0

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI:
"XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI KHI DẠY HỌC BÀI 33 HOÀN
THÀNH CÁCH MẠNG TƯ SẢN Ở CHÂU ÂU VÀ MỸ GIỮA THẾ
KỶ XIX"

1
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I.1. Lý do chọn đề tài.
Việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay là một quá trình sư phạm phức
tạp,bao gồm nhiều hoạt động khác nhau của giáo viên và học sinh.Những hoạt động đó
nhằm mục đích: học sinh nắm vững tri thức lịch sử và phát triển tư duy lịch sử. Do dạy
học lịch sử là một quá trình rất phức tạp nên đòi hỏi người giáo viên cần có một phương
pháp dạy học đúng đắn,khoa học và linh hoạt mới có thể đạt được mục đích dạy học.
Có nhiều quan niệm khác nhau về phương pháp dạy học lịch sử. Có quan niệm cho
rằng: chỉ cần có những tri thức lịch sử uyên bác là có thể dạy học lịch sử. Ý kiến khác
cho rằng phương pháp dạy học lịch sử chỉ là phương tiện,thủ thuật của người thầy để
cung cấp kiến thức cho học sinh. Chỉ cần có kiến thức lịch sử thần tuý,cứ dạy theo sách
giáo khoa không cần phải có những tư tưởng,phương pháp giáo dục
Những quan điểm trên rất phiến diện và sai lầm. Về mặt lí luận,nói đến phương
pháp là nói đến đối tượng cần tác động,làm biến đổi đối tượng cho phù hợp với mục đích
của sự nghiệp giáo dục. Không hiểu được quy luật vận động của đối tượng thì không thể
có phương pháp,cách thức tác động đến đối tượng đó. Một phương pháp được coi là khoa
học khi nó tác động đúng vào đối tượng phù hợp với quy luật vận động của đối tượng.

nhiều học sinh, ít tư liệu lịch sử và nhiều thuật ngữ lịch sử khó,nên viêc học tập lịch sử
giai đoạn này đối với học sinh lại càng khó khăn hơn.
Xuất phát từ thực tiễn dạy học phần cách mạng tư sản thuộc khoá trình lịch sử
lớp 10,tôi đã rút ra một số phương pháp dạy học lịch sử để học sinh có thể hiểu những
kiến thức lịch sử một cách hiêụ quả nhưng khắc sâu nhất ,có thể vận dụng các kiến thức
lịch sử để phối hợp trong học tập các môn học khác cũng như áp dụng những kiến thức
lịch sử trong thực tiễn cuộc sống.
Một trong những phương pháp mà tôi đã và đang sử dụng trong dạy học phần
cách mạng tư sản thời cận đại này là: xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề và câu hỏi
giải quyết vấn đề để có thể đơn giản hoá nhưng kiến thức lịch sử được coi là khó học,khó
nhớ đối với học sinh hiện nay. Với mong muốn học sinh sẽ hứng thú hơn với môn học
lịch sử, chủ động trong viêc lĩnh hội những tri thức lịch sử giai đoạn cận đại và hiểu
nhiều hơn nữa,hiểu sâu hơn nữa những tri thức lịch sử,tôi xây dựng hệ thống câu hỏi khi
dạy học bài 33: “Hoàn thành cách mạng tư sản ở Châu Âu và Mĩ giữa thế kỉ XIX” .
Qua hệ thống câu hỏi tôi sử dụng trong quá trình dạy học bài này sẽ nêu bật được một
hình thái khác nữa của cách mạng tư sản,hoàn thành khái niệm “cách mạng tư sản”,Cách
mạng “từ trên xuống”, “từ dưới lên” Ngoài ra còn có tác động lớn đến nhận thức của
học sinh về các mốc lịch sử của nước Đức,Italia,Mĩ trong quả trình xây dựng và phát
triển của Chủ nghĩa tư bản.
I. 2. Mục đích, yêu cầu :
I.2.1. Mục đích:
3
Mục đích của đề tài là nhằm phát tiển tư duy lịch sử,khơi dậy tính chủ động và
sáng tạo của học sinh trong qúa trình lĩnh hội tri thức lịch sử. Đây là mục đích lớn nhất
của phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm.
I.2 .2. Yêu cầu :
90% học sinh trở lên hiểu được kiến thức cơ bản của bài học, 70% học sinh trở lên
hứng thú với môn học,có thể tự nêu được các vấn đề cơ bản của những bài học về cách
mạng tư sản, có khả năng phân tích,so sánh,khái quát và tổng hợp về các cuộc cách mạng
tư sản diễn ra dưới các hình thức khác nhau

các tầng lớp xã hội,giai cấp có cùng chung mục tiêu song lại rất khác nhau về quyền
lợi,mục đích, thái độ đấu tranh.
Động lực cơ bản của cách mạng tư sản là đông đảo quần chúng nhân dân.Trong bất
kì cuộc cách mạng nào,bất kì giai đoạn nào của cách mạng,quần chúng nhân dân bao giờ
cũng giữ vai trò chủ yếu và có tác động thúc đẩy cách mạng tiến lên. Qua các cuộc cách
mạng tư sản ta cũng nhận ra rằng quần chúng là lực lượng làm nên lịch sử song khi nào
quần chúng hoạt động tích cực,tự giác độc lập, đưa đến thắng lợi của cách mạng thì vai
trò của quần chúng thể hiện tính quyết định. Trong các cuộc cách mạng bị thất bại hoặc
không phát triển được tình thế cách mạng để đưa đến thắng lợi thì rõ ràng ý thức tổ
chức,sự nhận thức của quần chúng chưa chín muồi,không tạo được điều kiện cho cách
mạng thành công. Sức mạnh của quần chúng thực hiện một “cuộc cách mạng từ dưới lên”
sẽ làm cho thắng lợi được triệt để hơn như cuộc đấu tranh thống nhất Italia. Trái lại quần
chúng không đủ mạnh,khi cần thiết phải tiến hành các cuộc cải cách tư sản, giai cấp
thống trị tiến hành một “cuộc cách mạng từ trên xuống”như cuộc đấu tranh thống nhất
Đức thì cách mạng không đem lại quyền lợi gì cơ bản cho nhân dân.
Trong các cuộc cách mạng tư sản,sự lãnh đạo thuộc về giai cấp tư sản,lực lượng
tiên tiến lúc bấy giờ,nhưng do điều kiện cụ thể ở mỗi nước ,tuỳ theo từng giai đoạn khác
nhau mà trong cách mạng,giai cấp tư sản không có khả năng nắm quyền lãnh đạo như ở
Đức.
* Thứ ba: Về nhiệm vụ của cách mạng.
Về cơ bản cách mạng tư sản nhằm vào mục tiêu đánh đổ chế độ phong kiến,thông
qua việc thực hiện hai nhiệm vụ dân tộc và dân chủ.
Nhiệm vụ dân tộc là nhằm xoá bỏ tình trạng phong kiến cát cứ,thống nhất thị
trường,bảo vệ tổ quốc khi có sự xâm lược của phong kiến nước ngoài. Trong đấu tranh
thống nhất Đức và Italia,bên cạnh việc xoá bỏ phong kiến cát cứ lại có thêm nhiệm vụ
giải phóng các bộ phận lãnh thổ bị nước ngoài chiếm đóng. Nhiệm vụ dân tộc trong các
cuộc cách mạng tư sản đều thúc đẩy sự phát triển của chủ nghĩa tư bản.
Nhiệm vụ dân chủ được thể hiện ở việc xoá bỏ chế độ phong kiến chuyên
chế,hoặc là sự thống trị của phong kiến nước ngoài,xác lập nền dân chủ tư sản với việc
thành lập nhà nước Cộng hoà tư sản và ban bố các quyền tự do,dân chủ tư sản. Vấn đề

hỏi gợi mở,giải quyết vấn đề,phần nào tháo gỡ những khó khăn trong dạy và học bài 33
“Hoàn thành cách mạng tư sản ở Châu Âu và Mĩ” hiện nay.
II. 3. Giải pháp và tổ chức thực hiện.
6
Căn cứ vào mục đích,nội dung của bài học,tôi xây dựng và sử dụng hệ thống những
câu hỏi sau:
Mục 1. Cuộc đấu tranh thống nhất Đức.
Trước khi hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu về cuộc đấu tranh thống nhất Đức,giáo viên
đưa ra câu hỏi mang tính chất gơi nhớ các kiến thức của các bài học trước.
Câu hỏi 1: “ Tại sao trong những năm 50-60 của thế kỉ XIX chủ nghĩa tư bản
lại phát triển mạnh mẽ ở Châu Âu”. Với câu hỏi này,ngoài mục đích củng cố kiến thức
về cách mạng tư sản của các bài học trước,giáo viên còn có thể gợi mở vấn đề về những
cuộc cách mạng tư sản tiếp theo diễn ra dưới các hình thức khác nữa. Đó là các cuộc đẩu
tranh thống nhất Đức và Italia,cuộc nội chiến ở Mĩ.
Câu hỏi 2: “Tại sao nói cuộc đấu tranh thống nhất Đức lại được gọi là một
cuộc cách mạng tư sản?”
Câu hỏi này được giáo viên sử dụng vào đầu mục 1. Đây là câu hỏi nêu vấn đề
nhằm định hướng cho sự nhận thức của học sinh vào kiến thức trọng tâm của mục 1.
Câu hỏi này học sinh không thể trả lời ngay được mà chỉ khi giáo viên đã cung cấp
cho học sinh đầy đủ những dữ kiện các em mới trả lời được. Tức là chỉ khi các em nắm
được nguyên nhân,biễn biến,kết quả của cuộc đấu tranh thống nhất Đức. Đồng thgời giáo
viên đưa ra các ý gợi mở: “mục đích”, lực lưọng lãnh đạo”, “đông lực”của các cuôc cách
mạng tư sản đã học. Dựa vào các tiêu chí nêu trên học sinh có thể dễ dàng trả lời được
câu hỏi này và khẳng định cuộc đấu tranh thống nhất Đức là một cuộc cách mạng tư
sản,vì mục đích xoá bỏ tình trạng chia cắt đất nước,thành lập một nước Đức thống
nhất,mở đường cho chủ nghĩa tư bản ở Đức phát triển. Lãnh đạo cách mạng là tầng lớp
quý tộc quân phiệt phổ. Xu hướng là đi lên thống nhất,phát ttriển chủ nghĩa tư bản. Động
lực là quân đội Phổ và tầng lớp quý tộc quân phiệt Phổ,không có vai trò của quần chúng
nhân dân.
Câu hỏi 3: “Vì sao Đức phải thống nhất?”.

Câu hỏi này học sinh không thể trả lời ngay được. Chỉ khi học sinh nắm được
nguyên nhân,diễn biến,kết quả của cuộc đấu tranh thống nhất Italia mới trả lời được câu
hỏi này. đồng thơ3ì giáo viên đưa ra các câu hỏi gợi mở: “lãnh đạo?”, “lực lượng tham
gia?”, “mục đích của cuộc cách mạng?”. Với các gợi ý này,học sinh khẳng định đuợc đây
là cuộc cách mạng tư sản diễn ra dưới hình thức vận động thống nhất và giải phóng dân
tộc.
Câu hỏi 7: “Tại sao Italia lại phải thống nhất?”
Đây là câu hỏi gợi mở,giúp học sinh hiểu được nguyên nhân của cuộc đấu tranh
thông nhất Italia. Đó là do Italia bị chia cắt thành 7 vương quốc lớn nhỏ,phần lớn lệ thuộc
đế quốc Áo. Sự cản trở của phong kiến trong và ngoài nước đã kìm hãm sự phát triển
kinh tế. Yêu cầu đặt ra là phải thống nhất lãnh thổ,thị trường dân tộc và giải phóng Italia
khỏi sự lệ thuộc vào đế quốc Áo.
8
Câu hỏi 8: “Điều kiện nào đã đặt Piêmôntê vào địa vị trung tâm của phong trào
thống nhất quốc gia?”
Câu hỏi này nhằm giúp học sinh hiểu được những điều kiện đặt Piêmôntê vào vị
trí trung tâm của phong trào thống nhất quốc gia là do Piêmôntê có nền kinh tế tư bản
phát triển nhất nhờ các chính sách canh tân của Cavua,là xứ duy nhất không chịu sự
thống trị của Áo,có nền chính trị tiến bộ hơn so với các xứ khác. Chính vì thế khi vấn đề
thống nhất Italia được đặt ra cấp bách thì toàn thể giai cấp tư sản Italia hướng về
Piêmôntê.
Câu hỏi 9: “Cavua đại diện cho giai cấp nào,chủ trương của Cavua là gì?”
Để trả lời câu hỏi này học sinh có thể dựa vào sách giáo khoa: Cavua là đại biểu
của giai cấp tư sản và địa chủ tiến bộ. Chủ trương của Cavua muốn thống nhất Italia “từ
trên xuống”,lập ra nhà nước quân chủ tư sản dưới quyền vua Piêmôntê. Mục đích của câu
hỏi này giúp học sinh hiểu được bản chất của Cavua,của giới cầm quyền Piêmôntê không
muốn dựa vào sức mạnh của nhân dân để thống nhất Italia mà muốn thống nhất quốc gia
bằng con đường phản cách mạng “từ trên xuống” và để thực hiện chủ trương này Cavua
đã tìm cách liên minh với Pháp để chống lại Áo.
Câu hỏi 10: “Quá trình thống nhất Italia có thể chia thành mấy giai đoạn, đặc

Câu hỏi này được sử dụng ở cuối mục 2,sau khi học sinh đã được trang bị những
kiến thức cơ bản về nguyên nhân,diễn biến,kết quả của cuộc đấu tranh thống nhất Italia.
Với câu hỏi này học sinh phải tư duy tích cực để thấy được tính chất và ý nghĩa của cuộc
đấu tranh thống nhất Italia. Đồng thời để giúp học sinh trả lời câu hỏi này,giáo viên phát
vấn học sinh tìm ra tính chất của cuộc đấu tranh thống nhất Italia từ việc nhận xét quá
trình thống nhất Italia về : mục đích,lãnh đạo,xu hướng, động lực. Từ đó các em rút ra
được tính chất và ý nghĩa của cuộc đấu tranh thống nhất Italia. Đó là một cuộc cách mạng
tư sản diễn ra dưới hình thức đấu tranh thống nhất đất nước với ý nghĩa thống nhất lãnh
thổ,thống nhất thị trường dân tộc,giải phóng Italia khỏi sự thống trị của đế quốc Áo,tạo
điều kiện cho kinh tề tư bản chủ nghĩa phát triển.
Mục 3: Cuộc nội chiến ở Mĩ.
Câu hỏi 13: “Vì sao có thể nói cuộc nội chiến ở Mĩ là cuộc cách mạng tư sản lần
thứ 2?”
Câu hỏi này được giáo viên sử dụng ở đầu mục 3.
Đây là câu hỏi nêu vấn đề nhằm định hướng cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản của
mục 3 và giúp các em nhớ lại các kiến thức cũ đã học. Với câu hỏi này học sinh không
thể trả lời ngay được mà chỉ khi nào học sinh nắm được nguyên nhân,biễn biến,kết quả
của cuộc nội chiến mới trả lời được câu hỏi. Giáo viên đưa ra các câu hỏi gợi mở: “Ở Mĩ
đã diễn ra cách mạng tư sản chưa?”. “Vì sao cuộc chiến tranh giành độc lập của các thuộc
địa Anh ở Bắc Mĩ là một cuộc cách mạng tư sản?”. Với câu hỏi này học sinh nhớ lại kiến
thức cũ và hiểu được ở Mĩ đã từng diễn ra cuộc cách mạng tư sản lần thứ nhất,nội chiến ở
Mĩ là cuộc cách mạng tư sản lần thứ hai. Từ gợi ý này học sinh tiếp tục phát triển tư duy
độc lập,tự đặt ra câu hỏi vì sao nước Mĩ phải làm cuộc cách mạng tư sản lần thư 2 và học
10
sinh hiểu đựơc rằng cuộc cách mạng tư sản lần trước là một cuộc cách mạng tư sản nửa
vời chưa đến nơi nên nước Mĩ phải làm cuộc cách mạng tư sản lần thứ hai. Nhưng lúc
này học sinh cũng vẫn chưa thể trả lời được câu hỏi: “Tại sao cuộc nội chiến ở Mĩ được
gọi là cuộc cách mạng tư sản lần thứ hai?”. Để giúp học sinh trả lời câu hỏi này,giáo viên
đưa ra các gợi mở: mục đích,lực lượng lãnh đạo, động lực của các cuộc cách mạng đã
học. Giáo viên gọi học sinh trả lời sau đó hướng các em dựa vào tiêu chí trên để trả lời.

Câu hỏi 15: “Cuộc nôi chiến ở Mĩ diễn ra như thế nào. Quá trình này trải qua
mấy giai đoạn?”
Câu hỏi này giúp học sinh hiểu được cuộc nội chiến ở Mĩ kéo dài 4 năm (từ tháng
4/1861 đến tháng 5/1865). Đây là cuộc chiến tranh dài nhất và quyết liệt nhất trong thế kỉ
XIX do chủ nô miền Nam gây ra. Cuộc nội chiến này trải qua 2 giai đoạn:
+ Giai đoạn 1: Ưu thế thuộc về chủ nô miên Nam vì giai cấp không muốn tiến hành
chiến tranh một cách kiên quyết,có tư tưởng thoả hiệp với chủ nô.
+ Giai đoạn 2: Ưu thế thuộc về tư sản công thương miền Bắc. Năm 1862 miền bắc đã
thi hành những biện pháp cách mạng: Chia đất miền Tây cho tất cả những ai muốn có
đất,miễn là không tham gia phản loạn chống lại sự thống nhất quốc gia,người được mua
phải đóng 10 đôla và nếu không để đất không thì sau 5 năm có quyền sở hữu.
Đầu năm 1863 ra sắc lệnh xoá bỏ chế độ nô lệ, nô lệ da đen được giải phóng.
Với các chính sách trên của tư sản miền Bắc đã động viên đông đảo nông dân và
nô lệ tham gia vào quân đội Liên bang,tình thế cách mạng thay đổi, ưu thế nghiêng về
Liên bang.
Ngày 9/4/1865 quân đội Liên bang thắng trận quyết định ở Xaratôga, tổng chỉ
huy miền Nam đầu hàng,nội chiến kết thúc.
Câu hỏi này được sử dụng trong tiến trình bài học nhằm giúp học sinh nhớ sâu sự kiện.
Câu hỏi 16: “Cuộc nội chiến ở Mĩ có những hạn chế gì?”
Câu hỏi này giúp học sinh thấy được những hạn chế của cuộc nội chiến ở Mĩ:
+ Không thực sự giải phóng nô lệ da đen.
+ Tệ phân biệt chủng tộc vẫn diễn ra gay gắt.
+ Ruộng đất vẫn chưa được giải quyết thêo nguyện vọng của nhân dân.
Để trả lời câu hỏi này học sinh có thể dựa vào sách giáo khoa. Giáo viên sử
dụng câu hỏi này sau khi đã cho học sinh tìm hiểu nội dung của giai đoạn 2 của cuộc nội
chiến . Qua đó học sinh mới nhận xét được hạn chế của cuộc nội chiến.
Câu hỏi 17: “Tính chất và ý nghĩa của cuộc nội chiến ở Mĩ?”
Câu hỏi này được sử dụng ở cuối mục 3,sau khi học sinh đã nắm được nội dung
cơ bản về nguyên nhân,diễn biến,kết quả của cuộc nội chiến ở Mĩ. Để giúp học sinh tìm
12

52HS
Lớp 10A8
50HS
Lớp 10A5
47HS
Lớp 10A6
49HS
0đ -> 4.9 đ 0HS (0%) 0HS(0%) 2HS(4%) 1HS(2%)
5.0đ -> 7.9đ 31HS(60%) 31HS(62%)

33HS(70%) 33HS(67%)
13
8.0đ-> 10đ 21HS(40%) 19HS(38%)

12HS(26%) 15HS(31%)

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
III.1. Kết luận :
Việc phát triển các hoạt động nhận thức độc lập nhất là tư duy độc lập và sáng tạo
của học sinh có ý nghĩa đặc biệt đối với hiệu quả bài học. Hoạt động nhận thức độc lập
của học sinh là một trong những điều kiện quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả giảng
dạy,giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách học sinh.
Hoạt động nhận thức độc lập của học sinh sẽ đảm bảo kết quả lĩnh hội kiến thức
của các em. Có hai loại lĩnh hội kiến thức: lĩnh hội sáng tạo dựa trên cơ sở hoạt động tư
duy độc lập và lĩnh hội tái tạo dựa trên cơ sở nhớ lại và hiểu biết những kiến thức có sẵn.
Trong dạy học bài 33 “Hoàn thành cách mạng tư sản ở châu âu và Mĩ giữa thế kỉ
XIX” tôi đã kết hợp cả hai loại lĩnh hội này,song đặc biệt chú ý đến lĩnh hội sáng tạo trên
cơ sở hoạt động tư duy độc lập. Nắm vững nội dung sẽ xác định phương pháp dạy học
tốt,sử dụng phương pháp tốt sẽ giúp học sinh nắm vững nội dung bài học. Chuẩn bị bài
học lịch sử là chuẩn bị một cách toàn diện nội dung,phương pháp,các phương tiện dạy

cận đại.
III.2. Đề xuất:
Xuất phát từ thực tiễn dạy học hiện nay ở trường THPT,với những khó khăn mà
những giáo viên lịch sử như chúng tôi đang trải qua, đó là những hạn chế trong cơ sở vật
chất,trang thiết bị dạy học,những hạn hẹp trong quỹ thời gian học các buổi ngoại
khoá,tham quan lịch sử trong khuôn khổ phân phối chương trình Chúng tôi,những
người giáo viên lịch sử khó có thể truyền tải những kiến thức lịch sử đến các em một
cách đầy đủ và hoàn thiện hơn. Lại càng khó hơn khi nói đến việc truyền lại cho các em
nhiệt huyết lịch sử. Từ đó để thu hút những nhân tài thực sự cho nghành khoa học lịch sử
nói chung và sư phạm lịch sử nói riêng sẽ gặp nhiều khó khăn,thậm chí là những nan giải.
Từ những suy nghĩ này, tôi mạnh dạn đề xuất một số giải pháp sau:
* Đối với cấp bộ,nghành: Biên soạn một bộ sách giáo khoa lịch sử từ khối 10 đến
khối 12 thật sự chuẩn về kiến thức,gọn về chương trình,hấp dẫn về cách thể hiện là cần
thiết. Thời lượng trung bình để học môn lịch sử hiện nay ở các khối lớp là 1,5 tiết /tuần là
quá ít ỏi so với lượng kiến thức lịch sử ngày càng tăng,học lịch sử như vậy chỉ như “cưỡi
ngựa xem hoa”. Do đó nên tăng thêm số tiết học bộ môn lịch sử trên tuần. Tăng thêm các
tiết học ngoại khoá,tham quan lịch sử,hay các tiết học dạ hội lịch sử cũng rất bổ ích đối
với môn học này nhằm hấp dẫn hơn môn học lịch sử vốn bị học sinh hiện nay cho rằng
học lịch sử khô khan,khó học, khó nhớ Nên có các chính sách thu hút những học sinh
khá giỏi thi vào sư phạm lịch sử hoặc là nghiên cứu lịch sử, đồng thời cũng nên giải
quyết tốt khâu đầu ra đối với những sinh viên lịch sử
* Đối với các cấp địa phương và nhà trường: Nên có các biện pháp phối hợp để
đầu tư hơn nữa về cơ sở vật chất,trang thiết bị dể dạy và học lịch sử. Xây dựng phòng học
15
lịch sử là một yêu cầu rất cần của bộ môn này. Phòng học lịch sử tạo điều kiện cho việc
dạy và học lịch sử đạt hiệu quả cao. Những trang thiết bị trong phòng học lịch sử sẽ gây
được hứng thú học tập cho học sinh,giúp các em say mê với môn học,khơi dậy sự tích
cực nhận thức,nâng cao hiệu quả giáo dục tư tưởng,tình cảm, đạo đức cho học sinh. Tổ
chức học tập trong phòng học lịch sử không chỉ góp phần phát triển óc quan sát, đánh giá
các sự kiện lịch sử mà còn góp phần phát triển óc tư duy,tưởng tượng,thẫm mĩ của các