BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG
***** *****

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ PHƯƠNG PHÁP NHĨ
CHÂM TRONG ĐIỀU TRỊ ĐAU VÀ RỐI LOẠN
TIỂU TIỆN SAU PHẪU THUẬT TRĨ
Sinh viên thực hiện: Lê Quang Vũ
Mã sinh viên: B00027
Chuyên ngành: Điều Dưỡng Đa Khoa Hà Nội, 2011 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

đình và bạn bè.
Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thạc sỹ Bùi Thanh Huyền – Phó
trưởng Khoa Ngoại Tổng hợp - Bệnh viện YHCT BCA, người đã trực tiếp hướng dẫn,
giúp đỡ tôi tận tình trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành khoá luận tốt nghiệp.
Đồng thời, tôi xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn tới: GS.TS. Phạm Thị Minh
Đức - Trưởng khoa Điều dưỡng - Trường Đại học Thăng Long; cùng toàn thể các thầy
cô giáo trong khoa Điều dưỡng đã dìu dắt, dạy dỗ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho
tôi trong suốt 3 năm học tại trường.
Tôi xin chân thành cảm ơn tới toàn thể bệnh nhân của Khoa Ngoại Tổng hợp
bệnh viện YHCT BCA đã hợp tác nhiệt tình trong suốt quá trình nghiên cứu.
Sau cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi
trong suốt thời gian qua.

Hà nội, tháng 1 năm 2011
Sinh viên
Lê Quang Vũ MỤC LỤC

Trang

12
1.3.2. Tại châu Á
12
1.3.3. Tại Việt Nam
13
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
14
2.1. Đối tượng nghiên cứu
14
2.1.1. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân
14
2.1.2. Tiêu chuẩn loại bệnh nhân
14
2.2. Phương pháp nghiên cứu
15
2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
15
Thang Long University Library
2.2.2. Phương pháp tiến hành
15
2.2.3. Các chỉ tiêu theo dõi đánh giá kết quả sau 15
’
,

30
’
, 60
’

16


DANH MỤC VIẾT TẮT

Ký hiệu viết tắt Tên đầy đủ
YHDT Y học dân tộc
ĐT Điều trị
YHCT – BCA Y học cổ truyền Bộ công an

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Phạm Thị Minh Đức (2007) “Sinh lý học”NXB Y học
2. Phan Quan Chí Hiếu (2007) “Châm cứu học” NXB Y học
3. Nguyễn Đình Hối (1994) “Bệnh Trĩ” Bách khoa thư bệnh học, Trung tâm biên
soạn từ điển bách khoa Việt Nam 2
4. Nguyễn Đình Hối (2002) “Giải phẫu hậu môn trực tràng” Hậu môn trực tràng
học NXB Y học
5. Nguyễn Mạnh Nhâm (1977) “Nghiên cứu bệnh trĩ ở Việt Nam - Hiện trạng và
các biện pháp phòng chống chữa trị” Báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa
học cấp bộ
6. Nguyễn Mạnh Nhâm (2002) “Giải phẫu và sinh lý trĩ” Hậu môn học Hà Nội
7. Lê Quý Ngưu, Lương Tú Vân (2003) “Nhĩ Châm” NXB Thuận Hoá
8. Nguyễn Khánh Trạch (1997) “Trĩ hậu môn” Hậu môn học viện YHCT TW
Trung tâm nghiên cứu bệnh lý hậu môn.
Thang Long University Library

ĐẶT VẤN ĐỀ

Phương pháp châm loa tai là một loại hình thức của châm cứu có tác dụng trong
chẩn đoán, điều trị và dự phòng ở nhiều nước trên thế giới nhất là các nước Châu Á,
châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc….đã lưu truyền phương pháp này.
Các thầy thuốc đã sớm nhận thức được loa tai có mối liên quan chặt chẽ tới toàn thân,
mỗi cơ quan trong cơ thể con người đều được phản ánh trên loa tai tại một vùng nhất
định. Khi một trong các cơ quan đó bị rối loạn chức năng thì các vùng loa tai tương
ứng sẽ có biến đổi như: Thay đổi mầu sắc của da, điện sinh học, rối loạn cảm giác đau,
nóng, lạnh….Nếu dùng phương pháp châm, chích, day, dùng yếu tố nhiệt tác động vào

còn gọi là rìa hậu môn) trong đoạn này có mốc quan trọng đó là đường lược. Đường
lược chia ống hậu môn thành 2 phần: phần van trên và phần van dưới (van bán nguyệt).
- Phần van trên niêm mạc đỏ sẫm có các đám rối trĩ nội khá to, phần dưới van bao gồm
từ trên xuống dưới.
-Vùng lược cao vài milimet, niêm mạc nhẵn mỏng, màu xám xanh phớt, đặc biệt rất ít
di động do các dây chằng treo niêm mạc gọi là dây chằng Parks.
- Cấu tạo mô học thì ống hậu môn là nơi chuyển tiếp giữa biểu mô tuyến Lieberkuhn
của trực tràng và lớp biểu mô lát tầng sừng hóa của da. Nói cách khác, đoạn này được
bao phủ bởi một biểu mô lát tầng không sừng hóa gọi là niêm mạc Hermann. Tại đây
có rất nhiều đầu tận cùng của thần kinh rất nhạy cảm, đặc biệt là cảm giác đau và nóng.
*Thần kinh hậu môn
- Vận động: thần kinh giao cảm và phó giao cảm chi phối ống hậu môn đi từ đám rối hạ
vị.
+Cơ tròn trong nhận thần kinh giao cảm, phó giao cảm và cả những sợi
noncholinergique và nonadrenergique.
+ Cơ tròn ngoài được chi phối bởi các nhánh thần kinh của S3-S4.
+ Cơ nâng hậu môn nhận từ S4.
Thang Long University Library
- Cảm giác: trực tràng có bộ phận nhận cảm giác căng chướng nằm trong lớp cơ và
thần kinh phó giao cảm từ hạch hạ vị. Ống hậu môn có rất nhiều tổ chức thần kinh ở
dưới niêm mạc, đường cảm giác về theo thần kinh thẹn trong.
1.1.2. Bàng quang
Bàng quang là nơi chứa nước tiểu từ 2 niệu quản đổ xuống. Khi rỗng, bàng
quang nằm trong phần trước hố chậu, sau xương mu trước các tạng sinh dục, trực
tràng, trên hoành chậu.
- Bàng quang có hình tháp: có 3 mặt, 1 đáy và 1 đỉnh.Khi căng Bàng quang có hình cầu
nằm trong ổ bụng
-Trong lòng bàng quang có lỗ niệu đạo trong chỗ gặp nhau bởi đáy và mặt dưới bên
phần bàng quang xung quanh lỗ niệu đạo trong là cổ bàng quang.
- Liên quan đến các cơ quan:

não tủy ở đầu mặt trong đó có khí huyết tách ra để tưới nhuần cho tai có thể nghe
được” (Tà khí tạng phủ bệnh hình).
Những đoạn kinh văn sau đây trong Linh Khu và Tố Vấn cũng cho thấy rõ mối quan hệ
giữa tai với kinh mạch, kinh biệt, kinh cân
“Kinh thiếu dương ở tay từ sau tai đi vào trong tai, rồi ra trước tai”
“Kinh thiếu dương ở chân từ sau tai đi vào trong tai, rồi ra trước tai”
“Kinh thái dương ở tay có nhánh đến đuôi mắt, rồi vào trong tai ”
“Kinh thái dương ở chân có nhánh đi từ đỉnh đầu tới tai”
“Kinh dương minh ở chân đi qua giáp xa để đến trước tai”
“Kinh nhánh của quyết âm Tâm bào ở tay đi ra sau tai hợp với thiếu dương Tam
tiêu ở Hoàn cốt”
“Kinh cân thiếu dương ở chân vòng ra sau tai ở góc trán ”
“Nhánh của kinh cân dương minh ở chân kết ở trước tai. Nhánh của kinh cân thái
dương ở tay vào trong tai. Nhánh của kinh cân thiếu dương ở tay vòng trước tai”
Thang Long University Library
“Lạc của các kinh thiếu âm, thái âm ở chân tay; dương minh ở chân đều hội ở trong
tai”.
Những đoạn kinh văn nêu trên cho thấy có 5 kinh dương, 1 kinh biệt, 4 kinh cân dương
ở chân và kinh cân dương minh ở tay liên quan với tai. Đồng thời chúng ta cũng biết
rằng mỗi kinh âm và kinh dương chính đều có một kinh nhánh. Tất cả những kinh
nhánh âm đều đổ vào kinh nhánh dương có quan hệ biểu lý tương ứng, và tất cả các
kinh nhánh dương đều đổ vào kinh chính của nó. Như vậy tất cả các kinh âm và kinh
dương chính đều thông với nhau qua kinh nhánh của chúng và hầu hết các kinh âm và
dương chính đều có liên quan đến tai. [2]
1.2.1.2. Mối liên quan giữa tai và các tạng phủ
Những đoạn kinh văn sau đây trong Linh Khu và Tố Vấn và các tài liệu kinh điển cho
thấy rõ mối quan hệ giữa tai với các tạng phủ trong cơ thể.
“Thận khí thông ra tai. Thận hóa thì tai nghe được ”
“Tâm khai khiếu ra tai ”
“Tỳ không đầy đủ thì 9 khiếu không thông”

ứng với vùng bệnh có điểm phản ứng hoặc vùng phản ứng.
- Ở loa tai và trên đường kinh tương ứng với vùng bệnh đều có điểm phản ứng hoặc
vùng phản ứng.
- Riêng loa tai: điểm phản ứng hoặc vùng phản ứng có khi xuất hiện ở cả 2 loa tai; có
khi chỉ có ở 1 loa tai; có khi một bệnh nhân có nhiều điểm phản ứng hoặc vùng phản
ứng, có khi cùng một bệnh trên các đối tượng khác nhau lại có những vùng phản ứng
hoặc điểm phản ứng ở các vị trí khác nhau, không theo một quy luật rõ rệt.
Những trạng thái này phản ánh sự đáp ứng khác nhau của cá thể đối với kích thích
bệnh lý cho nên trong áp dụng lâm sàng, một mặt phải nắm được các điểm, các vùng
phản ứng có quy luật đã được Nogier tổng kết; mặt khác phải luôn luôn nhớ đến các
điểm phản ứng ngoài quy luật trên loa tai do ta tự tìm ra trên từng người bệnh cụ thể vì
chúng quan hệ mật thiết đến tình trạng bệnh lý đang diễn ra trong cơ thể người bệnh.
Thang Long University Library
1.2.4. Cách phát hiện những thay đổi bệnh lý trên loa tai
Thực tiễn lâm sàng cho thấy: khi cơ thể có bệnh trong đa số trường hợp trên mặt
của loa tai, tại những vị trí của loa tai có quan hệ với nơi đang bị bệnh xuất hiện những
vùng phản ứng bệnh lý.
Điểm hoặc vùng này có thể xuất hiện từ lúc bắt đầu có bệnh đến khi khỏi bệnh.
Hai tính chất phổ biến của điểm phản ứng này là ấn đau và điện trở da thấp.
Bệnh càng nặng, cảm giác ấn đau của vùng này càng rõ và sự rối loạn về điện trở càng
lớn hơn (điện càng thấp).
Khi bệnh giảm hoặc khỏi, cảm giác ấn đau ở điểm này cũng giảm và mất đi và khi điện
trở da trở lại bình thường.
Lưu ý: có lúc vùng hoặc điểm nào đó ở loa tai có 1 hoặc đủ 2 tính chất trên
nhưng không báo hiệu, không phản ánh một trạng thái bệnh. Đó là khi ở loa tai có sung
huyết do ta gây nên, hoặc khi độ ẩm của da cao và nhất là khi nắn hoặc ấn quá mạnh,
miết hoặc dùng que dò tại một điểm quá lâu. Mặt khác có thể do bệnh nhân trả lời
không đúng, đụng đến chỗ nào cũng kêu đau và thầy thuốc chưa có kinh nghiệm đo
điện trở ở da.
Người ta dùng nhiều cách để phát hiện vùng hoặc điểm phản ứng bệnh lý trên loa tai.

- Xoắn tai dưới: phần dưới chân vành tai của xoắn tai. [2]
Hình 1: Sơ đồ các bộ phận của loa tai
Thang Long University Library

1.2.5.2. Phân vùng ở loa tai
Theo Nogier, loa tai đại biểu cho hình thái của bào thai lộn ngược, đầu chúc xuống,
chân ở trên. Do đó, vị trí khái quát của các vùng đại biểu đó sắp xếp như sau:
- Chi trên: chủ yếu ở thuyền tai.
Từ trên xuống lần lượt là: ngón tay, bàn tay, cổ tay (ngang với lồi củ vành tai), cẳng
tay, khuỷu tay, vai (ngang với rãnh trên bình tai), khớp vai, xương đòn (ngang với chỗ
đối vành tai và đối bình tai giao nhau).
- Chi dưới: chủ yếu ở trên 2 chân đối vành tai.
Chân trên đối vành tai có từ trên xuống: ngón chân, bàn chân, cẳng chân, đầu gối. Chân
dưới đối vành tai từ sau ra trước có mông và điểm dây thần kinh hông.
- Bụng, ngực, sống lưng:
+ Bụng ngực nằm trên đoạn hợp nhất của 2 chân đối vành tai.
+ Bụng ở trên ngang với bờ dưới của chân dưới đốt vành tai.
+ Ngực ở dưới ngang với chân vành tai.
+ Sống lưng chạy suốt từ bờ dưới chân dưới đối vành tai vòng xuống hết đối vành tai.
§èi vµnh tai
§èi
b×
nh tai . L5 - L1: bờ dưới của chân dưới đối vành tai.
. D12 - D1: bờ trong của đoạn chạy thẳng của đối vành tai.
.C1 - C7: bắt đầu từ chỗ tiếp giáp với đối vành tai lên đến đoạn nối với đốt sống lưng
(D1).
- Đầu: chủ yếu ở dái tai và quanh bình tai.

- Châm kim vào các vùng ở loa tai được quy ước là có quan hệ với nơi đang có bệnh
(ví dụ: bệnh dạ dày châm vào vùng dạ dày, bệnh ở đầu gối châm vùng đầu gối, đau
thần kinh hông châm vùng vùng thần kinh hông). Cách này tuy chưa đầy đủ nhưng đơn
giản và dễ áp dụng.
- Dùng các điểm phản ứng trên loa tai theo lý luận y học hiện đại và y học cổ truyền,
thực tế chỉ cách này là đem lại kết quả tốt.
- Ví dụ: đau mắt đỏ cần châm vùng gan, mắt để bình can giáng hỏa (theo lý luận y học
cổ truyền); tắc tia sữa châm vùng tuyến vú, nội tiết để thông sữa (theo y học hiện đại);
hành kinh đau bụng châm vùng tử cung, thận, giao cảm, nội tiết (kết hợp y học cổ
truyền và y học hiện đại).
Các thầy thuốc ngày càng có xu hướng kết hợp cách thứ 3 với huyệt a thị tìm thấy trên
loa tai trong một công thức điều trị.[2]
1.2.7. Dùng loa tai vào chẩn đoán
Điểm phản ứng bệnh lý xuất hiện tại các vùng đại biểu ở loa tai của các cơ quan
nội tạng bị bệnh trong khá nhiều trường hợp giúp cho thầy thuốc hướng chẩn đoán, xác
định cơ quan tạng phủ bị bệnh.
Ví dụ: điểm ấn đau giữa vùng đại trường và tiểu trường trong bệnh viêm ruột thừa cấp;
điểm ấn đau ở vùng dạ dày trong cơn đau dạ dày cấp ; điểm ấn đau có điện trở thấp
tại vùng gan, thận trong một số trường hợp huyết áp cao.
Nói chung, sự thay đổi ở loa tai đến nay đã có những đóng góp nhất định vào chẩn
đoán vị trí bệnh, nhưng phải biết đánh giá và chọn đúng những điểm phản ứng tiêu
biểu. Trong công trình gần đây của mình, Nogier có giới thiệu một phương hướng tìm
tòi thông qua sự đáp ứng của các điểm phản ứng bệnh lý trên loa tai đối với kích thích
nóng lạnh để xác định trạng thái hàn nhiệt và hư thực của bệnh.
Thông thường các thầy thuốc kết hợp những dấu hiệu bệnh lý xuất hiện trên loa tai, các
dấu hiệu trên đường kinh hoặc các biểu hiện về mạch chứng khác để chẩn đoán toàn
diện và chính xác.[2]
1.3. Tình hình nhĩ châm hiện nay
1.3.1 Tại châu Âu
Từ năm 1962, khi trường phái nhĩ châm Nogier ra đời đã tập hợp được nhiều

Thuốc Nam châm cứu toàn ngành lần thứ 2 (11/62), Khoa Châm cứu của Viện đã giới
thiệu những nét đại cương về nhĩ châm.
Ở Hội nghị thành lập Hội Châm cứu Việt Nam (1968), tổ nhĩ châm của Viện đã báo
cáo tổng kết 5 năm nghiên cứu nhĩ châm trên 1923 đối tượng, khảo sát điểm đau trên
loa tai để phòng và chữa bệnh, khảo sát sơ đồ loa tai, chẩn đoán với máy dò huyệt ở tai.
Năm 1969, Nhà xuất bản Y học và Thể dục thể thao xuất bản cuốn Nhĩ châm, Thủy
châm, Mai hoa châm. Tuy nhiên tài liệu về nhĩ châm vẫn chỉ dừng lại ở mức độ phổ
biến một số kiến thức chung nhất.
Ở Công ty Gang thép Thái Nguyên có nhóm nghiên cứu về nhĩ châm của DS Nguyễn
Xuân Tiến hoạt động rất tích cực. Ngoài việc cố gắng thu thập tài liệu từ Trung Quốc
và của Nogier, nhóm này còn cố gắng tự lực trang bị về các thiết bị cần thiết cho
nghiên cứu như máy dò kinh lạc, máy điện châm Nhóm đã có những bài báo Tình
hình phát triển nhĩ châm liệu pháp (Tạp chí Đông y 130/1974), những bài báo về lịch
sử, cơ sở khoa học của nhĩ châm
Trong những năm 1981 - 1984, Bộ môn YHDT Trường Đại học Y khoa Hà Nội có
thông báo về kết quả ứng dụng châm loa tai (trên 1000 ca theo dõi) như sau:
+ Châm loa tai có hiệu lực điều trị rõ rệt nhiều loại chứng bệnh.
+ Số ngày điều trị không kéo dài, rất ít tai biến.
Từ năm 1962 đến 1992 giáo sư Nguyễn Tài Thu đã tiến hành nghiên cứu nhĩ châm,
khảo sát những điểm đau ở loa tai để chẩn đoán phòng bệnh và chữa bệnh
Từ năm 1992 đến nay, viện châm cứu Việt Nam đã thành lập nhóm nghiên cứu nhĩ
châm của viện để tiếp tục đánh giá tác dụng của nhĩ châm Thang Long University Library
CHƯƠNG 2
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu tiến hành trên 37 bệnh nhân mắc bệnh trĩ được khám và mổ thắt trĩ
tại khoa ngoại - Bệnh viện YHCT – BCA từ tháng 6/2010 đến tháng 12/2010

- Panh có mấu, khay quả đậu
- Bông, cồn, gạc khô
- Dụng cụ dò loa tai (bút bi hết mực)
- Kim châm gài loa tai do viện châm cứu Việt Nam sản xuất
2.2.2.2. Chuẩn bị bệnh nhân
- Điều dưỡng giải thích cho bệnh nhân an tâm
- Kiểm tra mạch, nhiệt độ, huyết áp và toàn trạng
- Tư thế bệnh nhân: Nằm ngửa trên giường bệnh
2.2.2.3. Tiến hành thủ thuật
- Xác định vị trí huyệt cần châm:
+ Trực tràng, hậu môn (H19)
 Vị trí: Nằm ở phần giữa chân vành tai
 Tác dụng: chủ trị đau vùng hậu môn trực tràng
+ Niệu quản, niệu đạo (H22)
 Vị trí: Nằm ở 1/3 phía trên chân vành tai
 Tác dụng: Bí tiểu tiện đái rắt, đái buốt
+ Giao cảm (H25)
 Vị trí: Ở chỗ giáp giới của bờ trên chân dưới đối vành tai và bờ bên trong của
vành tai
 Tác dụng: Dùng cho các bệnh sinh ra do thần kinh thực vật (giao cảm, phó giao
cảm) bị rối loạn. Đối với nội tạng có tác dụng giải trừ co thắt và trấn thống
tương đối mạnh. Đây là huyệt chủ yếu dùng trong châm tê
+ Thần môn (H29)
Thang Long University Library
 Vị trí: Ở góc hố tam giác chỗ phân nhánh của chân trên và chân dưới đối vành
tai
 Tác dụng: Đau do trĩ, bí đại tiện
- Kỹ thuật dò loa tai: Điều dưỡng dùng một dụng cụ có đầu nhọn tròn, nhưng không
sắc (Chuyên đề này sử dụng đầu ngòi bút bi hết mực) ấn nhẹ vào loa tai, lực mỗi lần ấn
phải đều, không gây đau các vùng lành, thường ấn sao khi nhấc ngòi bút lên da loa tai