Đại học quốc gia Hà Nội
Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn

Nguyễn Thị Hải Yến Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ
Tư duy nghệ thuật
Luận văn thạc sĩ văn học

Hà Nội- 2009

Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
1

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Tư duy là hoạt động nhận thức của con người, là đời sống trí tuệ của
con người. Tư duy bắt nguồn từ tư tưởng và cuối cùng nó lại tạo ra tư tưởng,
nói như vậy có nghĩa là tư duy phụ thuộc rất nhiều vào tư tưởng, thế giới
quan, nhân sinh quan của con người, của thời đại, vì vậy mà xã hội có tự do tư
tưởng thì tư duy cũng như khả năng nhận thức, khả năng sáng tạo của con
người càng được phát huy mạnh mẽ. Dựa vào cấu tạo sinh học của não người,
phân loại theo phương pháp tư duy và các quá trình tâm lý học thì hoạt động
tư duy của con người được chia ra làm hai lĩnh vực: tư duy nghệ thuật và tư
duy khoa học. Trong đó tư duy nghệ thuật được hiểu như một phương pháp tư
duy phân biệt và đối trọng với tư duy khoa học. Nếu như tư duy khoa học
thiên về cái tất yếu, cái tất nhiên, cái nguyên nhân thì tư duy nghệ thuật thiên
về cái ngẫu nhiên, cái kết quả và như một câu nói nổi tiếng rằng: “Nghệ thuật

thực và giải quyết nhiệm vụ thẩm mỹ. Tư duy nghệ thuật vì thế lấy phương
tiện tư duy là các biểu tượng, tượng trưng có thể trực quan được với cơ sở là
tình cảm, xúc cảm của người nghệ sĩ, thông qua trí tưởng tượng phong phú và
sự liên tưởng tinh tế mà người nghệ sĩ sáng tạo nên những hình tượng, biểu
tượng mới. Quá trình sáng tạo đó luôn được bắt nguồn từ lý tính và trí tuệ có
kinh nghiệm của nhà văn, trên cơ sở tư duy nghệ thuật nhà văn tạo ra những
tư tưởng và quan niệm nghệ thuật, lựa chọn và sử dụng những phương tiện và
biện pháp nghệ thuật phù hợp. Tư duy nghệ thuật luôn thăng hoa cùng những
tài năng biết cảm nhận một cách nhạy bén về viễn cảnh lịch sử, biết nắm bắt
tinh thần thời đại, biết dự báo tương lai và một tài năng sáng tạo nghệ thuật.
Tư duy nghệ thuật vì vậy gắn liền với quá trình sáng tác, bị chi phối bởi tư
tưởng, quan niệm của từng nhà văn, từng thời đại, đồng thời nó cũng thể hiện
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
3
cách nhìn, cách khái quát hiện thực của riêng nhà văn, thể hiện bản sắc, cá
tính sáng tạo của nhà văn, ở một góc độ nào đó thì tư duy nghệ thuật có sự
giao cắt và làm nên phong cách nghệ thuật của nhà văn.
Nói về phong cách học Khrapchenko cho rằng: “ Cái chính ở đây là
làm sao xác định được những kiểu tư duy nghệ thuật, những con đường và
hình thức sáng tạo hình tượng” của nhà văn, tìm hiểu tư duy nghệ thuật của
nhà văn là bước đầu tiên trong hành trình đi tìm phong cách nghệ thuật của
nhà văn đó. Chính bởi sự phụ thuộc sâu sắc của tư duy nghệ thuật vào thế giới
quan, nhân sinh quan của nhà văn và tinh thần thời đại nhà văn đó sống nên
việc tìm hiểu tư duy nghệ thuật của một tác giả cụ thể cần bắt đầu từ việc tìm
hiểu đặc trưng tư duy của chủ thể trong thời đại cụ thể và quan niệm nghệ
thuật của nhà văn và của thời đại đó, khi đã chỉ ra được kiểu tư duy của tác
giả thì bước tiếp theo là ta chứng minh nó qua các biểu hiện cụ thể như sự
sáng tạo biểu tượng, cách thức sử dụng ngôn ngữ và những lối biểu hiện khác

chiến thắng bên cạnh những nỗi đau mất mát hy sinh, những trăn trở, dằn vặt,
xót đau về số phận con người trong chiến tranh được nhìn với độ lùi thời gian
cần thiết, vậy nên tất cả sự thật khốc liệt của một cuộc chiến được thể hiện
trong thơ ông một cách trần trụi trên tinh thần nhân đạo cao cả. Sở dĩ như thế
bởi thơ Thanh Thảo là tiếng nói của người trong cuộc, tiếng nói của một
người lính từng trải, từng đi qua những hồi khốc liệt nhất của cuộc chiến
tranh, ở đó ranh giới giữa sự sống và cái chết mỏng manh như sợi chỉ mành.
Có lẽ vậy mà thơ ông có một chất giọng rất riêng hào sảng và bi hùng, ngợi ca
và đau xót, giễu nhại mà day dở. Thanh Thảo đã đem lại cái nhìn đa diện hơn
về cuộc chiến tranh vệ quốc của dân tộc. Tư duy nghệ thuật thơ Thanh Thảo
vì vậy là một kiểu tư duy thơ “giàu đời sống thực và nặng tâm tình thực”.
Với một quan niệm:“thơ bao giờ cũng là chuyện rút gan rút ruột mình ra”,
không chỉ có thơ viết về chiến tranh mà cả những bài thơ về đề tài cuộc sống
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
5
đời thường của ông cũng luôn chất chứa nhiều ưu tư về thế sự, những day dở
về cuộc sống của một nhà thơ giàu tình yêu thương với cuộc đời này.
Nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ Thanh Thảo giúp cho người viết có
cái nhìn và sự hiểu biết về thơ Việt Nam hiện đại, nhận diện sự đổi mới trong
thơ hiện nay.Vì vậy chúng tôi đã chọn đề tài Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc
độ tư duy nghệ thuật để tìm hiểu những nét riêng đặc sắc trong cách nhìn,
cách nghĩ của nhà thơ về chiến tranh, về cuộc sống để có thể tạo nên những
vần thơ làm đẹp cho đời như thế.
2. Lịch sử vấn đề
Ngay từ những ngày đầu cầm bút giọng thơ Thanh Thảo đã sớm được
bạn đọc và các nhà nghiên cứu để ý, đến nỗi ngay cả khi bài thơ đầu tay Thử
nói về hạnh phúc của ông chưa được in ấn thì nó đã được các chiến sĩ cách
mạng của ta truyền miệng nhau đọc đến thuộc lòng, điều đó chứng tỏ một

Thanh Thảo lại khẳng định vai trò của Thanh Thảo trong việc làm sâu sắc
thêm quan niệm nghệ thuật về nhân dân trong văn học, nói về trường ca hai
tác giả này cũng cho rằng: “Thể loại trường ca nở rộ trong thời gian vừa qua
là một đóng góp quan trọng” của “những cây bút trẻ xuất hiện trong thời kỳ
chống Mỹ”, trong đó, “Thanh Thảo là một trong những tác giả tiêu biểu”
[87, tr.123-125]. Bích Thu trong Thanh Thảo – một gương mặt tiêu biểu
trong thơ từ sau 1975 (1985) đã chỉ ra những tìm tòi mới mẻ, độc đáo của
phong cách thơ Thanh Thảo, tác giả khẳng định: “Thanh Thảo đem đến cho
người đọc một “thực đơn tinh thần” mới mẻ và độc đáo, góp phần làm phong
phú thêm tiếng nói của thơ hôm nay” [93, tr.422]. Nói về trường ca, Vũ Văn
Sỹ trong Thơ 1975 – 1995, sự biến đổi thể loại (1995) cho rằng: “Thanh
Thảo là người đi đầu trong sự phân hoá “cấu trúc thể loại trường ca” nhằm
trữ tình hoá yếu tố tự sự” [87, tr.108]. Trong Có một thời đại mới trong thi
ca (1996), Trần Mạnh Hảo lại nhận định: “Lần đầu xuất hiện trên thi đàn
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
7
Lập tức thơ ông đã trở thành một hiện tượng vào năm 1974 và nối dài qua
những ngày giải phóng với trường ca Những người đi tới biển” [60, tr.178].
Trần Đình Sử trong bài Văn học Việt Nam những thập kỷ chuyển mình
1975 – 1985 (1996) cho rằng: Thanh Thảo có “ý thức nhìn nhận con người ở
nhiều hướng, nhiều chiều đang được nhiều nhà văn chia sẻ” [88, tr.206]. Tác
giả Nguyễn Thuỵ Kha trong khi nhận xét về trường ca của Thanh Thảo ở Viết
lại chiến tranh trong thời bình (1998) đã khẳng định: “Với cảm hứng giao
hưởng khoáng đạt, Thanh Thảo đã vùng vẫy trong thể loại đầy tính phức điệu
này để viết nên sự thật cuộc chiến tranh” [64, tr.78], trong Thanh Thảo
người lính và những khúc ca lính Việt (1999) tác giả này lại khẳng định bản
sắc dân tộc và những cách tân nghệ thuật của Thanh Thảo. Đông Hải trong
Khối vuông Rubich và hình tượng tư duy thơ của Thanh Thảo (1999) đã

với một trái tim luôn luôn nồng nhiệt, chân thành và bất bình trước mọi giả
trá, bất công và bạo lực” [45, tr.75], tác giả vừa nhấn mạnh những cách tân
trong thơ Thanh Thảo nhưng đồng thời cũng khẳng định tính nhất quán trong
phong cách thơ ông từ trước đến nay: “ông là một tài năng không chịu đựng
nổi những con đường mòn cũ, quen thuộc trong thi ca. Bởi tính năng động
trong sáng tạo của con người thơ ông luôn bật lên những ý tưởng, những khát
khao khám phá” [45, tr.77]. Trong bài viết Đêm trên cát nhập hồn Cao Bá
Quát (2007) tác giả Xuân Cang đã khẳng định giá trị nghệ thuật vượt tầm của
trường ca này vì có được nhà thơ viết như thể đã được Cao Bá Quát nhập hồn
[43, tr.82]. Cũng trong năm 2007 khi tập thơ song ngữ Anh – Việt 123 ra mắt
bạn đọc thì tiếng thơ Thanh Thảo không chỉ vang lên trong lãnh thổ Việt Nam
mà đã vang xa trên trường quốc tế, tập thơ đã nhận được sự ủng hộ của rất
nhiều bạn bè nước ngoài, trong đó, tác giả Boey Kim Cheng (nhà thơ
Australia) đã có bài nghiên cứu Thơ Thanh Thảo: “chống lại ngày quên
lãng”, trong đó tác giả viết: “Thơ Thanh Thảo thôi thúc bởi một nhu cầu cấp
bách phải nhắc nhở để chúng ta không quên. Đó là những bài thơ mãnh liệt,
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
9
đôi khi là cái đẹp khắt khe, đầy lo ngại. Kí ức, việc thực hiện lời hứa với quá
khứ đang trở nên đặc biệt khẩn thiết tại nước Việt Nam mới, nơi sự phát triển
tư bản chủ nghĩa đang nhanh chóng phá huỷ thế giới và đức tin mà những
cựu binh như Thanh Thảo đã vì nó mà chiến đấu. Thơ ông là bằng chứng
cung cấp những nỗi đau của những người không thể lên tiếng thể hiện nỗi
đau của họ. Đó là thi ca về sự tồn tại, thứ thi ca có thể giành lại ý thức về cái
đẹp trong những trải nghiệm hoang sơ và khủng khiếp nhất. Và như thế,
Thanh Thảo là một nhà thơ cần thiết cho Việt Nam và cho thời đại chúng ta”
[46]. Tác giả Michelle Cahill (nhà thơ, nhà văn người Australia) trong bài
Thái độ khiêm nhường trong tác phẩm của Thanh Thảo cũng khẳng định

làm rõ cái tôi trữ tình của nhà thơ và khẳng định nhân sinh quan, thế giới quan
sâu sắc của nhà thơ thông qua những biểu tượng đặc sắc và những phương
tiện ngôn ngữ, giọng điệu được thể hiện trong trong các tác phẩm.
3. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
Nhiệm vụ nghiên cứu
Chỉ ra những đặc trưng của tư duy nghệ thuật thơ Thanh Thảo thông
qua nội dung và hình thức biểu hiện như: thế giới biểu tượng, ngôn ngữ và
giọng điệu.
Phạm vi nghiên cứu
- Thơ, trường ca và những tác phẩm phê bình của nhà thơ
- Ngoài ra chúng tôi còn liên hệ với thơ và trường ca hiện đại của các tác giả
khác để có cái nhìn đối sánh và thuyết phục.
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
11
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để tiến hành nghiên cứu đề tài này chúng tôi dựa trên cơ sở của chủ
nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng của C. Mác - Ăngghen
để lí giải vấn đề thực tiễn văn học và các vấn đề về lý thuyết tư duy.
Để hoàn thành luận văn này, chúng tôi vận dụng một cách tổng hợp
những kiến thức về lí luận văn học, văn học sử và một số phương pháp chủ
yếu sau đây:
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp so sánh đồng đại, lịch đại
5. Cấu trúc luận văn

người là sự thể hiện cách nhìn nhận của nhà thơ về thế giới, về cuộc sống và
về chính bản thân mình.
Thanh Thảo là một trong số ít những nhà thơ ngay từ những ngày đầu
cầm bút đã có những quan niệm của riêng mình về nhân sinh và về nghệ
thuật. Con người trong thơ Thanh Thảo là những người lính, người mẹ, người
chị, người em, là nhân dân ta kiên cường, là những nhân vật lịch sử được nhà
thơ nhìn nhận trong cái nhìn đa chiều kích với tất cả những phẩm chất của con
người. Con người trong thơ Thanh Thảo có cả một thế giới tâm hồn phong
phú, họ luôn trăn trở trước những được mất, vinh nhục trong cuộc đời, trong
cuộc chiến tranh đầy gian khổ, hy sinh của dân tộc, hình ảnh người lính suy tư
có đôi chút ngậm ngùi là hình ảnh rất khác so với hình ảnh người lính trong
thơ Cách mạng truyền thống nhưng nó lại rất thật, rất đúng với tâm trạng của
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
13
một con người được nhà thơ viết: chúng tôi đã đi không tiếc đời mình/ (nhưng
tuổi hai mươi làm sao không tiếc)/ nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn
chi Tổ quốc?/ cỏ sắc mà ấm quá, phải không em? [Những người đi tới biển,
tr.16]. Đó là tâm trạng đầy chất bi hùng của hình ảnh người lính trong thơ
Thanh Thảo. Từ hình tượng người lính ấy nhìn rộng ra những hình ảnh con
người khác trong thơ Thanh Thảo thì ta đều thấy họ sống động qua những tâm
trạng, những suy tư rất đời thường mà nhà thơ đã tinh tế nắm bắt được. Có lẽ
vì thế mà cái người đọc cảm nhận được đầu tiên về thơ Thanh Thảo đó là chất
đời thường, dung dị, gần gũi và nhà thơ đã thật sự thành công khi biến những
điều thuộc đời sống bình thường thành những biểu tượng thơ, thành những
triết lý sống sâu sắc. Chính sự dung dị hoá hình ảnh con người ấy khiến cho
thơ Thanh Thảo không lên gân, không nhiều mỹ từ, không quá ngợi ca con
người với những phẩm chất vĩ đại mà với nhà thơ thì ông luôn trân trọng
những gì rất giản dị, khiêm nhường trong phẩm chất người, ông từng viết: tôi

giờ đây vẫn không nguôi nỗi lòng nhân thế, những đổi thay giá trị cuộc sống,
những nhân cách con người bị cuốn vào vòng xoáy của xã hội hiện đại.
Quan niệm nhân sinh của Thanh Thảo chính là tinh thần nhân văn cao
cả vượt qua mọi không gian và thời gian, những vần thơ viết về chiến tranh
của ông gợi cho chúng ta phải suy nghĩ nhiều về mặt trái của chiến thắng, về
cái giá mà mỗi con người trên đất nước này phải trả cho vinh quang của Tổ
quốc. Trân trọng những phẩm chất người đồng thời Thanh Thảo cũng đớn đau
cho những số phận con người, mặt trái của tấm huy chương, sự thật về nỗi
đau chiến tranh, những mất mát không gì kể xiết của con người trong chiến
tranh được nâng lên một tầm vóc mới trong nhân sinh quan của nhà thơ. Nhân
sinh quan ấy có ý nghĩa nhân loại, ý nghĩa quốc tế, hoà chung vào ước vọng
hoà bình của loài người.

Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
15
1.1.2.Quan niệm về thơ
Quan niệm về thơ của Thanh Thảo khá phong phú, đa dạng theo cách nói,
và cách nghĩ rất riêng của ông. Dường như với Thanh Thảo thơ là lẽ sống của
cuộc đời nên trong quan niệm của mình ông nhìn thơ ở mọi góc cạnh, ông cho
thơ một định nghĩa, ông kiếm tìm bản chất của thơ, những mối quan hệ của
thơ và thế giới, và quan trọng hơn là tư tưởng cách tân, đổi mới, làm giàu cho
thơ luôn thôi thúc ông từng ngày từng giờ, qua từng tác phẩm. Những quan
niệm này chủ yếu được thể hiện trong những lần trả lời phỏng vấn trước báo
chí, thông qua những tiểu luận phê bình của nhà thơ và đặc biệt là ở đây đó
trong những tác phẩm của ông.
Thanh Thảo có những định nghĩa rất thú vị về thơ, ông cho rằng: “Thơ
là cái lặng lẽ của con hổ. Ngay con hổ cũng có lúc giật mình vì tiếng lá rụng.
Thơ đi giữa can trường và hoảng hốt, đi giữa cái liều và nỗi sợ Thơ chính

quan niệm thơ của Thanh Thảo.
Nói về bản chất của thơ, Thanh Thảo cho rằng: “Bản chất của thơ là
thơ ngây, là bất thường, là xuất kỳ bất ý”, thơ phải được tách biệt hoàn toàn
với những mưu toan, vụ lợi của con người, thơ không thể mua, không thể bán
nhưng lại không thể thiếu cho con người bởi thơ là: “tiếng nói của tâm linh,
tiếng nói của sự chiêm nghiệm nhiều khi là cả đời người, của nhiều đời
người”
Thơ trong mối quan hệ với con người, với độc giả được nhà thơ nhìn
nhận khá hiện đại theo Lý thuyết tiếp nhận, ông cho rằng: “Thơ chỉ dành cho
từng người một. Và khi một người đọc thơ cho mình, là người ấy đã đồng hiện
với một giáo đường. Vì vậy có thể coi một người đọc thơ như nghìn người đọc
kinh” [22, tr79]. Sức mạnh của thơ đối với đời sống con người được nhà thơ
đề cập đến bằng quan niệm khá mới mẻ: “thơ có ích không chỉ vì thơ giáo
huấn ai, giáo dục ai, cải tạo ai, mà vì thơ thức tỉnh con người trước cái “trăm
năm”, thơ đặt con người đối diện với nghìn năm, thơ cho con người một
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
17
thoáng nhìn lại chính mình một cách bình thản” [22, tr.80], bởi thơ “giúp
thanh lọc tâm hồn con người”. Sức mạnh của thơ chính là sức mạnh của sự ản
ủi đối với tâm hồn con người, bởi thơ được ra đời từ sự tích luỹ kinh nghiệm
suốt hàng ngàn năm của thế giới con người, từ kinh nghiệm cá nhân, kinh
nghiệm của lịch sử nhà thơ khái quát nên những tứ thơ, ý thơ đẹp làm thành
món quà tinh thần để dâng tặng cho cuộc đời.
Về mối quan hệ giữa thơ và hiện thực đời sống, nhà thơ từng thốt nên
trong thơ mình: tôi thương quá những gì đã nuôi nấng đời tôi/ bờ suối ngọn
nguồn cái tôm cái tép/ bát canh tàu bay tiếng bầy chim két/ một chút trăng thu
trái bắp đầu mùa [Những người đi tới biển, tr.23], những trải nghiệm xương
máu của cuộc chiến tranh khốc liệt đã mang lại cho nhà thơ nguồn cảm hứng

không thể thiếu những “không gian rỗng” ấy, theo nhà thơ thì: “Chính ở
khoảng giữa của những câu thơ độc lập tương đối, đã ẩn hiện cái không gian
rỗng của bài thơ, là cái thoạt nhìn, mới đọc cứ ngỡ như không thấy gì, không
nói lên điều gì. Cái kỳ lạ của thơ là ở đó: chữ nương tựa vào không chữ, chỗ
dày rậm cậy nhờ chỗ trắng trong, không-gian-đặc được cấu trúc nhờ không-
gian-rỗng” [22, tr.80-81]. Sự cách tân trong thơ hiện đại được nhà thơ phân
biệt với thơ cổ điển ở chỗ thơ hiện đại “không nhằm vào từng câu thơ” mà
nhằm vào “từng mảng thơ”, “những mảng tối, mảng sáng trong bài thơ đan
xen nhau, những mảng có nghĩa và vô nghĩa đan xen nhau buộc tiềm thức,
vô thức của ta phải làm việc, buộc ta phải ngụp lăn xuống dòng nước tối,
ngụp lặn vào chính những giấc mơ của ta” [22, tr.80-81]. Nhận định này đã
khẳng định bước phát triển, sự đổi mới trong tư duy thơ Thanh Thảo so với
nền thơ cách mạng cùng thời cũng như thơ Việt hiện nay, điều đó cũng cho
thấy biểu hiện của lối tư duy thơ siêu thực đề cao sức mạnh của tiềm thức, vô
thức trong quá trình sáng tạo. Có người đã cho rằng Thanh Thảo đã “bắt kịp
một chân sang thơ hiện đại”, thậm chí là “hậu hiện đại”, đó là một điều rất
khó đối với một nhà thơ thuộc thế hệ thơ thời chiến, song ThanhThảo đã trả
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
19
lời rằng: “Thực ra nhà thơ cách tân không phải lúc nào cũng chăm chăm là
cho mình quái lạ đi. Làm thơ phải cực kỳ đơn giản, làm mà như không ấy”
[25, tr.80]. Có lẽ ý thức cách tân đã ở vị trí thường trực trong tư duy thơ
Thanh Thảo, thơ ra đời từ sự tích tụ năng lượng văn hoá của nhà thơ: Thơ
lặng lẽ hơn, ít vinh quang hơn, thơ tìm xuống những tầng sâu và kiên trì chờ
đợi. Tới khi cái bãi mìn dưới đáy quên lãng ấy đột nhiên bùng nổ thì nhà thơ,
anh có thể yên tâm, tất cả nhạc sĩ trên đời đều ghen với anh đấy [Khối vuông
rubic, tr.21]. Ý thức cách tân thơ của Thanh Thảo không chỉ dừng lại ở việc
xác định ở hình thức bên ngoài của khái niệm cách tân mà sâu sắc hơn còn là

1.2.1.Khả năng khái quát hiện thực đời sống chiến tranh: Cái tôi
ngƣời lính nói về thế hệ mình
Chủ âm của thơ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ là giọng cao, giọng lạc
quan, giọng ngợi ca đầy tự hào về ý chí kiên cường của dân tộc. Phạm Tiến
Duật lãng mạn trong Tiểu đội xe không kính, trong Trường Sơn Đông,
Trường Sơn Tây với hình ảnh in dấu ấn trong suốt chặng đường dài thơ Việt:
“Đường ra trận mùa này đẹp lắm”. Trong kháng chiến, khi sự sống và cái
chết gần nhau trong gang tấc rất cần đến niềm tin chiến thắng, tâm hồn lãng
mạn, lòng tự hào dân tộc, những bài thơ như thế đã tiếp thêm ngọn lửa cho
những người lính xung trận. Chất sử thi, chất anh hùng ca trong thơ kháng
chiến chống Mỹ vì vậy trở thành âm hưởng chủ đạo. Tuy nhiên về cuối cuộc
kháng chiến, khi những nỗi đau, sự mất mát đang từng phút giây ngấm vào
đời sống dân tộc, các nhà thơ hầu hết là những người vừa cầm bút vừa cầm
súng-những người hơn ai hết thấu hiểu sự thật chiến hào, và lúc này giọng
trầm đã xuất hiện như một bè phối với giọng cao cho bản hùng ca về một dân
tộc kiên cường, quả cảm thêm phần lắng đọng, sâu sắc. Thanh Thảo thuộc lớp
những nhà thơ như thế, ông dời cánh cửa trường đại học, xếp bút lên đường
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
21
gia nhập đoàn quân Nam tiến, hơn ai hết ông hiểu thế nào là chiến tranh cũng
như sự quí giá của mỗi phút giây hoà bình. Những tác phẩm của Thanh Thảo
lúc đầu cũng mang âm hưởng thời đại, giàu tính lý tưởng nhưng càng về sau
khi cuộc chiến đi vào quá khứ thì những tác phẩm ấy càng thấm đượm những
trải nghiệm xương máu và những khát vọng hoà bình vang lên mãnh liệt.
Những tác phẩm của Thanh Thảo về đề tài chiến tranh chủ yếu được viết với
một độ lùi thời gian nhất định, nhà thơ có thời gian nhìn lại, chiêm nghiệm
những gì mình và đồng đội đã đi qua. Vì vậy những tác phẩm ấy đều là những
bức tranh được phản ánh đa chiều kích, chúng có một nội lực vô cùng mạnh

nước, nhân dân. Quá khứ đầy tự hào này đã được Thanh Thảo viết bằng
những lời thơ trân trọng nhất: Chúng con đi những dòng sông chảy xiết/
Chúng con đi rung từng trận gió rừng [Những người đi tới biển, tr6.7]. Thế
hệ những người lính ra trận với niềm tin mãnh liệt vào chiến thắng và một
quyết tâm vững bền đánh đuổi quân thù xâm lược: chúng ta không thể nào
sống nô lệ/ không cho phép tên giặc nào đạp trên đất phù sa [Những người
đi tới biển, tr.12]. Ý chí sắt đá ấy chính là ý chí của cả dân tộc trong đêm
trường nô lệ, ý chí đã tiếp thêm sức mạnh cho dân tộc ta chiến đấu ngoan
cường và giành được chiến thắng trước kẻ thù với vũ khí tối tân nhất. Trong
cuộc chiến không cân sức ấy những người lính trẻ vẫn khát khao hạnh phúc,
vươn tới hạnh phúc bằng sức mạnh của tình yêu đôi lứa, tình yêu tổ quốc dạt
dào: em muốn chúng ta là đôi lứa cuối cùng còn xa cách/ nhưng em ơi, bao
người anh đã gặp/ mỗi mảnh đời mang một nét hy sinh/ mỗi gương mặt bình
thường như thổ lộ cùng anh/ rằng sức chịu đựng của con người là vô hạn/ ta
sẽ vượt trên đầu năm tháng/ để làm nên những sự tích lạ kì [Những người đi
tới biển, tr.11-12]. Đó chính là khát vọng hoà bình chưa bao giờ tắt trong trái
tim con người mỗi khi đất nước lâm nguy và chiến tranh đã làm nên cơ hội
cho con người được bộc lộ những phẩm chất tốt đẹp của mình với tinh thần
Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật

Nguyễn Thị Hải Yến
23
sắt đá: ở khoảng cách gần nhất/ giữa cái chết và thắng lợi/ có thể nào nói
ngắn hơn/ “hy sinh vì Tổ quốc!” [Bùng nổ mùa xuân, tr.94]
Chiến trường còn là nơi chứng kiến những hy sinh, chiến đấu gian khổ
của của quân dân ta. Những khoảng thời gian chiến đấu ác liệt và thiếu thốn
nhất đã được Thanh Thảo khái quát qua hình ảnh chiếc áo của người lính một
cách đầy xúc động: những năm/ chiếc áo dính chặt vào thân bạc màu ngắn
nhanh rồi rách/ những năm/ một chiếc áo có thể sống lâu hơn một cuộc đời
[Những người đi tới biển, tr.8]. Hình ảnh chiếc áo bạc màu, ngắn nhanh rồi