MỞ ĐẦU
1. MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA ĐỀ TÀI
Thơ Mới những năm đầu thế kỉ XX, giữa các khuôn mặt thi nhân tài năng:
Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Anh Thơ, Vũ
Đình Liên, Tế Hanh… Thế Lữ là một thi nhân đặc sắc. Cùng với , Thế
Lữ là thi nhân đầu tiên khơi thông dòng chảy thơ tươi trẻ, bồng bột, nhuốm đậm
hương lãng mạn. Thế giới thơ Thế Lữ đi về giữa cõi tiên và cõi trần, ở cõi tiên nhớ
cõi trần, ở cõi trần mơ cõi tiên…
Khai sáng Thơ Mới, mở cho mình một riêng độc đáo, thành người
thứ sáu trong văn phái Tự lực Văn đoàn, sau anh em dòng họ Nguyễn Tường:
Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh), Nguyễn Tường Long (Hoàng Đạo), Nguyễn
Tường Lân (Thạch Lam), và Trần Khánh Dư (Khái Hưng), nhà thơ trào phúng Tú
Mỡ, nhưng Thế Lữ không dừng ở đó. Ông tiếp tục chiêm nghiệm cái Đẹp ở một
góc khác.
Và những ấn tượng ấu thơ xứ Lạng hoa hồng của ông lại được phát sáng
trong một thể loại văn xuôi, mà rốt ráo, ông lại vẫn là người mở đường: “tiểu thuyết
trinh thám Annam” đầy bí hiểm, li kì, hồi hộp: (1934),
(1936), ! (1940), "# (1941), "$ % &
(1941). Thêm nữa, Thế Lữ còn là tác giả những truyện ngắn “lãng mạn đường
rừng”, như thể ông đã hái lượm vô tình trên các nẻo đường lang bạt: “Một đêm
trăng”, “Vì tình”, “Câu chuyện trên tàu thủy”, “Mau trí khôn”, “Một người say
rượu”, “Câu chuyện đường rừng”…
Sự thay đổi về thể loại cũng đồng thời kéo theo cả sự thay đổi về thế giới
nghệ thuật trong sáng tác của ông. Nếu ở Thơ Mới, Thế Lữ thích ngao du trên cõi
tiên, thì ở truyện trinh thám ông thích mạo hiểm vào cõi đời và ở truyện ly kỳ rùng
rợn, ông lại thích phiêu lưu vào cõi âm. Nhưng dù có ở lĩnh vực sáng tác nào ông
cũng là người đi đầu, là người đã đặt nền móng đầu tiên cho nền văn học hiện đại
Việt Nam từ những ngày đầu hình thành.
1
Trong lĩnh vực truyện ngắn, với số lượng sáng tác không nhiều và cũng có sự
hạn chế về đề tài sáng tác. Nhưng chỉ với những truyện ngắn đó đóng góp của Thế
của Poe trong truyện ngắn của Thế Lữ. Chẳng những thế, Hoài Anh còn khẳng
định: “Thế Lữ cả thơ và truyện đều có hơi hướng Poe, nặng về duy mỹ mà không
đau khổ đến mức bệnh hoạn, tuyệt vọng như Baudelaire.” [15, tr. 513].
Tìm hiểu văn chương của Thế Lữ, nhà biên khảo Vũ Ngọc Phan khi thực
hiện bộ sách 1#'$ đã ghi nhận công lao của Thế Lữ trong việc mở
đường cho truyện kinh dị, truyện trinh thám ở Việt Nam. Đặc biệt trong bài viết
02+*3', Vũ Ngọc Phan đã nhận định: “Trong thi ca, Thế Lữ
có những tình yêu về lý tưởng, ông muốn tìm lên thiên đường để làm bạn với tiên;
còn trong tiểu thuyết, Thế Lữ muốn xuống âm phủ để ở gần với quỷ” [23, tr.70].
Thế Lữ là người “khởi điểm của những khởi điểm”. Tên tuổi của ông gắn
liền với tiến trình hiện đại hóa của văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX.V thơ,
Thế Lữ là một trong người mở đầu, khẳng định vị thế cho phong trào Thơ Mới
(1932-1942). V truyn, Thế Lữ là một trong số ít những nhà văn đầu tiên góp
phần lớn hiện đại hóa truyện truyền kỳ, mở đầu truyện kinh dị huyễn tưởng hiện
đại và cũng là một trong những người đặt nền móng cho thể loại truyện trinh thám
Việt Nam. Thế Lữ còn là một nh bo, một cây bút phê bnh văn hc sắc sảo của
Tự Lực Văn đoàn.Đặc biệt, ở lĩnh vực sân khấu, ông vừa là diễn viên vừa là đạo
diễn vừa là nhà biên kịch có tài, góp phần to lớn trong việc xây dựng nền kịch nói
Việt Nam buổi đầu phôi thai đến những đỉnh cao của nó.
Chúng ta còn tìm thấy ý kiến đánh giá về truyện ngắn Thế Lữ trong 4
'25/+, của Lê Đình Kỵ : “Loạt sáng tác này cho ta thấy một Thế
Lữ có tài quan sát, có óc phân tích sắc bén, có trí tưởng tượng dồi dào, cho nên dù
ít đề cập đến vấn đề gì quan trọng về xã hội và nhân sinh, nó vẫn được đón nhận và
3
tìm đọc một cách thích thú. Cho đến nay, trong lịch sử văn học Việt Nam, không
thấy có tên tuổi nào đáng được xếp bên cạnh Thế Lữ trong loại sáng tác khá độc
đáo này”. Thật vậy, Thế Lữ không những là người mở đầu cho phong trào Thơ Mới
mà còn là người mở đầu truyện kinh dị, truyện trinh thám ở Việt Nam.
Cũng trong bài viết 67#8'5)*+,, Lê Đình Kỵ cũng
đã đề cập đến phong cách truyện ngắn của Thế Lữ. Đó là những “truyện lạ” theo
đã có nhiều thử nghiệm mới mẻ, góp phần đặt nền móng cho truyện trinh thám
Việt NamD[4, tr. 10].
Nguyễn Thị Minh Thái trong +,RSTT> "3 đã nhận xét
rằng U 00> "3=+,!0#
AV+,R3I=/3.#='5=+,R9W=
+,R#)*"'">?@=!X$"YZ
= &=J-[I/?'9V+,)*9K
>D
Luận văn thạc sỹ //7"'(+, và +,
+".#7'1**I$S\]TRS\^_
Ngoài ra còn có một số công trình nghiên cứu khác về Thế Lữ như +,R
'9W*!/I (Phan Trọng Thưởng); +,=0"I,
OJ?H;#7='5'1*'$ (Hoài Anh); "'
")*0 (Hoàng Minh Châu) Ở những bài viết này, phần lớn
các tác giả đều khẳng định tính chất mở đường và những đóng góp của Thế Lữ cho
quá trình hiện đại hoá văn học.
5
Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu và tìm tài liệu, có ít công trình nghiên
cứu truyện ngắn Thế Lữ qua hướng thi pháp. Nếu có thì cũng chỉ tồn tại dưới
những nhận xét, đánh giá mang tính khái quát, với những phát hiện mang tính riêng
lẻ của các nhà nghiên cứu. Mặc dù vậy, đó vẫn là cơ sở quan trọng, làm tiền đề
khoa học để tôi đi vào nghiên cứu vấn đề truyện ngắn Thế Lữ bằng hướng thi pháp.
Với lòng ngưỡng mộ tài năng và văn chương của ông, tôi sẽ đi vào nghiên cứu
vấn đề này trên cơ sở kế thừa và phát triển những kiến giải của những người đi
trước.
3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là "'()*+,-*.
//`"'"a.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
6. KẾT CẤU KHÓA LUẬN
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, khóa luận của tôi được kết cấu trong 3
chương:
Chương 1: Quan niệm nghệ thuật về con người.
Chương 2: Cốt truyện, nhân vật, không gian, thời gian nghệ thuật trong truyện trinh
thám Thế Lữ.
Chương 3: Ngôn ngữ trong truyện trinh thám của Thế Lữ.
7
Chương 1
QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI
1.1. Khái quát quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học
Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù rất quan trọng, được
nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong thi pháp học. Mặc dù hiện nay, khái niệm này
chưa được các nhà nghiên cứu định nghĩa một cách thống nhất và chặt chẽ,
nhưng nó phần nào gợi mở cho chúng ta hướng đến đối tượng chủ yếu của văn
học. Trần Đình Sử trong I".//7 đã viết: #7'
5!09HMb;?9 =*c-*'"[
8
2và “d.O'50>X.!*c-*
'=*Jbe!-*';bD1#>2
J O>-*'; O[22, tr. 23]. Có thể khẳng
định, quan niệm chính là một phương tiện thiết yếu của sáng tạo nghệ thuật.
Quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm văn học chính là bước đi
thiết thực để đến với chiều sâu của tác phẩm, của các giai đoạn văn học.
Macxim Gorki đã từng khẳng định: #7!K7D Đó là nghệ
thuật miêu tả, biểu hiện con người. Do vậy, con người chính là đối tượng chủ
yếu của văn học. Dù miêu tả thần linh, ma quỷ, đồ vật hoặc đơn giản là miêu tả
các nhân vật, văn học đều nhằm mục đích miêu tả và thể hiện vào con người.
Thực tế đã chứng minh rằng, không có một tác phẩm, một tác giả hay một nền
văn học nào lại chỉ đơn thuần nói về thiên nhiên mà không liên quan đến con
con người giống hay không giống so với đối tượng.
1.2. Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện trinh thám Thế Lữ
Con người là trung tâm của văn chương, vừa là đối tượng mà văn chương
hướng đến, phản ánh, thể hiện, vừa là thực thể cảm nhận vẻ đẹp của chính văn
chương. Mỗi nhà văn, nhà thơ đều có một đời sống riêng của mình, họ sống, cảm
nhận không chỉ riêng mình mà còn quan sát, phân tích đời sống của những người
họ gặp, những người xung quanh họ Để từ đó họ có một nguồn vô tận những văn
liệu sống đa dạng mà mỗi nhân vật của nhà văn sau này đều phảng phất một tính
cách, một suy nghĩ mà đã thoáng qua in đậm trong tâm trí của họ.
Tuy nhiên quan niệm về con người mỗi thời đại lại có những chuẩn mực
khác nhau, mỗi nhà văn lại có cách nhìn nhận đánh giá khác nhau về con người. Là
10
người tiên phong trong lĩnh vực truyện ngắn, với tài năng và sự nhạy bén của mình,
Thế Lữ cảm nhận và viết về con người theo cách riêng của ông, theo sự vận động
của xã hội Để rồi từ đó hình thành nên đặc trưng, quan niệm riêng của ông về con
người. Và trong đề tài này tôi sẽ khái quát một số kiểu con người nổi bật trong
truyện ngắn trinh thám của ông như: QI!M"c=I!7!=I
*>/D
1.2.1. Con người lý trí
Con người. Chỉ hai từ nhưng chúng ta có thể hiểu được sự khác biệt, sự nổi
trội của chính chúng ta so với phần còn lại của tự nhiên. Chúng ta đến với thế giới
bằng phần “con” là bản năng tồn tại, ăn uống, sinh hoạt, duy trì nòi giống Nhưng
chúng ta có suy nghĩ, có lý trí, trước mỗi hành động chúng ta đều lường trước kết
quả của nó. Đây chính là phần cấu thành nên phần “người” trong chúng ta. Và khi
bước vào văn chương con người vẫn sẽ hiện lên đầy đủ tất cả những đặc trưng
riêng của mình. Qua mỗi nhân vật ta lại thấy được đặc trưng riêng của mỗi tính
cách người. Và trong truyện ngắn của Thế Lữ, con người lý trí hiện lên một cách
đầy đủ, rõ ràng qua những nhân vật như Lê Phong trong *dhI,
Tuấn trong "$%&. Chính những nhân vật này đã thể hiện sức mạnh lý
trí của con người trong văn học qua cách nhìn của Thế Lữ.
mọi nơi: iY*#Y*W=9HI'.-c>#4.
>+I*I'3$Y*"%!0'>35!N!IKDi
9(/A9j"I,'*9B!"I"*Y>Y
$@kILbH*$9j2>F;"*DRồi l
."K;0;.=hI%=>*>c:*!$=9
>Lc>:*!Dl/JW*=W/.
12
*[X"c)**3G%W"8k$*D
09F)**9BkI9b*)*8kI$0[20, tr 54]D
Con người anh còn có sự phân lập giữa hai thái cực của lý trí và tình cảm.
Điều đó được thể hiện rất rõ khi anh đối diện với người đẹp (Mai Hương):
hI>>@/W.+Di-J;>m?@=k+
n="'=4J?>;!')*
*0o?@?=K+=-+!+!$Di3O.
b/p"*"4*9(>*.3H.=+q0I*I
(+,V
RhJ`*W3[+aDd*I(9(k!=9K8*=N
>3+3*I;3c20DDD*43;I;![20,
tr 83]D
Lúc nào cũng thế, anh luôn luôn để lý trí hoạt động một cách nhanh nhạy,
luôn có sự giao tranh để nhận định vấn đề: 6+Ke+=*e0
'"*2?N8rIA#"F')**!DDD5!03
kI.=!03>+o?s!'t+b+X=+*
b/J.X;3.*NK"cIkIq37
*u[20, tr 98]. Bao nhiêu câu hỏi cứ dồn dập như để tự chất vấn lòng mình, để
thúc giục lý trí phải hành động.
Nét nổi bật ở hình tượng Lê Phong đó chính là sự suy tưởng. Anh thường ôn
lại mọi chuyện đã xảy ra trước đó một cách tỷ mỹ và tường tận: “Khi nào lý trí
không đủ sức suy đoán một việc gì, thì anh gọi đến sức tưởng tượng, đến trực giác,
và đến cái tài đặc biệt mà anh gọi là cái “giác quan thứ sáu” của mình” [20, tr. 98].
R6!')*DKX0=!B;).*+7
D"Y>'>>.>I*!$!+u'>*
FKuP8k*39Fg=23+Di3JI
I3+!$Di$F"7*d=P*d!L!.
H.**+8)*6F"0.D"I3*
K((=3+*@k+I?0 2
+
Một vụ án ly kỳ lại càng làm kích thích lý trí của anh. Lê Phong quyết định sẽ
tìm ra hung thủ trong vòng bảy ngày trước Kỳ Phương và thanh tra Mai Trung. Sự
nhạy cảm với hiện thực, cùng với tài năng trinh thám đã giúp anh dần dần vén được
bức màn bí mật về cái chết của Đường. Hung thủ càng xảo quyệt bao nhiêu thì Lê
Phong càng tài tử đến bấy nhiêu. Anh lập mưu để tội phạm sa lưới, bằng cách đăng
tin người đã chết vẫn còn sống: 9*&V+6$
A+p"!Kyzl.**3DDD
R6+p"!K=b,*>@!'=L
I"G29 O[19, tr. 105]D
Mượn tin báo để lừa đối thủ vào tròng, đó là một diệu kế thông minh, một trí
tuệ tuyệt vời. Để rồi bằng mưu mẹo đóng giả Đinh Võ Thạc tại nhà thương Phủ
Doãn, Lê Phong cùng với Nông An Tăng đã bắt được kẻ tội phạm và không phải là
ai khác mà chính là Đinh Võ Thạc, người mà chúng ta đã tưởng chết.
Cái tài trí của Lê Phong cũng được Kỳ Phương mến mộ: F!L
!!L4=.!!LI3+K"@099 !$
DUH3c5 4hIx!03c"?sDl*X
15
I!'?s=*X9j0>+/I9K9(+.*
>*(,!L*D5="I[=!'
*)*hIH9H-9bFODEXI>+
-JD*5!>+-JH.!P"*>r0!O=
>3+/['/[!NDUI*I
3+,3c5)*8Y3P?F/59H-M3)*=(
b'7D3+"Gl;ic!=+=
!$3+"G+I3Gb3LN8ItA/
3LI,*kIC/LDE+O:*"*.+
H=Y!$0!L="%4+/kI!L+8I."*=
0qI!H3*=/J0!*}!=.%
+:*9qD
+8IN*I3$8k24*DDD
0#9W"*.=!$*D
hI=>c3L[8, tr. 254 – 255].
Cái làm cho Lê Phong đoán ra được những điều trên cũng chính là cái đã đưa
anh khám phá ra nguyên nhân cái chết bí mật của một thiếu nữ, qua một bức thư
viết bằng thơ lục bát QLJ:
.J;
N*>r/>O!
f+K=*J-*
17
62*0x*
903
!NJ/c:9
Q,.{,.
o!IN3+/5.
~YK+I
•*8?4! ."
Chỉ là một bài thơ thôi, thế mà sự ly kỳ của nó ghép lại, JX, khám
phá ra được ý nghĩa đích thực của bài thơ và là cái đầu mối để diễn ra câu chuyện
tình lắt léo, bất ngờ và cũng là nguyên nhân cái chết thương tâm của người con gái.
Xây dựng thành công nhân vật Lê Phong, hẳn có lẽ một phần Thế Lữ đã ảnh
hưởng tư duy khoa học, chủ nghĩa duy lý của Edgar Poe mà hình tượng về thám tử
Dupin là một điển hình. Dupin- một người lập dị, sống đơn độc, mặc dù chẳng phải
là cảnh sát hay một thám tử tư, song bằng phương pháp phân tích, suy luận rất độc
'DlD*3+Dv%*9B.I"*W*>c=*9B>/I>.O
4k[8, tr. 14].
Bằng đầu óc suy đoán và lý trí của mình, ông quan Châu đã khám phá ra những bí
ẩn trong tờ giấy và tìm ra được nơi cất giữ vàng. Đúng như Khái Hưng đã nói:
l9H.8J"*>O/!5!'=>0>+-JI!>
K((,D Bí mật đã được hé lộ sau khi ông tìm thấy một
mảnh giấy khác được lồng ép trong tờ giấy trước. Dần dần tất cả mọi thắc mắc đều
được giải đáp thỏa đáng nhờ trí thông minh và tài suy luận của quan Châu. Quan
19
Châu chẳng những tìm được vàng mà còn điều tra ra nguyên nhân của những cái
chết bí ẩn.
Trại Bồ Tùng Linh cũng là một truyện khá đặc sắc của Thế Lữ. Nhân vật
Tuấn là một thư sinh đam mê văn chương và cái đẹp, nhưng anh vẫn là người hành
động theo lý trí. Ở Tuấn, ta bắt gặp một con người thức tỉnh, tự phân tích cảm giác,
và tự quan sát: 3+K"cCW3.R* 5!YL
!q*)*J8LD(!L*., &"
+?FYD
l=>.>D
1C0J!$D0J00=>!!$=
.Y*O+VO=!$!BI=""'$BDW3[V
dYy!MHy1C09b.=09H.DDD05.*L
M+D•Ku•".=F"4A.=Y> k
N>*RFp>".= 4'"*"
$"4}9DJ>2%OR""F
K=bKDD[8, tr. 354 – 355]D
Sự cám dỗ, tình yêu của Lan Hương tuy có lúc làm anh trở nên ngớ ngẩn, si
tình nhưng vẫn không thể làm nhục trí anh. Đôi khi Tuấn hành động theo lời chỉ
dẫn của con tim nhưng cũng có lúc lý trí lại chiến thắng con tim. Bởi trong vườn
tình ái ấy, Tuấn vẫn luôn khám phá, muốn tìm hiểu rõ về thân phận của Hoàng Lan
Hương- một người thiếu nữ đẹp nhưng vừa hư vừa thực: iIWV
21
1K3G0b7"HoA""7=
>+!MG/JLM"%PV
R‚+*+u
RQ!{!;yK=!{K!yE8X qI"KGUb
=4!K!!*IDDD%M=2I!{-A/I"I=F*
9*DDD!LrDDDhJ"%DDD(w+DDD
Q*9J"*"Ib*"oXI.O"*9HHDUI
!4N$I$I98r+,!B9K8*t3F+GK
>}k![8, tr. 504]D
Truyện Cái đầu lâu cũng cho thấy tài quan sát, đánh giá sự việc của nhân vật
Đàm:<6`!6aJ?@x!FI5> $
"*JDQ*4"G!K">*N4=4!0
8I=CN@DDDY!L8k!$!K43K.X(O=y
6X(O<;;3c<F"I*<[8, tr. 232]D
Có thể nói, con người đầu thế kỷ XX là con người tiếp xúc với khoa học.
Mọi việc đều giải thích, phân tích và suy đoán. Vì thế cái mới, cái hay của văn học
mà Thế Lữ có, đó là con người có đầu óc phân tích khoa học.
Thế Lữ đã rất thành công khi xây dựng kiểu con người lý trí. Biểu hiện con
người lý trí, nhà văn như muốn đề cao trí thông minh, óc phán đoán của con người.
Thông qua đó, Thế Lữ muốn nhấn mạnh yếu tố khoa học trong văn chương cũng
như trong cuộc sống những năm đầu thế kỷ XX.
1.2.2. Con người lọc lõi
Với truyện ngắn Thế Lữ, người đọc không ít lần bị bỡ ngỡ, cảm thấy kinh
ngạc trước khả năng sáng tạo của ông. Chỉ trong một truyện ngắn ông đã đưa ra hai
kiểu con người trái ngược nhau, hai kiểu người cùng chung một tuyên không gian,
22
thời gian cũng như hoàn cảnh đã có được những sự ứng phó riêng biệt để qua đó
khẳng định mình. Chúng ta có thể gọi họ là những con người lọc lõi và một nữa kia
chính là kẻ ngớ ngẩn, ngu dốt nhưng bị bao quanh bởi cái suy nghĩ tự tại, tự coi
cả tâm lý của hai hạng người: Cái ranh mãnh của người nhà quê và sự cảm động
thức dậy trong người làm một nghề xấu xa. Nhưng sự cảm động đó lại chính là sự
ngu dốt của kẻ tự kiêu. Hắn coi mình là người có khả năng quan sát, đánh giá siêu
việt, coi ăn trộm là cả một nghệ thuật nhưng trớ trêu thay lại bị sự ranh mãnh của
một lão nhà quê đánh lừa. Người nhà quê hồn nhiên không biết trước mặt mình là
một tay bợm già, mà chỉ thấy đó là 0-M* đã ra tay giúp mình, dù là
trong một màn kịch do mình dựng ra. Hai Nhiêu thì thấy cái việc mình mua vé cho
người nhà quê kia tự dưng khiến cho ">o(/)*3J0D
Để đánh lừa được những tên trộm giảo hoạt và đầy rẫy trên tàu như Hai
Nhiêu, lão nhà quê đã có một vỡ diễn đầy ngoạn mục. Bằng sự lọc lõi, hiểu biết về
cái xã hội mình đang sống đã giúp lão đoán biết được những gì xảy ra và đối phó
với nó một cách hoàn hảo. Qua cuộc đối thoại của lão với người soát vé tên Khách
và Hai Nhiêu chúng ta có thể nhận thấy điểu đó:
Rg=I;1*+0IDQI4LI
@+>!3+=I*I"J=L>kD
l.b!%V
RQ!=> ;.!.ulyQ!/J8 K=
>!D
1-!$+!>rIlCH>k=
9*d*1/J(V
R.*+3+!;='./J!?,+Dd*!,!
!M)**2*09*>Ou
24
l!V
RQ@>/+ydG!M.!!.y
1-x0!%"p=4"I0IY
H(=*%4='33G5".[8, tr.
205].
Để tạo dựng lòng tin, và đánh lừa kẻ khác, Lão nhà quê đã lấy được sự tin
tưởng và thương hại của Hai Nhiêu. Một kẻ tự coi mình là tên trộm siêu việt.
Copyright: Tài liệu đại học ©