LỜI CẢM ƠN
Đề tài “Phát triển chương trình dạy học học phần giáo dục kỹ năng
sống theo hướng tiếp cận năng lực cho sinh viên khoa Tâm lý – giáo dục
trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng” đã được hoàn thành. Với lòng
biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS.Phan Thị Hồng Vinh đã
tận tình hướng dẫn tôi suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Với tình cảm chân thành, tôi xin cảm ơn các thầy giáo, cô giáo và Hội
đồng khoa học khoa Tâm lý - Giáo dục trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã
tham gia giảng dạy, tư vấn, giúp đỡ, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá
trình học tập và nghiên cứu luận văn.
Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn sự nhiệt tình giúp đỡ của các thầy cô và
các em sinh viên khoa Tâm lý - giáo dục trường Đại học Sư phạm – Đại học
Đà Nẵng đã giúp đỡ, tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành nhiệm vụ học tập và
nghiên cứu.
Tôi xin bày tỏ tình cảm sâu sắc tới gia đình và người thân đã ủng hộ,
động viên, tạo điều kiện để tôi hoàn thành tốt luận văn này.
Dù đã có nhiều cố gắng trong học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận
văn, song luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót. Kính mong các thầy
cô, bạn bè, đồng nghiệp và tất cả những ai quan tâm đến vấn đề nghiên cứu
đóng góp ý kiến để luận văn được hoàn thiện hơn.
Hà Nội, ngày 29 tháng 9 năm 2014
Tác giả
Lê Thị Duyên
1
MỤC LỤC
2
NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
TT Viết tắt Viết đầy đủ
1 KNS Kỹ năng sống
2 GV Giảng viên
3 SV Sinh viên
trình giáo dục còn mang nặng tính lý thuyết, hàn lâm; ít gắn quá trình đào tạo
với nhu cầu thực tiễn”[40]. Do đó yêu cầu phải xây dựng, phát triển và đổi
mới các chương trình giáo dục là cần thiết.
5
Xây dựng và phát triển chương trình theo cách tiếp cận năng lực đang
là một xu thế được nhiều nước chú ý vận dụng bởi ưu thế vượt trội của nó
trong hiệu quả đào tạo, cụ thể như:
- Hướng tới hình thành năng lực thực hiện, thực hành của người học.
- Cho phép cá nhân hóa người học
- Chú trọng vào kết quả đầu ra của chương trình giáo dục.
- Tăng cường năng lực tự học của người học.
- Làm quá trình giáo dục đào tạo ở nhà trường gắn liền thực tiễn cuộc sống.
Hơn nữa tình trạng sinh viên ra trường chưa đáp ứng được nhu cầu của
các cơ sở đào tạo, dẫn đến phải đào tạo lại hoặc tự đào tạo đã được nhiều nhà
nghiên cứu đề cập. Do vậy các chương trình dạy học cần chú trọng phát triển
năng lực của người học đáp ứng được nhu cầu thực tiễn. “Để có thể thực hiện
có hiệu quả triết lý đào tạo theo năng lực thực hiện thì việc trước tiên các
chương trình khung đào tạo nghề cần phải được tổ chức xây dựng và điều
chỉnh theo đúng hướng tiếp cận năng lực thực hiện mà bản chất là dạy nghề
gắn kết giữa lý luận và thực tiễn, giữa học với hành, giữa giáo dục đào tạo
gắn liền với thực tiễn.” [41]
Sinh viên khoa Tâm lý – giáo dục trường Đại học Sư phạm – Đại học
Đà Nẵng được đào tạo nhằm hình thành năng lực thực hành nghề nghiệp liên
quan đến các lĩnh vực tâm lý, xã hội; trong đó rất nhiều sinh viên ra trường
tiến hành giảng dạy KNS tại các trường hoặc các trung tâm giáo dục. Do đó,
để có thể thực hiện tốt công việc này thì việc học tập học phần giáo dục kỹ
năng sống có ý nghĩa quan trọng giúp hình thành và phát triển khả năng sư
phạm cho sinh viên.
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Phát triển
chương trình dạy học học phần giáo dục kỹ năng sống theo tiếp cận năng lực
7
- Tìm hiểu nhu cầu được học chương trình dạy học học phần giáo dục
kỹ năng sống theo tiếp cận năng lực của sinh viên khoa tâm lý giáo dục – Đại
học sư phạm – Đại học Đà Nẵng và của cán bộ giáo viên một số cơ sở giáo
dục trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.
- Đề xuất chương trình dạy học học phần giáo dục kỹ năng sống theo
tiếp cận năng lực đáp ứng nhu cầu của người học. Xin ý kiến chuyên gia về
chương trình và khảo nghiệm một phần chương trình.
6/ Phạm vi nghiên cứu
- Đề tài tìm hiểu thực trạng chương trình dạy học học phần giáo dục kỹ
năng sống theo tiếp cận năng lực cho sinh viên khoa Tâm lý – giáo dục trường
Đại học sư phạm – Đại học Đà Nẵng.
- Trong phạm vi đề tài, với các bước phát triển chương trình đào tạo tác
giả chỉ tiến hành đến bước thực nghiệm chương trình mới phát triển.
- Đề tài tiến hành thực nghiệm một phần của chương trình dạy học học
phần Giáo dục kỹ năng sống mới phát triển theo tiếp cận năng lực.
7/ Phương pháp nghiên cứu
7.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hóa
nhằm xây dựng cơ sở lý luận và giải quyết các nhiệm vụ khác của đề tài.
7.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
7.2.1. Phương pháp điều tra bằng anket
Xây dựng các phiếu hỏi dành cho sinh viên và giảng viên khoa Tâm lý
– giáo dục trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng; Giáo viên và cán bộ
quản lý một số trường phổ thông trên địa bàn thành phố Đà Nẵng để tìm hiểu
nhu cầu tiếp cận chương trình dạy học học phần Giáo dục kỹ năng sống theo
tiếp cận năng lực. Từ đó phát triển chương trình học phần giáo dục KNS theo
cách tiếp cận năng lực.
8
Đây là phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng trong đề tài.
đang hiện hữu như là xu thế toàn cầu và tất yếu trong nhà trường ở mọi cấp
học, là cách tốt nhất để giúp nền giáo dục phát triển gần với thực tế, đặc biệt ở
bậc giáo dục đại học.
Nhu cầu về xây dựng và phát triển các chương trình giáo dục theo tiếp
cận năng lực bắt đầu từ những năm cuối của thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19, khi mà
khoa học kỹ thuật phát triển một cách mạnh mẽ với nhiều thành tựu mới. Từ
đó nảy sinh mâu thuẫn giữa chương trình giáo dục cũ với hệ thống lớp – bài –
khóa học niên chế không đáp ứng và thích nghi kịp thời với sự thay đổi của
xã hội. Do đó, cần đổi mới linh hoạt chương trình giáo dục sao cho gắn liền
với thực tiễn, đáp ứng được yêu cầu của người sử dụng lao động. Mô hình giáo
dục đào tạo theo năng lực ra đời được xem như là mô hình tối ưu nhất giúp gắn
kết những đòi hỏi của thực tế với các chương trình giáo dục trong nhà trường.
Theo yêu cầu đó, vào năm 1968, chính quyền Mỹ đã cấp 100 nghìn đô
la để các trường đại học, cao đẳng tham gia biên soạn chương trình và tài liệu
bồi dưỡng giáo viên dựa trên tiếp cận năng lực thực hiện. Đây là bộ tài liệu
được xây dựng dựa trên chuẩn giáo viên do chính quyền Liên bang Mỹ ban
hành và hiện nay bộ tiêu chuẩn này được phổ biến ở nhiều nước khác nhau
trên thế giới và được đánh giá cao.
10
Từ đó, những năm 1970 đào tạo theo tiếp cận năng lực đã được chấp
nhận và được vận dụng phổ biến ở nhiều nước trên thế giới. Đào tạo theo tiếp
cận này không dùng thời gian quy định cho khóa học mà dùng lượng kiến
thức, kỹ năng theo tiêu chuẩn chuyên môn đã được quy định cho một nghề
làm đơn vị đo.
Năm 1982, William E.Blank đã cho xuất bản tài liệu “Sổ tay phát triển
chương trình đào tạo dựa trên năng lực thực hiện”, cuốn sách đã đề cập đến
những vấn đề cơ bản của giáo dục và đào tạo dựa trên những năng lực, phân
tích nhu cầu của người học, xây dựng hồ sơ năng lực của người học, phát
triển công cụ đánh giá sự hiểu biết và sự thực hiện, cải tiến và quản lý chương
trình đào tạo. Nghiên cứu của ông được ứng dụng rộng rãi và mang lại kết
Tại Hội nghị Thế giới Giáo dục Đại học thế kỷ 21 (Paris, 10/1998) đã
tiến hành thảo luận và xây dựng các chiến lược cơ bản như tăng tính phù hợp,
chất lượng và quản lý tài chính của các cơ sở giáo dục đại học. Theo đó Hội
nghị chỉ rõ “ Cần thiết phải có một cái nhìn mới và mô hình mới của giáo dục
đại học, đó là giáo dục lấy sinh viên làm trung tâm. Để đạt được mục tiêu đó,
chương trình đào tạo cần phải được xây dựng lại sao cho không chỉ nhằm nắm
kiến thức chuyên môn một cách đơn giản mà cần bao gồm việc chiếm lĩnh các
kỹ năng, năng lực giao tiếp, óc phân tích sáng tạo và phê phán, suy nghĩ độc
lập và biết làm việc đồng đội giữa một bối cảnh đa văn hóa” [26 - 73].
Sau đó một năm, văn phòng giáo dục quốc tế của UNESCO (Giơnever,
Thụy Sỹ) đã tổ chức các hội thảo tập huấn về phát triển chương trình tại các
khu vực: Nam – Đông Nam Á (Ấn Độ, tháng 3 – 1999) và Địa Trung Hải
(tháng 11 – 1999) với các thành viên tham gia là các nhà hoạch định chính
sách giáo dục và những người thiết kế, xây dựng chương trình giáo dục của
các quốc gia ở những khu vực trên. Hội thảo đã khẳng định vai trò của việc
phát triển các chương trình giáo dục, cụ thể:[14- 268]
12
- Phát triển chương trình giáo dục là một quá trình liên tục nhằm mục
đích tổ chức tốt hơn cơ hội học tập và tập trung vào các mối tương tác trong
lớp học; hướng vào việc dạy – học – đánh giá.
- Để phát triển chương trình đáp ứng những yêu cầu khác nhau cần tạo
chương trình giáo dục mở gồm chương trình giáo dục hạt nhân và chương
trình giáo dục với phần lựa chọn cho phép học sinh phát huy sở trường.
- Trọng tâm của chương trình giáo dục sẽ là các năng lực cần hình
thành cho người học. Trong đó cần hướng tới hình thành những năng lực
chung nhất để có thể vận dụng kiến thức trong nhiều tình huống khác nhau.
Do đó, khi nói đến xây dựng và phát triển chương trình đào tạo người
ta thường nói đến hai cách tiếp cận: Tiếp cận nội dung và tiếp cận kết quả đầu
ra. Theo đó các nước như Việt Nam, Indonesia chủ yếu sử dụng cách tiếp cận
nội dung; các nước Úc, New Zealand, Thái Lan chủ yếu sử dụng cách tiếp cận
định một cách khái quát với 3 nhóm năng lực mà ở mỗi nhóm có thể bao gồm
nhiều tiểu năng lực, cụ thể:
- Khám phá tiềm năng trí tuệ
- Phát triển bản sắc cá nhân
- Phát triển liên cá nhân, tinh thần công bằng và tham gia cộng đồng.
Đại học Vicotoria (Úc) xác lập 4 khối năng lực: năng lực cốt lõi, năng
lực xuyên văn hóa, năng lực chuyên biệt của chương trình/ ngành đào tạo và
năng lực nghề nghiệp đã được quốc gia thể chế hóa. Trong đó năng lực cốt lõi
bao gồm 10 năng lực khác nhau: Quản trị cá nhân, giao tiếp, quản lý cá nhân,
nghiên cứu và phân tích, quản lý công việc và dự án, làm việc đội nhóm, tinh
thần làm việc vì chất lượng, tác phong chuyên nghiệp, tinh thần trách nhiệm
xã hội và học tập suốt đời.
14
Đại học phoenix – Hoa kỳ đề xuất một chương trình giáo dục với 8
năng lực cốt lõi: giao tiếp bằng ngôn ngữ viết, giao tiếp bằng ngôn ngữ nói,
phân tích định lượng, đọc viết thông tin, tư duy phản biện, kỹ năng liên cá
nhân, kỹ năng và học tập theo nhóm.
Theo đó, chương trình giáo dục của nhiều nước hiện đã được xây dựng
và phát triển dựa trên cơ sở của hệ thống các năng lực kết hợp với những kiến
thức của môn học và được cấu trúc thành ma trận các kết quả cần đạt được ở
người học sau mỗi một trình độ, tương ứng với một thời gian nhất định.
Tóm lại, trên thế giới việc nghiên cứu về xây dựng và phát triển các
chương trình giáo dục theo tiếp cận năng lực đã được quan tâm từ rất sớm,
đặc biệt là ở các nước phát triển. Các nghiên cứu về vấn đề này cũng rất đa
dạng từ việc nghiên cứu bối cảnh của giáo dục theo năng lực, phát triển
chương trình, tổ chức đào tạo đến đánh giá và đưa ra các hệ thống năng lực
cần hình thành cho người học.
1.1.2. Các nghiên cứu trong nước.
Ở Việt Nam cũng có nhiều các tác giả, các công trình nghiên cứu về
xây dựng và phát triển chương trình giáo dục và đào tạo sao cho đáp ứng
bước phân tích tình hình (bối cảnh) để xác định mục tiêu (dưới dạng chuẩn đầu
ra) đến bước kiểm định và đánh giá kết quả thực thi chương trình này.
Trong luận án tiến sỹ về “Kiểm tra đánh giá trong dạy học thực hành
tiếp cận năng lực thực hiện” của tác giả Nguyễn Quang Việt (2006) đã nghiên
cứu một số vấn đề về dạy học thực hành và đánh giá trong dạy học thực hành
nghề theo tiêu chuẩn năng lực thực hiện. Nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở
quy trình và công cụ đánh giá trong dạy học ở các trường dạy nghề.
16
Vào năm 2012 tác giả Lê Thị Hằng đã nghiên cứu luận văn thạc sỹ
“Xây dựng chương trình giáo dục học mầm non theo cách tiếp cận năng lực
thực hiện”. Trong nghiên cứu này tác giả đã trình bày các vấn đề lý luận về
xây dựng chương trình theo tiếp cận năng lực thực hiện, đánh giá chương
trình giáo dục học mầm non cũ và thiết kế các module dạy học theo hướng
tiếp cận năng lực nhằm nâng cao chất lượng đào tạo bộ môn.[20]
Ngoài ra còn có rất nhiều các bài báo viết về năng lực thực hiện đăng
trên tạp chí giáo dục trong thời gian gần đây như: Tác giả Trịnh Xuân Thu với
2 bài viết là “Đào tạo theo năng lực thực hiện – cơ sở cấu trúc học phần rèn
luyện nghiệp vụ sư phạm theo học chế tín chỉ” và “Đổi mới chương trình đào
tạo giáo viên công nghệ theo năng lực thực hiện”; Tác giả Lê Thùy Linh với
bài báo “Thiết kế mục tiêu dạy học môn Giáo dục học theo hướng tiếp cận
năng lực thực hiện”; Tạp chí quản lý giáo dục có đăng bài viết “Vận dụng mô
hình năng lực trong phát triển chương trình đào tạo đại học chính quy ngành
quản lý giáo dục” của PGS.TS Đặng Thị Thanh Huyền. Những bài báo này
bước đầu đã khẳng định vai trò của việc thiết kế chương trình theo tiếp cận
năng lực trong giáo dục nước ta.
Bên cạnh đó, triết lý đào tạo theo hệ thống năng lực đã được đưa lên
bàn nghị sự của giáo dục nghề sau trung học ở Việt Nam từ năm 2006. Cải
cách giáo dục phổ thông sau 2015 đang được chuẩn bị thực hiện cũng được
công bố là một chương trình giáo dục theo cách tiếp cận năng lực. Thế nhưng
định hướng này lại chưa thấy bàn bạc trong việc phát triển các chương trình
năng hợp tác, kỹ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề.
1.2.2. Chương trình dạy học
Chương trình dạy học (Curriculum) xuất phát từ tiếng Latinh có nghĩa
là việc học tập của học sinh giống như cuộc đua và để đi đến đích họ phải
vượt qua rất nhiều vật cản (các môn học). Rất nhiều tác giả đã đưa ra những
18
định nghĩa khác nhau về chương trình. Phần lớn các tác giả quan niệm rằng
chương trình bao gồm những môn học với mục tiêu và nội dung rõ ràng. Hiện
nay, chương trình dạy học bao gồm cả mục tiêu, nội dung và hướng dẫn cách
thực hiện chương trình.
Chương trình dạy học là một bản thiết kế tổng thể cho một hoạt động
đào tạo. Bản thiết kế đó cho ta biết mục tiêu, nội dung, phương pháp, cách
thức kiểm tra, đánh giá kết quả học tập và những mặt này được sắp xếp theo
một tiến trình và thời gian biểu chặt chẽ.
Khi chương trình được xây dựng và thực thi cần lưu ý là: có thể có
những vấn đề xảy ra ngoài kế hoạch trên lớp học. Do đó, không nên xem
chương trình như một bản kế hoạch cứng nhắc nhất định phải tuân theo mà là
một hoạt động mềm dẻo của GV và học viên trong điều kiện cụ thể.
1.2.3. Phát triển chương trình dạy học
Phát triển là sự biến đổi hoặc làm biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến
rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp.[33]
Phát triển chương trình dạy học được dùng khi chương trình dạy học
được coi là quá trình liên tục, hoàn thiện và phát triển chứ không phải là một
trạng thái hay một giai đoạn cô lập, tách rời. Thực chất có thể hiểu đó là các
đợt cải cách giáo dục để đổi mới/ điều chỉnh chương trình.
Như vậy, phát triển chương trình dạy học là một quá trình thiết kế,
điều chỉnh, sửa đổi dựa trên việc đánh giá thường xuyên liên tục chương
trình cũ ở tất cả các khâu của quá trình phát triển chương trình. Sản phẩm
của quá trình này là một bản kế hoạch mô tả chương trình giáo dục đầy đủ từ
mục tiêu, nội dung, phương pháp đào tạo, các phương tiện hỗ trợ, cách thức
tựu trung lại thì năng lực nghề nghiệp được cấu thành bởi 3 thành tố sau:
20
+ Tri thức chuyên môn
+ Kỹ năng hành nghề
+ Thái độ đối với nghề
Như vậy, năng lực là khả năng có sẵn hay có được do trải qua quá
trình đào tạo, huấn luyện để thực hiện có hiệu quả một hoạt động nào đó.
Năng lực khác với kiến thức và kinh nghiệm, song giữa kiến thức và
năng lực có mối quan hệ hỗ trợ qua lại không thể tách rời. Năng lực thực hiện
được biểu hiện ở nhiều cấp độ khác nhau, thông thường, năng lực thực hiện
bao gồm: năng lực tái tạo và năng lực sáng tạo. Ở trình độ tái tạo, chủ thể chỉ
tiến hành hoạt động có kết quả khi làm theo mẫu có sẵn. Với trình độ sáng
tạo, chủ thể tiến hành hoạt động theo cách thức mới với hiệu quả cao hơn.
1.2.5. Tiếp cận năng lực
Tiếp cận hiểu một cách thông thường là tiến gần đến một ai đó, một vật
gì đó. Trong lý luận về phát triển chương trình, thuật ngữ tiếp cận chỉ cách
thức vận dụng một số phương pháp để tìm hiểu, thiết kế một chương trình
giáo dục. Từ góc độ này, có thể thấy ý nghĩa của thuật ngữ tiếp cận nghiêng
nhiều về quan điểm thiết kế chương trình.
Tiếp cận năng lực là một cách tiếp cận hiện nay được phổ biến trên
toàn thế giới. Cốt lõi của tiếp cận này là chú trọng vào việc nâng cao chất
lượng và hiệu quả của việc thực hiện nhiệm vụ. Hiện nay, tiếp cận năng lực
được sử dụng như một phương tiện gắn kết những đòi hỏi của thực tiễn với
các chương trình giáo dục và đào tạo. Cách tiếp cận này được sử dụng để xác
định những năng lực cụ thể, từ đó xác định cách thức nâng cao chất lượng và
hiệu quả của thực hiện nhiệm vụ, thống nhất các khả năng của cá nhân với các
năng lực cốt lõi.
Những ưu điểm của tiếp cận dựa trên năng lực là:
21
Thứ nhất: Tiếp cận năng lực cho phép cá nhân hóa việc học, trên cơ sở
Yêu cầu Các hoạt động Các hoạt động
Yêu cầu đổi mới CT
Lên kế hoạch phát triển CT
Thiết kế/ cải tiến CT
Thực nghiệm CT
Thể chế hóa CT
Môi trường truyền bá đánh giá
Các lý thuyết Các hoạt động Các hoạt động
Và mô hình phổ biến đánh giá
ảnh hưởng Các hoạt động đánh giá liên tục
Hình 1.1. Quá trình phát triển chương trình dạy học
Các khâu này là liên tục và tác động trực tiếp đến nhau, chẳng hạn khi
phát triển một chương trình dạy học nào đó thường phải đánh giá chương
trình dạy học hiện hành xem nó có phù hợp và hiệu quả không? Sau đó tiến
23
hành phân tích tích tình hình (những nhu cầu của việc đổi mới từ người học
và xã hội). Nếu chương trình không phù hợp và có yêu cầu của sự đổi mới,
chúng ta sẽ tiến hành xây dựng các kế hoạch phát triển chương trình.
Khi lên kế hoạch phát triển chương trình, cần xác định cụ thể mục đích,
mục tiêu của việc phát triển chương trình. Từ mục tiêu này sẽ xác định nội
dung dạy học, lựa chọn các phương pháp giảng dạy thích hợp, các phương
pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập. Đồng thời xác định rõ các nguồn lực
để phát triển chương trình, gồm: Nguồn lực về giáo viên, người học; nguồn
lực về các cơ quan liên đới, các chuyên gia; các phương pháp tiếp cận chương
trình dạy học trong tương lai; thời gian và kinh phí phát triển chương trình;
địa điểm, hình thức phát triển chương trình. Trong quá trình lập kế hoạch, cần
phải tiến hành các hoạt động truyền bá và phổ biến nhằm giúp cho việc phát
triển chương trình đạt được hiệu quả mong muốn. Việc lên kế hoạch phát triển
chương trình mới phụ thuộc vào phạm vi hoạt động của chương trình. Vì vậy
nó có thể diễn ra trong vài tháng hoặc có thể một vài năm.
1.3.2.1. Đặc điểm chương trình dạy học theo tiếp cận năng lực
a/ Yêu cầu của xu thế toàn cầu hóa về phát triển chương trình dạy học
theo tiếp cận năng lực
Bước sang thế kỷ XXI, do tốc độ phát triển của xã hội hết sức nhanh
chóng với những biến đổi liên tục và khôn lường. Để chuẩn bị cho thế hệ trẻ
đối mặt và đứng vững trước những thách thức của đời sống, vai trò của giáo
dục ngày càng được các quốc gia chú trọng và quan tâm hơn bao giờ hết. Do
đó việc thay đổi, cải tiến, phát triển chương trình giáo dục được nhiều nước
25
Copyright: Tài liệu đại học ©