1
MỞ ĐẦU

Việt Nam cho đến nay về cơ bản vẫn là một nước nơng nghiệp, dẫu đang
trong q trình cơng nghiệp hố, hiện đại hố đất nước theo định hướng XHCN
thì nơng nghiệp vẫn đã, đang và sẽ chiếm một vị trí quan trọng trong nền kinh tế
quốc dân và trong việc góp phần cải thiện đời sống nhân dân cả nước. Trong bối
cảnh ấy thì ruộng đất ln ln là vấn đề cấp thiết, có ý nghĩa quan trọng hàng
đầu, nó là tư liệu sản xuất chủ yếu nhất đóng góp vào q trình sản xuất lương
thực thực phẩm khơng những ni sống xã hội mà còn là nguồn hàng xuất khẩu
có giá trị. Hiện nay nước ta đang đứng thứ ba về xuất khẩu gạo trên thế giới, sản
phẩm của chúng ta đã có mặt trên hầu khắp các quốc gia. Do vậy, nghiên cứu về
ruộng đất ln là một đề tài nổi cộm có ý nghĩa vơ cùng to lớn. Nền văn minh
nơng nghiệp lúa nước đã tồn tại trên mảnh đất này hàng nghìn năm kê từ khi lồi
người xuất hiện. Trong tiến trình của lịch sử nó khơng bao giờ tách rời với đời
sống của nhân dân nói chung và ruộng đất vốn dĩ là một hình thức bóc lột của
triêù đình phong kiến đối với nơng dân nghèo. Q trình ấy đã kéo lùi lịch sử
xuống hàng trăm năm để đến ngày nay nước ta vẫn lã một nước nghèo so với thế
giới.
Dọc theo chiều dài của lịch sử dân tộc ta từ thời kỳ dựng nước vấn đề
ruộng đất đã được nhiều sử gia đặc biệt quan tâm. Vào đầu thế kỷ XIX sở hữu
ruộng đất ở nước ta gồm ba loại: Sở hữu Nhà nước, sở hữu ruộng đất cơng làng
xã và sở hữu tư nhân. Trong bài viết này tơi chỉ xin đi sâu hơn vào một bộ phận
ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân ở nửa đầu thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn. Đây là
một loại hình đã phát triển cực thịnh cả về chất lượng và số lượng từ đầu thế kỷ
XVIII. Sự ra đời, tồn tại và phát triển của sở hữu tư nhân về ruộng đất là thuộc
tính của chế độ phong kiến. Sự mở rộng sở hữu lớn của tư nhân về ruộng đất là
bản chất, là chỉ tiêu đánh giá tính điển hình của phương thức sản xuất phong
kiến. Sở hữu ruộng đất nói chung có hai bộ phận: Sở hữu địa chủ lớn, nhỏ và sở
hữu nhỏ của nơng dân tự canh. Cùng với nhiều ngun nhân khác nữa, trong lúc THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

3
I. Thiết chế pháp lý của ruộng đất tư hữu
Bất kể một loại hình sở hữu ruộng đất nào trong lịch sử, muốn tồn tại và
phát triển đều cần phải có những thiết chế pháp lý cần thiết của nó. Loại hình
ruộng đất tư hữu này cũng khơng nằm ngồi quy luật nói trên. Dưới sự cai trị
của triều đình phong kiến nhà Nguyễn mở đầu là Gia Long, hàng loạt các thiết
chế đã được ban hành nhằm quy định rõ những loại ruộng chủ yếu của loại hình
sở hữu tư nhân này đồng thời đặt ra những ngun tắc chung, những quy định
trong cơng cuộc khai hoang ruộng đất.
Các loại ruộng đất tư hữu thời kỳ này bao gồm:
* Loại bản thơn điền thổ của các xã thơn: Loại ruộng này làng xã có
quyền mua bán và tồn quyền quản lý sử dụng. Nhà nước coi là ruộng tư của xã
thơn và do đó thu thuế loại ruộng này theo thuế lệ ruộng đất tư. Như vậy nó
thuộc quyền sở hữu thực sự và dứt khốt của làng xã và nó tồn tại đến tận những
năm 50 của thế kỷ XX. Sử dụng loại ruộng này bằng cách có thể được đem chia
như cơng điền, hay được dùng như các loại ruộng tế lễ, hoặc đem phát canh thu
tơ nhẹ giống như các ruộng tư nhân, thậm chí đem bán đi.
* Các loại ruộng phe, giáp nếu được mua tậu từ ruộng tư , ruộng hậu,
ruộng hương hoả, ruộng giỗ.
Ruộng hậu, ruộng hương hoả, ruộng giỗ là ruộng của tư nhân giao cho
một đồn thể theo những điều kiện nhất định đó đạt một mục đích nhất định .
Ruộng phe, ruộng giáp hay ruộng hậu ... là ruộng tư của các đồn thể ấy,
chỉ đồn thể ấy mới có quyền sử dụng mà thơi.
Đây thực sự là một quan điểm rõ ràng, quan niệm quan phương, chính

Năm 1831 quyết định: Quan lại các cấp khắp nơi trong nước đều phải sức cho
tồn dân và binh lính, bất kể chính hộ hay khách hộ, hãy làm đơn trình xin khai
khẩn cây trồng theo thổ ngơi thích hợp, tất cả những chỗ đất nào còn hoang, dù
đất đó trước là cơng hay tư, ai xin lĩnh trưng trước thì được. Sau 3 năm tính từ
ngày nộp đơn xin, các quan sở tại kiểm tra trực tình làm tờ trình lên trình tỉnh. 3
năm tiếp theo nữa, đối với các ruộng đất trồng lúa, ngơ, đậu, vừng thì khơng kể
trước đó là cơng hay tư đều cho người khai khẩn nhận làm của riêng cho theo
hạng ruộng đất tư bắt đầu thu thuế để tỏ là kích thích.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

5
Quyt nh ny ln u tiờn m ra mt con ng phỏt trin vụ cựng rng
rói v thun li cho rung t t hu . õy thc s l mt quyn t do.
Trờn phng din ton quc cũn cú mt quyt nh khỏc cho phộp lp
rung t t i vi mt loi ngi c bit tc cỏc phm nhõn.
Nhng quyt nh trờn õy m phm vi hiu lc ca nú tri rng trờn ton
quc, to iu kin thun li ln cho s phỏt trin s hu t nhõn v rung t
k c s hu a ch. Ngoi ra cũn mt s quyt nh khỏc nu cú tỏc dng i
vi tng ni c th.
Vớ d: Bc K nm 1822 Nguyn Cụng Tr xin m dõn cp cho lm
rung khai hoang ti Nam nh , sau ba nm thnh rung chiu l rung t
ỏnh thu . Nm 1835, Minh Mnh li bng lũng cho ụng sai cỏc m binh i
khai hoang xó Minh Huyn - Hi Dng khi thnh rung thỡ cp cho lm
rung th nghip, theo l rung t trng thu.
Nam K, s hu t nhõn phỏt trin t lõu mt cỏch t do. n nm 1837
triu Nguyn mi ỏp dng ch cụng in cụng th. Sau 1837 li cú thờm mt
s quyt nh cho phộp lp rung t t mt s ni. Nm 1852 triu Nguyn
cho tt c cỏc tự phm ht hn tr xung khp 6 tnh Nam K cho i khai
hoang, s khai khn c bao nhiờu cho lm th nghip.
Kt hp nhng quyờt nh trờn ton quc v cỏc a phng ta thy rừ

quan tri v rung ng li. Sang th k XIX, Gia Long khụi phc li quyn s
hu rung t ny tr v bn y. Nhng n 1802, ch rung khụng tr v nhn
thỡ Nh nc sung cụng, gp vo rung cụng ca xó thụn s ti.
Ch rung khụng lu tỏn, vn lin vi rung t ca h nhng vỡ lý do
no ú khụng tip tc cy cy c na m nh b hoang thỡ Nh nc sung
cụng.
Nu ch rung n lu khụng chu np thu rung cho Nh nc thỡ rung
t b tch thu. õy cng l mt l chung cho tt c cỏc ch rung trờn ton
quc.
Trng hp tc ot quyn s hu t nhõn v rung t mt cỏnh thng
tay, khụng hp hin, xut phỏt t quyn uy ti cao ca vua trong ch quõn
ch chuyờn ch cc oan. Vic ny cú nhng lý do c th song nú u nm
ngoi hai gii gn v quyn t hu rung t.
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

7
Tt c nhng trng hp mt quyn s hu t nhõn v rung t k trờn
chng t rng quyn t hu rung t vn cú th b Nh nc tc ot trong
mt s iu kin nht nh.
Nh vy quyn t hu rung t c gii hn hai iu kin cú tớnh tiờu
chun: quyn t do mua bỏn v ngha v np thu cho Nh nc. Quyn t hu
ny trong mt vi trng hp cỏ bit phi phc tựng quyn vụ thng ca vua.
Thit ch phỏp lý, quyn t hu rung t bao gm hai mt: c tha
nhn, m rng, xỏc lp, khng nh, ng thi cũn b coi nh, xõm phm v tc
ot.

II. Thu tụ rung t t hu
Vit Nam th k XIX, tụ v thu cú phõn bit nhau nhng s phõn bit
ú khụng hon ton trit , bi vy bt k hỡnh thc tụ no cng mang tớnh
cht thu v ngc li bt k hỡnh thc thu rung no cng mang tớnh cht tụ.