viết Đọc Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, tác giả Phạm Toàn
đã khẳng định “đây là tiểu thuyết đích thực”. “Nguyễn Xuân Khánh không vì
viết truyện lịch sử mà lệ thuộc vào sự việc, không rơi vào việc dùng tiểu thuyết
chỉ để viết lại thông sử nước nhà theo một cách khác”[93].
Tiếp tục nguồn mạch sáng tạo về đề tài lịch sử, năm 2006 Mẫu thượng
ngàn của Nguyễn Xuân Khánh ra mắt bạn đọc. Ngay sau khi tác phẩm ra đời đã
trở thành đối tượng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình với hàng
loạt các bài viết như: Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết
Mẫu thượng ngàn của Trần Thị An trên Tạp chí Văn học, số 6/2007; Bùi Kim
Ánh với bài viết Đạo mẫu trong tiểu thuyết “Mẫu thượng ngàn” của Nguyễn
Xuân Khánh (); Sức quyến rũ của Mẫu Thượng Ngàn của tác
giả Vũ Hà, (); Mẫu Thượng Ngàn nội lực văn chương
Nguyễn Xuân Khánh trong cuộc trao đổi giữa Việt báo với nhà nghiên cứu phê
bình văn học Phạm Xuân Nguyên; Nguyễn Xuân Khánh tuổi 74 và cuốn tiểu

phương diện quan trọng, tạo nên sự mới mẻ, hấp dẫn, đồng thời đem lại thành
công cho tác phẩm.
Trong bài Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết Mẫu
thượng ngàn, Trần Thị An cho rằng: “Tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn không có
nhân vật trung tâm mà có nhiều nhân vật chính. Nhân vật trung tâm ở đây
chính là cộng đồng làng Cổ Đình. Nhân vật này có một hành trang tinh thần
chung cho tất thảy, hay nói cách khác, các nhân vật dù có từng đời sống riêng
đều được quy tụ vào một mối quan tâm chung, đó chính là tín ngưỡng dân gian
của làng”[17].
Lại Nguyên Ân với bài Hồ Quý Ly - Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân
Khánh đã phát hiện ra: “nhân vật trung tâm Hồ Quý Ly được mô tả từ nhiều
điểm nhìn khác nhau. Ông ít xuất hiện trực tiếp nhưng bóng dáng ông thường
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

6
gián tiếp hiện diện trong nỗi ám ảnh thường xuyên của các nhân vật
khác ”[19].
Nguyễn Thị Huệ trong bài viết Đề tài lịch sử, cách tiếp cận mới từ phương
diện trần thuật cho rằng, trong tiểu thuyết lịch sử đương đại: “Nhân vật lịch sử
xuất hiện như số phận cá nhân, con người đời thường trong cuộc sống”. Trong
đó, “đặc biệt quan niệm về con người bi kịch, con người cô đơn gắn với nhân
vật lịch sử xuất hiện đậm nét trong bộ ba truyện ngắn giả lịch sử của Nguyễn
Huy Thiệp và tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu của
Võ Thị Hảo. Nhân vật lịch sử được dựng dậy, được thổi vào một linh hồn, với tư
cách người cụ thể, sống động với tất cả yêu ghét, khát vọng, bi kịch…Đó không
phải là con người trong ý nghĩa nhân loại mà là con người hiện lên trong sự
đầy đủ toàn vẹn của nó: con người nhân bản”[45].
Đỗ Hải Ninh trong bài viết Quan niệm lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn
Xuân Khánh chỉ ra : “các nhân vật, sự kiện lịch sử… không đơn nghĩa mà trở
nên đa diện khi được soi chiếu từ nhiều góc độ. Nhà văn đặt nhân vật trong mối

Nguyễn Anh Cẩn, Hồ Hán Thương, đặc biệt là Hồ Nguyên Trừng, con trai của
Hồ Quý Ly. Mỗi người một cái nhìn thời cuộc, mỗi tính cách, mỗi tâm hồn và
qua họ ta khám phá được xã hội về con người của một thời đại” [89].
Ngoài ra còn có một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu về hai tiểu thuyết này
ở cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật như: Luận văn Thế giới
nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân
Khánh (Lê Thị Thuý Hậu, Luận văn thạc sĩ Đại học Vinh – 2009); luận văn
Những cách tân đáng chú ý của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời Đổi mới (luận
văn thạc sĩ Ngữ văn ĐHSP Hà Nội – 2005) của Nguyễn Thị Phương Thanh;
luận văn Thành tựu của tiểu thuyết lịch sử quan Vạn Xuân và Hồ Quý Ly (luận
văn thạc sĩ Ngữ văn ĐHSP Hà Nội – 2004) của Trần Thị Quỳnh Hoa.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

8
Như vậy, khi tìm hiểu tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh, các bài viết
đều đi vào những cách tân về phương diện thi pháp như đặc điểm thể loại tiểu
thuyết lịch sử, cách thức xây dựng nhân vật, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ. Các
bài viết đều đề cao nỗ lực đổi mới của Nguyễn Xuân Khánh, “góp phần rất lớn,
làm nên sự thuyết phục trở lại đối với người đọc tiểu thuyết hôm nay”[29].
Về vấn đề nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết lịch
sử Nguyễn Xuân Khánh, các ý kiến đều khẳng định có những cách tân, biến đổi
rõ rệt so với kiểu “nhân vật truyền thống”. Song cho đến nay chưa có công trình
nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về nhân vật trong tiểu thuyết lịch
sử Nguyễn Xuân Khánh. Mặc dù vậy, những bài viết và các công trình nghiên
cứu nói trên thực sự là những gợi dẫn quý báu để chúng tôi triển khai đề tài này.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tượng trực tiếp của luận văn là thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch
sử Nguyễn Xuân Khánh.
3.2. Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu một cách tương đối hệ thống và toàn diện về nhân
vật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh, nhằm khẳng định tài năng cũng
như những đóng góp của nhà văn trong việc đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu
thuyết.
6. Cấu trúc luận văn
Luận văn gồm có 3 chương:

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

10
Chương 1: Sự xuất hiện của Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh Tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại
1.1. Tiểu thuyết lịch sử trước thời kì đổi mới (1986)
1.1.1.Tiểu thuyết lịch sử trong văn học trung đại
1.1.2. Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 – 1985
1.1.3. Tiểu thuyết lịch sử trong thời kì đổi mới
1.3. Sự xuất hiện tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh
1.3.1. Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh
1.3.2. Quan niệm nghệ thuật về con người
1.3.3. Xử lý mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu lịch sử trong việc
khắc hoạ nhân vật
Chương 2: Các loại nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh
2.1. Khái niệm nhân vật
2.1. Các loại nhân vật
2.2.1.Nhân vật bi kịch
2.2.2. Nhân vật bản năng
2.2.3. Nhân vật huyền thoại, kì ảo
2.2.4. Nhân vật dị biệt
Chương 3: Các phương thức xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử
Nguyễn Xuân Khánh

NỘI DUNG
Chƣơng 1
SỰ XUẤT HIỆN CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH
TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM
ĐƢƠNG ĐẠI

1.1.Tiểu thuyết lịch sử trƣớc thời kì đổi mới (1986)
1.1.1.Tiểu thuyết lịch sử trong văn học trung đại
Tiểu thuyết lịch sử là thể loại có truyền thống lâu đời và có vai trò quan
trọng trong nền văn học dân tộc. Tiểu thuyết lịch sử xuất hiện từ thời kì văn học
trung đại với các bộ tiểu thuyết viết bằng chữ Hán như: Nam triều công nghiệp
diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm), Hoàng Lê nhất thống chí, Hoàng Việt long
hưng chí (Ngô Giáp Đậu), Việt Nam tiểu sử (Lê Hoan)… Các bộ tiểu thuyết này
mang đặc điểm của tiểu thuyết chương hồi và được kể theo trật tự thời gian
tuyến tính. Các tác giả đứng trên lập trường của một sử gia để sáng tác. Nhà văn
thực sự là những “thư kí trung thành của thời đại”, họ tôn trọng tuyệt đối với
các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử. Trong các bộ tiểu thuyết lịch sử trung đại,
ta có thể tìm thấy nhiều tư liệu lịch sử chính xác nên tiểu thuyết lịch sử thời kì
này rất gần với sử kí. Các sự kiện lịch sử được lấy làm đối tượng miêu tả cơ
bản, nhân vật chỉ xuất hiện khi có tham gia hoặc liên quan đến một sự kiện lịch
sử nào đó. Tiểu thuyết trung đại đã xây dựng thành công một số nhân vật điển
hình nhưng các nhân vật này còn mang đậm tính ước lệ, nhân vật chỉ được chú
trọng đến hành động, ít được quan tâm đến tâm lí bên trong.
Trong các bộ tiểu thuyết nói trên, Hoàng Lê nhất thống chí của tập thể tác
giả Ngô gia văn phái được xem là tác phẩm xuất sắc nhất. Tác phẩm là sự hội tụ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

13
tinh hoa của văn xuôi tự sự trung đại, giữ vị trí quan trọng trong dòng tiểu
thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam. Trong tác phẩm, bức tranh thời đại được

xuất hiện từ thời kì trung đại nhưng phải đến thời kì hiện đại mới thực sự phát
triển mạnh mẽ, đạt được những thành tựu to lớn và trở thành một trong những
thể loại trung tâm của đời sống văn học.
Thời kỳ này, tiểu thuyết lịch sử phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất
lượng với những tác phẩm gây được tiếng vang như: Trùng Quang tâm sử
(Phan Bội Châu), Đêm hội Long Trì, An Tư (Nguyễn Huy Tưởng); Chiếc ngai
vàng, Ai lên phố Cát, Gái thời loạn, Đỉnh non thần, Treo bức chiến bào, Trong
cơn binh lửa (Lan Khai); Hòm đựng người, Loạn kiêu binh, Bà Chúa Chè
(Nguyễn Triệu Luật); Lê Thái Tổ, Thoát cung vua Mạc, Bà quận Mỹ (Chu
Thiên), Tiếng sấm đêm đông, Đinh Tiên Hoàng, Vua Bố Cái (Nguyễn Tử Siêu),
Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ (Ngô Tất Tố)…
Trong các cuốn tiểu thuyết lịch sử này, đối tượng được ưu tiên thể hiện
vẫn là lịch sử. Nhân vật trung tâm trong tác phẩm là những người anh hùng xuất
hiện trong cảm hứng ngợi ca, sùng bái một chiều của cả cộng đồng. Nhân vật
được khắc hoạ nhằm mục đích thể hiện lịch sử nên họ đều đẹp một cách lý
tưởng. Anh Phấn, cô Chí trong Trùng Quang tâm sử, hay các nhân vật Lê Thái
Tổ, Đinh Tiên Hoàng… trong các tiểu thuyết cùng tên kể trên là những nhân vật
như thế.
Vấn đề “nhận thức lại” về các nhân vật lịch sử chưa hề xuất hiện trong tiểu
thuyết lịch sử thời kì này. Trong nhiều tác phẩm, lịch sử thường không được tái
hiện đúng như nó có mà là lịch sử được dựng lên theo ý tưởng lãng mạn và theo
tinh thần của thời đại nhằm kí thác, gửi gắm nhiệt huyết cứu nước của tác giả.
Thành công lớn nhất của tiểu thuyết lịch sử thời kì này là gắn với cảm hứng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

15
ngợi ca, sùng bái nhằm khơi dậy niềm tự hào dân tộc và tinh thần yêu nước,
giáo dục truyền thống đạo đức, truyền thống cách mạng cho thế hệ sau.
Ngoài khai thác chủ đề lịch sử - dân tộc, nhiều cuốn tiểu thuyết lịch sử đã
khai thác cả những yếu tố đời tư, thế sự. Tiêu biểu như Đêm hội Long Trì

Hay trong Cờ nghĩa Ba Đình, Thái Vũ đặc biệt quan tâm đến sự kiện lịch
sử, đến toàn cảnh phong trào chống thực dân Pháp của nghĩa quân Ba Đình. Tác
phẩm là một bộ tiểu thuyết lịch sử công phu và nghiêm túc với một hệ thống tư
liệu chính xác. Thế giới nhân vật trong Cờ nghĩa Ba Đình cũng hết sức đa dạng,
phong phú. Song do đích đến của nhà văn vẫn là thể hiện lịch sử nên nhà văn
chưa đi sâu vào thể hiện nhân vật, chưa xây dựng được những nhân vật có chiều
sâu, có sức ám ảnh lớn đối với độc giả.
Thành tựu quan trọng của tiểu thuyết lịch sử thời kì này có tác động không
nhỏ trong việc cổ vũ động viên nhân dân đấu tranh dành độc lập. Các tiểu
thuyết lịch sử lấy đề tài từ lịch sử dân tộc đã thể hiện một tinh thần yêu nước
thiết tha và niềm tự hào về truyền thống dân tộc, góp tiếng nói vào phong trào
đấu tranh của nhân dân. Tuy nhiên, do chịu sức ép của “nhiệm vụ chính trị”,
cách thể hiện của nhà văn về sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử trong tác phẩm là
cái nhìn một chiều, mang dấu ấn chung của cả cộng đồng dân tộc, thống nhất
với cái nhìn của các sử gia chính thống. Nhà văn thường đứng trên một lập
trường tư tưởng mang tính phân định rõ ràng giữa tốt - xấu, khen – chê. Bởi
vậy, sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử mới chỉ hiện lên một nửa, hoặc tốt hoặc
xấu, trong khi đó bản thân lịch sử và con người có đời sống hết sức phong phú,
chứa đựng biết bao nhiêu phức tạp, bao nhiêu biến động thăng trầm, bao mâu
thuẫn, xung đột.
Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 đến 1985 nhìn chung không có gì độc đáo,
chưa có những sự bứt phá về nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật. Tiểu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

17
thuyết lịch sử thời kì này vẫn chú trọng tới “bề mặt sự kiện”, tới con người “bề
ngoài” của nhân vật. Các tác giả tập trung bao quát hiện thực đời sống với chiều
kích vĩ mô của tư duy “đại tự sự” nhằm mục đích minh hoạ cho lịch sử. Cái
nhìn của nhà văn về lịch sử là cái nhìn sơ lược, phiến diện, một chiều và mang
dấu ấn chung của cộng đồng dân tộc. Các tác giả mới chỉ dừng lại ở việc kể về

lại về lịch sử”, đưa ra những cách nhìn nhận “phi truyền thống”, “phi sử thi” về
lịch sử. Lịch sử không phải là những điều đã khép kín, đã xác tín, đã hoàn kết
mà nó vẫn đang mở ra trường đối thoại.
Chẳng hạn trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ, Nguyễn Mộng Giác đã đưa
ra một cách nhìn nhận mới, luận giải mới về phong trào Tây Sơn và người anh
hùng dân tộc Nguyễn Huệ. Nguyễn Mộng Giác không chú trọng tái hiện lại các
sự kiện lịch sử và phẩm chất anh hùng của nhân vật lịch sử Nguyễn Huệ, mà ở
đây nhà văn đi vào lý giải các sự kiện lịch sử, đi sâu vào thế giới bên trong của
người anh hùng đằng sau những chiến công, những biến thiên của thời đại. Bên
cạnh một Nguyễn Huệ anh hùng, vĩ đại còn có một Nguyễn Huệ gần gũi, đời
thường luôn ấp ủ những xúc cảm về tình yêu thuần khiết với An, hiếu nghĩa với
thầy giáo cũ và có những lúc thật cô đơn, yếu lòng. Hay “trước khi quyết định
một việc liên hệ đến sinh mệnh bao nhiêu vạn người, đảo lộn cả lịch sử, xáo
động cả tình ruột thịt, rung động cả lòng người, ông lại cảm thấy cô đơn và yếu
đuối…”[2,947].
Nguyễn Xuân Khánh khi viết về nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly cũng vậy. Hồ
Quý Ly là một nhân vật lịch sử mà 600 năm qua, hậu thế vẫn không ngớt tranh
cãi về ông. Trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Quý Ly được
nhà văn xây dựng với những kiến giải rất riêng, lý giải theo một giác độ mới, đó
là một vị anh hùng đa mưu túc trí, nhiều tham vọng, lắm toan tính, một nhà tư
tưởng lớn, một con người có đời sống nội tâm phong phú.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

19
Trong Giàn Thiêu, Võ Thị Hảo viết về Nguyên phi Ỷ Lan dưới thời nhà
Lý. Với cuốn tiểu thuyết này, nhà văn đã khai mở những điều khuất tối, những
“sự thật” còn chưa được biết đến về Ỷ Lan. Võ Thị Hảo không phủ nhận
Nguyên phi Ỷ Lan là một nữ thánh, có công lớn với Đại Việt. Ngoài “phần
sáng” người đời đã biết, nhà văn còn cho ta biết cả những “phần tối” với những
tội ác, những mưu mô thâm hiểm của Ỷ Lan. Nhà văn đã cho người đọc biết về

mùi hương quý giá”[25]. Năm 2000, ông ra mắt bạn đọc cuốn Hồ Quý Ly, đến
2006 là Mẫu thượng ngàn. Cả hai cuốn tiểu thuyết đều đã tạo nên những cơn
“địa chấn” làm độc giả bừng tỉnh và phá tan đi sự bình lặng trong đời sống văn
học.
Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1933 tại làng Cổ Nhuế, Hà Nội. Ngòi bút
của ông khá đa dạng, bao gồm truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết và dịch thuật, trong
đó đáng chú ý như Rừng sâu (tập truyện ngắn, NXB Văn học, 1962), Miền
hoang tưởng ( tiểu thuyết, NXB Đà Nẵng, 1990), Hồ Quý Ly ( tiểu thuyết, NXB
Phụ nữ, Hà Nội, 2000), Mẫu thượng ngàn (tiểu thuyết, NXB Phụ nữ, Hà Nội
2006), Hai đứa trẻ và con chó Mèo xóm núi (NXB Nhi đồng, Hà Nội, 2002),
Mưa quê (NXB Nhi đồng, Hà Nội, 2003).
So với nhiều nhà văn cùng thời, Nguyễn Xuân Khánh tuy sáng tác không
nhiều nhưng những sáng tác của nhà văn thực sự là những viên ngọc quý của
tiểu thuyết lịch sử và của văn học Việt Nam thời đổi mới. Nguyễn Xuân Khánh
nay đã là một “lão mai” ở cái tuổi “thất thập”. Đối với Nguyễn Xuân Khánh, có
lẽ văn chương là nghiệp và cũng là duyên, bởi con đường văn chương của ông
dù gặp nhiều trắc trở nhưng ông vẫn không nản lòng. Thành công vang dội của
Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn đã chứng tỏ sự tâm huyết, tài năng, nội lực văn
chương Nguyễn Xuân Khánh. Những giải thưởng mà hai cuốn tiểu thuyết này
nhận được đã đưa Nguyễn Xuân Khánh đến đỉnh cao của vinh quang nghệ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

21
thuật. Đó thực sự là những phần thưởng xứng đáng cho một nhà văn vừa có tâm
vừa có tài.
Hồ Quý Ly là cuốn tiểu thuyết lịch sử tái hiện lại thời kì cuối cuối thế kỉ
XIV đầu thế kỉ XV, đó là thời kì gắn với triều đại nhà Trần và nhà Hồ, với nhân
vật lịch sử phức tạp Hồ Quý Ly. Ở tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn, Nguyễn Xuân
Khánh chọn lịch sử ở thời điểm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, tái hiện sự xung
đột văn hoá Đông - Tây của dân tộc Việt và quân xâm lược Pháp. Trong Mẫu