CHUYÊN ĐỀ
PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN
I. PHƯƠNG PHÁP GIẢI TOÁN
Để giải được các bài toán hình không gian bằng phương pháp tọa độ ta cần phải chọn hệ trục
tọa độ thích hợp. Lập tọa độ các đỉnh, điểm liên quan dựa vào hệ trục tọa độ đã chọn và độ dài cạnh
của hình.
PHƯƠNG PHÁP
Bước 1: Chọn hệ trục tọa độ Oxyz thích hợp. (Quyết định sự thành công của bài toán)
Bước 2: Xác định tọa độ các điểm có liên quan.
Bước 3: Sử dụng các kiến thức về tọa độ để giải quyết bài toán.
Các dạng toán thường gặp:
• Định tính: Chứng minh các quan hệ vuông góc, song song, …
• Định lượng: Độ dài đoạn thẳng,, góc, khoảng cách, tính diện tích, thể tích, diện tích
thiết diện, …
• Bài toán cực trị, quỹ tích.
……………
Ta thường gặp các dạng sau
1. Hình chóp tam giác
a. Dạng tam diện vuông
Ví dụ : Cho tứ diện OABC có đáy OBC là tam giác vuông tại O, OB=a, OC=
3a
, (a>0) và đường
cao OA=
3a
. Gọi M là trung điểm của cạnh BC. Tính khoảng cách giữa hai đường thẳng AB và
OM.
Cách 1:
Chọn hệ trục tọa độ như hình vẽ. Khi đó O(0;0;0),
(0;0; 3); ( ;0;0), (0; 3;0),A a B a C a
3
; ; 0

uuuur uuur
( )
2 2 2 2 2
3 3 3 3 3
[ ; ] ; ; 3; 1; 1
4 4 4 4 4
a a a a a
OM ON n
 
= = =
 ÷
 ÷
 
uuuur uuur
r
, với
( 3; 1; 1)n
=
r
.
Phương trình mặt phẳng (OMN) qua O với vectơ pháp tuyến
: 3 0n x y z+ + =
r
Ta có:
3. 0 0
3 15
( ; ( ))
5
3 1 1 5
a

O
M
a
x
B
O
A
3a
3a
C
N
M
a
B
GSP 4.06.exe
; ( ) ( ; ( )OH AK OH BN OH ABN d O ABN OH⊥ ⊥ ⇒ ⊥ ⇒ =
Từ các tam giác vuông OAK; ONB có:
2 2 2 2 2 2 2 2 2 2
1 1 1 1 1 1 1 1 1 5 15
5
3 3 3
a
OH
OH OA OK OA OB ON a a a a
= + = + + = + + = ⇒ =
. Vậy,
15
( ; ) .
5
a

= −


= −


=

, SC:
0
3 3
4
x
y t
z t
=


= −


=

và (P): x + 3y – 4z – 1 = 0.
5 15 3 51 32
; ; , 0; ;
8 8 2 25 25
I K
   
⇒

Gọi E, F lần lượt là hình chiếu của G lên AB, AC. Tứ giác AEGF là hình vuông
2 .
3
a
AG AE AE AF⇒ = ⇒ = =
Dựng hệ trục tọa độ Axyz, với Ax, Ay, Az đôi một vuông góc, A(0;0;0), B(a;0;0),
C(0; a; 0),
; ; 0 , ; ;
3 3 2 2
a a a a
G S x
   
 ÷  ÷
   
.
2 2
; ; , ; ; , ; ;
3 3 3 3 3 3
a a a a a a
SA x SB x SC x
     
= = − − = − −
 ÷  ÷  ÷
     
uur uur uuur
2
1
[ ; ] 0; ; 0; ; .
3 3
a a

 ÷
 
uur uuur
r
với
2
; 0;
3
a
n x
 
= −
 ÷
 
r
.
Mặt phẳng (SAB) có cặp vectơ chỉ phương
,SA SB
uur uur
nên có vectơ pháp tuyến
1
n
r
.
Mặt phẳng (SAC) có cặp vectơ chỉ phương
,SA SC
uur uuur
nên có vectơ pháp tuyến
2
n

2
2 2
2 2
2 2
0. .0
3 3
9
cos60
9
0 0
9
9 9
o
a a
a
x x
x a
a a
x x
+ +
⇔ = =
+
+ + + +
2
2 2
1
2
9
a
x a

1 2 2
2; ;
2 2 3
a a
BC a AM BM MC BC AG= = = = = =
.
2 2 2
2
2 1 2
~ . . .
2
2
2
9
AM a ax
AIM AGS IM SG x
AS
SG AG a
x
∆ ∆ ⇒ = = =
+
+
2 2
3 2
2 9 2
ax
IM
x a
⇔ =
+

đáy là a. Gọi M, N là trung điểm SB, SC. Tính theo a diện tích ∆AMN, biết (AMN) vuông góc với
(SBC).
Hướng dẫn giải
Gọi O là hình chiếu của S trên (ABC), ta suy ra O là trọng tâm
ABC∆
. Gọi I là trung điểm của BC, ta
có:
3 3
2 2
a
AI BC= =
3 3
,
3 6
a a
OA OI⇒ = =
Trong mặt phẳng (ABC), ta vẽ tia Oy vuông góc với OA. Đặt SO = h, chọn hệ trục tọa độ như hình
vẽ ta được:
O(0; 0; 0), S(0; 0; h),
3
; 0; 0
3
a
A
 
 ÷
 
3
; 0; 0
6

a a h
M
 
−
 ÷
 
và
3
; ;
12 4 2
a a h
N
 
− −
 ÷
 
.
2
( )
5 3
, ; 0;
4 24
AMN
ah a
n AM AN
 
 
⇒ = =
 ÷
 

⊥ ⇒ = ⇒ = ⇒ = =
 
r r uuuur uuur
.
2. Hình chóp tứ giác
a) Hình chóp S.ABCD có SA vuông góc với đáy và đáy là hình
vuông (hoặc hình chữ nhật). Ta chọn hệ trục tọa độ như dạng tam diện vuông.
Chuyên đề: PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN
3
G
M
C
S
I
A
B
z
a
x
y
h
M
N
O
I
C
A
B
S
z

C D S
 
   
− −
 ÷  ÷
 ÷
   
 
3. Hình lăng trụ đứng
Tùy theo hình dạng của đáy ta chọn hệ trục như các dạng trên.
Ví dụ: 1. Cho hình lập phương ABCD A'B'C'D' cạnh a. Chứng minh
rằng AC' vuông góc với mặt phẳng (A'BD).
Lời giải:
Chọn hệ trục tọa độ Oxyz sao cho O ≡ A; B ∈ Ox; D ∈ Oy và A' ∈ Oz .
⇒ A(0;0;0), B(a;0;0), D(0;a;0), A'(0;0;a), C'(1;1;1)⇒ Phương trình đoạn chắn của mặt
phẳng(A'BD): x + y + z = a hay x + y + z –a = 0
⇒Pháp tuyến của mặt phẳng (A'BC):
( )
( )
'
1;1;1
A BC
n =
r
và
( )
' 1;1;1AC =
uuuur
.
Vậy AC' vuông góc với (A'BC)

 ÷  ÷
   
Ta có:
' '// , ' ' // ( ' )B C BC B C A BC
( ) ( )
( )
( )
( )
' '; ' ' '; ' '; 'd B C A B d B C A BC d B A BC⇒ = =
3 3
' ; ; , ' ; ;
2 2 2 2
a a a a
A B a A C a
   
= − = − −
 ÷  ÷
   
uuuur uuuur
2
2 2 2
3 3
' ' 0; ; 0; 1; .
2 2
a
A B A C a a a n
 
 
∧ = = =
 ÷

a
A BC y z⇔ + − =
( )
( )
3 3 3
3
.
21
2 2 2
2
' ' .
7
3 7
1
4 2
a a
a
a
a
d B A BC
+ −
= = =
+
Vậy,
( )
21
' ; ' ' .
7
a
d A B B C =

C
’
là các tam giác đều.
Ta có:
' '// ' ' //( ' )B C BC B C A BC⇒
.
( ) ( )
( )
( )
( )
' ; ' ' ' '; ' ; 'd A B B C d B C A BC d F A BC⇒ = =
.
Ta có:
( ' )
' ( A'BC A')
BC FD
BC A BC
BC A D
⊥

⇒ ⊥

⊥ ∆

caân taïi
Dựng
'FH A D⊥
Vì
( ' ) ( ' )BC A BC BC FH H A BC⊥ ⇒ ⊥ ⇒ ⊥
∆A

Suy ra khoảngr cách từ A tới mặt phẳng (BCD).
II. Lyuyện tập
Bài 1: Cho hình chóp SABC có độ dài các cạnh đề bằng 1, O là trọng tâm của tam giác ∆ABC. I là
trung điểm của SO.
1. Mặt phẳng (BIC) cắt SA tại M. Tìm tỉ lệ thể tích của tứ diện SBCM và tứ diện SABC.
2. H là chân đường vuông góc hạ từ I xuống cạnh SB. Chứng minh rằng IH qua trọng tâm G của
∆SAC.
Lời giải
1. Chọn hệ trục tọa độ Oxyz sao cho O là gốc tọa độ. A∈Ox, S∈Oz, BC//Oy
⇒
3
;0;0
3
A
 
 ÷
 ÷
 
;
3 1
; ;0
6 2
B
 
− −
 ÷
 ÷
 
;
3 1

3 1 6
; ;
6 2 6
IC
 
= − −
 ÷
 ÷
 
uur
;
6 3
, ;0;
6 6
BC IC
 
 
⇒ = −
 ÷
 
 ÷
 
uuur uur
⇒ Phương trình mặt phẳng (IBC) là:
6 3 6
( 0) 0( 0) ( ) 0
6 6 6
x y z− − + − + − =
Hay:
6

A
C
S
G
N
x
A
’
B
’
C
’
C
B
A
F
D
H
+ Tọa độ điểm M là nghiệm của hệ:
3
(1)
3
0 (2)
2 (3)
6
2 0 (4)
6
x t
y
y t

12 12
SM SA SM
 
⇒ = − ⇒ =
 ÷
 ÷
 
uuur uur uuur
⇒ M nằm trên đoạn SA và
1
4
SM
SA
=
( )
1
( ) 4
SBCM
SABC
V
V
⇒ =
.
2. Do G là trọng tâm của tam giác ∆ASC
⇒ SG đi qua trung điểm N của AC
⇒ GI ⊂ (SNB) ⇒ GI và SB đồng phẳng (1)
Ta lại có
3 1 6
; ;
18 6 9

Bài 2: Cho hình chóp O.ABC có OA = a, OB = b, OC = c đôi một vuông góc. Điểm M cố định
thuộc tam giác ABC có khoảng cách lần lượt đến các mặt phẳng (OBC), (OCA), (OAB) là 1, 2, 3.
Tính a, b, c để thể tích O.ABC nhỏ nhất.
Hướng dẫn giải
Chọn hệ trục tọa độ như hình vẽ, ta có:
O(0; 0; 0), A(a; 0; 0), B(0; b; 0), C(0; 0; c).
d(M, (OAB)) = 3 ⇒ z
M
= 3.
Tương tự ⇒ M(1; 2; 3).
⇒ (ABC):
1
yx z
a b c
+ + =
1 2 3
( ) 1M ABC
a b c
∈ ⇒ + + =
(1).
.
1
6
O ABC
V abc=
(2).
3
1 2 3 1 2 3
(1) 1 3 . .
a b c a b c

1 1
,
2 2
BCD
S BC BD a b a c b c
 
= = + +
 
uuur uuur
Chuyên đề: PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN
6
M
z
x
y
I
O
B
A
C
S
c
z
b
y
a
x
3
H
O



+ ≥


2 2 2 2 2 2
: ( )a b a c b c abc a b c+ + ≥ + +Coäng veá
Bài 4: Cho hình lăng trụ ABC. A
1
B
1
C
1
có đáy là tam giác đề cạnh a. AA
1
= 2a và vuông góc với
mặt phẳng (ABC). Gọi D là trung điểm của BB
1
; M di động trên cạnh AA
1
. Tìm giá trị lớn nhất, giá
trị nhỏ nhất của diện tích tam giác MC
1
D.
Lời giải
+ Chọn hệ trục tọa độ Oxyz sao cho A≡O; B∈Oy; A
1
∈Oz. Khi đó: A(0;0;0), B(0;a;0); A
1
(0;0;2a)

3
; ;
2 2
0; ;
a a
DC a
DM a t a
 
= −
 ÷
 ÷
 
= − −
uuur
uuuur
,DG DM
 
⇒ =
 
uuur uuuur
( 3 ; 3( ); 3)
2
a
t a t a a
−
− −
2 2 2
, ( 3 ) 3( ) 3
2
a

f(t) = 4t
2
− 12at + 15a
2
(t ∈[0;2a])
f '(t) = 8t −12a
3
'( ) 0
2
a
f t t= ⇔ =
Lập bảng biến thiên ta được giá trị lớn nhất của
1
2
15
4
DC M
a
S =
khi t =0 hay M ≡ A.
Chú ý
+ Hình chóp tam giác đều có đáy là tam giác đều và các cạnh bên bằng nhau, nhưng không nhất
thiết phải bằng đáy. Chân đường cao là trọng tâm của đáy.
+ Tứ diện đều là hình chóp tam giác đều có cạnh bên bằng đáy.
+ Hình hộp có đáy là hình bình hành nhưng không nhất thiết phải là hình chữ nhật.
III. CÁC DẠNG BÀI TẬP
1. CÁC BÀI TOÁN VỀ HÌNH CHÓP TAM GIÁC
Chuyên đề: PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN
7
z

2 2 2 2
1 1 1 1
.
OH OA OB OC
= + +
3. Chứng minh
2 2 2
cos cos cos 1.
α β γ
+ + =
4. Chứng minh
cos cos cos 3.
α β γ
+ + ≤
Bài 5. Cho hình chóp O.ABC có OA = a, OB = b, OC = c vuông góc với nhau từng đôi một. Gọi M,
N, P lần lượt là trung điểm BC, CA, AB.
1. Tính góc
ϕ
giữa (OMN) và (OAB).
2. Tìm điều kiện a, b, c để hình chiếu của O trên (ABC) là trọng tâm
ANP∆
.
3. Chứng minh rằng góc phẳng nhị diện [N, OM, P] vuông khi và chỉ khi
2 2 2
1 1 1
.
a b c
= +
Bài 6. Cho hình chóp S.ABC có ∆ABC vuông cân tại A, SA vuông góc với đáy. Biết AB = 2,
·

1. Tính cosin góc giữa hai đường thẳng AC và SD.
2. Tính khoảng cách giữa BC và SD.
3. Tính cosin của góc hợp bởi hai mặt phẳng (SBD) và (SCD).
Bài 12. Cho hình chóp S.ABC có đáy là tam giác đều cạnh a. SA vuông góc với đáy và
3SA a=
.
1. Tính khoảng cách từ đỉnh A đến (SBC).
2. Tính khoảng cách giữa hai đường thẳng AB và SC.
Bài 13. Cho hình chóp tam giác đều S.ABC có độ dài cạnh đáy là a, đường cao SH = h. Mặt phẳng
(
α
) đi qua AB và vuông góc với SC.
1. Tìm điều kiện của h theo a để (
α
) cắt cạnh SC tại K.
2. Tính diện tích ∆ABK.
3. Tính h theo a để (
α
) chia hình chóp thành hai phần có thể tích bằng nhau. Chứng tỏ rằng
khi đó tâm mặt cầu nội tiếp và ngoại tiếp trùng nhau.
2. CÁC BÀI TOÁN VỀ HÌNH CHÓP TỨ GIÁC
Bài 14. Cho hình chóp S.ABCD có đáy hình vuông cạnh a, SA = a và vuông góc với đáy. Gọi E là
trung điểm CD.
1. Tính diện tích ∆SBE.
2. Tính khoảng cách từ đỉnh C đến (SBE).
3. (SBE) chia hình chóp thành hai phần, tính tỉ số thể tích hai phần đó.
Bài 15. Cho hình chóp S.ABCD có đáy hình vuông cạnh a. Cạnh bên SA vuông góc với đáy và
3SA a=
.
1. Tính khoảng cách từ đỉnh C đến (SBD).

SAD∆
đều và vuông góc với (ABCD).
Gọi H là trung điểm của AD.
1. Tính d(D,(SBC)), d(HC,SD).
2. Mặt phẳng (
α
) qua H và vuông góc với SC tại I. Chứng tỏ (
α
) cắt các cạnh SB, SD.
3. Tính góc hợp bởi hai mặt phẳng (SBC) và (SCD).
Bài 19. Cho hình chóp S.ABCD có đáy là hình thoi tâm O. SO vuông góc với đáy và
2 3SO a=
, AC
= 4a, BD = 2a. Mặt phẳng (
α
) qua A vuông góc với SC cắt các cạnh SB, SC, SD tại
', ', 'B C D
.
1. Chứng minh
' ' 'B C D∆
đều.
Chuyên đề: PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN
9
2. Tính theo a bán kính mặt cầu nội tiếp S.ABCD.
Bài 20. Cho hình chóp S.ABCD có đáy là hình chữ nhật với AB = a, AD = 2a. Đường cao SA = 2a.
Trên cạnh CD lấy điểm M, đặt MD = m
(0 )m a≤ ≤
.
1. Tìm vị trí điểm M để diện tích
SBM∆

3. Tính bán kính đường tròn ngoại tiếp
'A BD∆
.
4. Tính m để diện tích tứ giác MINK lớn nhất, nhỏ nhất.
Bài 26. Cho hình lập phương ABCD.A’B’C’D’ có độ dài cạnh là 2cm. Gọi M là trung điểm AB, N là
tâm hình vuông ADD’A’.
1. Tính bán kính R của mặt cầu (S) qua C, D’, M, N.
2. Tính bán kính r của đường tròn (C) là giao của (S) và mặt cầu (S’) qua A’, B, C’, D.
3. Tính diện tích thiết diện tạo bởi (CMN) và hình lập phương.
Bài 27 (trích đề thi Đại học khối B – 2003) Cho hình lăng trụ đứng ABCD.A’B’C’D’ có đáy hình
thoi cạnh a,
·
0
60 .BAD =
Gọi M, N là trung điểm cạnh AA’, CC’.
1. Chứng minh B’, M, D, N cùng thuộc một mặt phẳng.
2. Tính AA’ theo a để B’MDN là hình vuông.
Bài 28. Cho hình lăng trụ đứng tam giác ABC.A’B’C’ có đáy là tam giác vuông tại A. Cho AB = a,
AC = b, AA’ = c. Mặt phẳng (
α
) qua B và vuông góc với B’C.
1. Tìm điều kiện của a, b, c để (
α
) cắt cạnh CC’ tại I (I không trùng với C và C’).
2. Cho (
α
) cắt CC’ tại I.
a. Xác định và tính diện tích của thiết diện.
b. Tính góc phẳng nhị diện giữa thiết diện và đáy.
−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−