Phần I: NỘI DUNG CỦA THẾ GIỚI QUAN DUY VẬT BIỆN CHỨNG
1.1 Quan điểm duy vật về thế giới
Trong lịch sử triết học, các nhà triết học trước hết phải giải đáp vấn đề
bản chất của thế giới là gì? Là vật chất hay tinh thần? Các nhà triết học cho
rằng, bản chất của thế giới là vật chất. Ngược lại, các nhà triết học duy tâm lại
cho rằng, bản chất của thế giới là tinh thần. Quan điểm của các nhà triết học
duy vật cũng không ngừng được bổ sung và phát triển gắn liền với sự phát
triển của khoa học và thực tiễn. Kế thừa tư tưởng của nhà triết học duy vật và
căn cứ vào thành tựu khoa học tự nhiên, chủ nghĩa duy vật biện chứng đi đến
khẳng định rằng: Bản chất của thế giới là vật chất; thế giới thống nhất ở tính
vật chất và vật chất là thực tại khách quan tồn tại độc lập với ý thức, quyết
định ý thức và được ý thức phản ánh.
Những nội dung trên không phải là sự sáng tạo thuần túy từ tư duy của các
nhà duy vật biện chứng mà nó là sự khái quát các thành tựu của khoa học tự
nhiên. Bản chất của vật chất và tính thống nhất vật chất của thế giới được
chứng minh không phải bằng vài ba lời khéo léo của kẻ làm trò ảo thuật mà
bằng một sự phát triển lâu dài, khó khăn của triết học và khoa học tự nhiên.
1.2 Tính thống nhất vật chất của thế giới
Đối lập với các nhà duy tâm, chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng
“bản chất thế giới là vật chất”, do đó điều nhận thấy đầu tiên là tính thống
nhất của thế giới thể hiện ở:
- Chỉ có một thế giới duy nhất và thống nhất, đó là thế giới vật chất, không có
và không thể có một thế giới không vật chất nằm cạnh thế giới vật chất.
- Tất cả các sự vật hiện tượng đều là những dạng tồn tại cụ thể của vật chất
hay là những thuộc tính của vật chất.
- Các sự vật hiện tượng trong thế giới đề có mối liên hệ vật chất với nhau,
đều là nguyên nhân và kết quả của nhau, đều bị chi phối bởi các quy luật
chung giống nhau.
Trước Mác, chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng về cơ bản bị tách rời
nhau. Chủ nghĩa duy vật tuy có chứa đựng một số tư tưởng biện chứng nhất
định, nhưng nhìn chung phương pháp siêu hình giữ vai trò giữ vai trò thống trị

Vật chất với tư cách là phạm trù triết học đã có lịch sử phát triển trên
2500 năm. Ngay từ thời cổ đại, xung quanh phạm trù vật chất đã diễn ra nhiều
cuộc đấu tranh không khoan nhượng giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy
2
tâm. Chủ nghĩa duy tâm quan niệm, bản chất của thế giới là một bản nguyên
tinh thần, còn vật chất chỉ được quan niệm là sản phẩm của bản nguyên tinh
thần ấy. Còn chủ nghĩa duy vật quan niệm, bản chất của thế giới, thực thế của
thế giới là vật chất – cái tồn tại vĩnh viễn, tạo nên mọi sự vật, hiện tượng cùng
với những thuộc tính của chúng.
Quan niệm của các nhà triết học duy vật trước Mác về vật chất tuy có
những ưu điểm trong việc giải thích cơ sở vật chất của sự tồn tại giới tự nhiên
nhưng về căn bản vẫn còn nhiều hạn chế như: không hiểu chính xác bản chất
của các hiện tượng ý thức cũng như mối quan hệ giữa ý thức với vật chất;
không có cơ sở để xác định những biểu hiện của vật chất trong đời sống xã
hội… Hạn chế đó tất yếu dẫn đến quan điểm duy vật không triệt để khi giải
quyết các vấn đề về giới tự nhiên, các nhà duy vật đứng trên quan điểm duy
vật nhưng khi giải quyết những vấn đề xã hội họ đã “trượt” sang quan điểm
duy tâm.
Trong bối cảnh lịch sử đó, V.I.Lênin đã tiến hành tổng kết những thành
tựu khoa học tự nhiên cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX và từ nhu cầu của cuộc
đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm, Người đã vạch rõ ý đồ xuyên tạc những
thành tựu khoa học tự nhiên của những nhà triết học duy tâm, khẳng định bản
chất vật chất của thế giới và đưa ra định nghĩa kinh điển về vật chất:
“Vật chất là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được
đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại,
phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”
Thứ nhất, cần phân biệt khái niệm “vật chất” với tư cách là phạm trù
triết học với khái niệm “vật chất” được sử dụng trong các khoa học chuyên
ngành.
Thứ hai, thuộc tính cơ bản nhất, phổ biến nhất của mọi tồn tại vật chất

thời là nhân tố định hướng đối với sự phát triển và quyết định mức độ biểu
hiện của các yếu tố khác.
1.3.3 Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức
a. Vai trò của vật chất đối với ý thức
Trong mối quan hệ với ý thức, vật chất là cái có trước, ý thức là cái có
sau, vật chất là nguồn gốc của ý thức, vật chất quyết định ý thức, ý thức là sự
phản ánh đối với vật chất.
4
Ý thức là sản phẩm của một dạng vật chất có tổ chức cao, là bộ óc người
nên chỉ khi có con người mới có ý thức. Trong mối quan hệ giữa con người với
thế giới vật chất thì con người là kết quả quá trình phát triển lâu dài của thế
giới vật chất, là sản phẩm của thế giới vật chất. Kết luận này đã được chứng
minh bởi sự phát triển lâu dài của khoa học về giới tự nhiên. Nó là một bằng
chứng khoa học chứng minh quan điểm: vật chất có trước, ý thức có sau.
Các yếu tố tạo thành nguồn gốc của ý thức (nguồn gốc tự nhiên, nguồn
gốc xã hội) đều là do chính bản thân thế giới vật chất hoặc là những dạng tồn
tại của vật chất hình thành, cho nên vật chất là nguồn gốc của ý thức.
Ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, là hình ảnh chủ quan về thế giới
vật chất nên nội dung của ý thức được quyết định bởi vật chất. Sự vận động và
phát triển của ý thức, hình thức biểu hiện của ý thức bị các quy luật sinh học,
các quy luật xã hội và sự tác động của môi trường sống quyết định. Những yếu
tố này thuộc lĩnh vực vật chất nên vật chất không chỉ quyết định nội dung mà
còn quyết định cả hình thức biểu hiện cũng như mọi sự biến đổi của ý thức.
b. Vai trò của ý thức đối với vật chất
Trong mối quan hệ với ý thức, vật chất là cái có trước, ý thức có thể tác
động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người.
Ý thức chỉ đạo mọi hoạt động của con người. Con người muốn thay đổi
hiện thực thì con người phải tiến hành những hoạt động vật chất. ý thức trang
bị cho con người về mặt tri thức, trên cơ sở ấy con người xác định mục tiêu, đề
ra phương hướng, xây dựng kế hoạch, lựa chọn phương pháp, biện pháp, công

thể hiện ở chỗ xã hội có những quy luật vận động, phát triển riêng và sự vận
động, phát triển của xã hội phải thông qua hoạt động có ý thức của con người
đang theo đuổi những mục đích nhất định.
- Sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xã hội, phương thức sản xuất
quyết định quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần, nói chung tồn tại
xã hội quyết định ý thức xã hội.
Triết học Mác đã khẳng định rằng, chỗ khác nhau căn bản giữa con
người với động vật là con người không chỉ dựa vào những cái đã có sẵn trong
tự nhiên mà bằng lao động sản xuất, tác động tích cực vào tự nhiên, cải tạo tự
nhiên nhằm tạo ra của cải vật chất cho đời sống của mình. Sản xuất vật chất là
cơ sở của đời sống xã hội. Lịch sử tồn tại và phát triển của xã hội gắn liền với
lịch sử phát triển của sản xuất ra của cải vật chất.
6