B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP.HCM
NGUYN HNG HNH

SINH K BN VNG CHO CÁC H DÂN TC
THIU S SNG TI CÁC VÙNG NH CANH,
NH C. TÌNH HUNG HUYN V XUYÊN –
TNH HÀ GIANG
Chuyên ngành : Kinh t phát trin
Mã s : 60.31.05

ii

LI CM N
Tôi xin gi li cm n đn quý Thy, Cô ti Chng trình Ging dy Kinh t Fulbright đã
truyn nhng kin thc quý báu, to đng lc và cm hng cho tôi trong sut quá trình hc
tp và làm lun vn. c bit, tôi xin gi li cm n sâu sc đn TS. Trn Tin Khai –
Ngi hng dn lun vn cho tôi. S hng dn nhit tình, và nhng chia s, góp ý quý
báu ca Thy đã giúp tôi có nhng ý tng, hng đi và lp lun logic cho lun vn.
Cm n ch Vàng Th Dí (xã Thanh Thy – huyn V Xuyên), anh Vàng Mí Dình (xã Bch
Ngc – huyn V Xuyên), và anh Thào Mí L (xã Thun Hòa – huyn V Xuyên) đã làm
phiên dch, và giúp tôi trong quá trình làm quen, tìm hiu và trao đi vi các h dân tc
Mông sng ti các đim nghiên cu.
Cm n các anh, ch hc viên lp MPP4, MPP3, bn bè và gia đình đã luôn ng h và to
điu kin tt nht đ tôi hoàn thin lun vn ca mình.
iii

TÓM TT
i vi Hà Giang – mt tnh min núi  cc Bc ca Vit Nam, vic thc hin chính sách
đnh canh, đnh c đã giúp nhiu h dân có cuc sng tt hn. Nhng vic đánh giá hiu
qu chính sách mt cách c th, rõ ràng thì vn là mt vn đ b ng. Do đó, trên góc đ
sinh k, tác gi đã thc hin đ tài “Sinh k bn vng cho các h dân tc thiu s sng ti
các vùng đnh canh, đnh c. Tình hung huyn V Xuyên – tnh Hà Giang”. Áp dng
khung sinh k bn vng ca DFID vi đi tng là ngi dân tc Mông, kt qu nghiên
cu cho thy:
Tuy có s h tr t các d án đnh canh, đnh c và t chính quyn đa phng ni tip
nhn nhng sinh k ca các h dân tc Mông sng ti các vùng đnh canh, đnh c hin
nay cha bn vng. H còn gp nhiu khó khn nh: trình đ nhân lc còn thp; đt sn

2TCHNG 1. GII THIU2T 1
2T1.1 Bi cnh nghiên cu2T 1
2T1.2 Mc tiêu nghiên cu2T 2
2T1.3 Câu hi nghiên cu2T 2
2T1.4 i tng và phm vi nghiên cu2T 2
2T1.5 Cu trúc ca lun vn2T 2
2TCHNG 2. TNG QUAN C S LÝ THUYT2T2T
VÀ CÁC KT QU NGHIÊN CU
LIÊN QUAN 3
2T2.1 Các khái nim2T 3
2T2.2 Khung sinh k bn vng ca DFID2T 3
2T2.3 Các nghiên cu liên quan2T 4
2TCHNG 3. THIT K NGHIÊN CU2T 7
2T3.1 Vn đ nghiên cu2T 8
2T3.2 Chn đim nghiên cu2T 8
2T3.3 Phng pháp thu thp s liu2T 9
2T3.4 Phng pháp phân tích2T 10
2TCHNG 4. KT QU NGHIÊN CU2T 11
2T4.1 Chính sách đnh canh, đnh c ca tnh Hà Giang2T 11
2T4.1.1 H tr ban đu t các d án đnh canh, đnh c2T 11
2T4.1.2 H tr t phía chính quyn đa phng ni đnh canh, đnh c2T 12
2T4.2 Ngun vn sinh k ca các h dân tc Mông sng ti các đim đnh canh, đnh c2T 12
2T4.2.1 Ngun vn con ngi2T 12
v

2T4.2.2 Ngun vn t nhiên2T 17
2T4.2.3 Ngun vn tài chính2T 20
2T4.2.4 Ngun vn vt cht2T 22
2T4.2.5 Ngun vn xã hi2T 25
2T4.3 Bi cnh d gây tn thng2T 28

CSXH

Chính sách xã hi
DFID
UK Department for International
Development
B Phát trin Quc t - Vng quc
Anh
DTTS

Dân tc thiu s


im
CC

nh canh đnh c
HG

H gia đình
Q

Quyt đnh
SLF
Sustainable Livelihoods Framework
Khung sinh k bn vng
TB

Trung bình
TH

2TUBng 4.3: Trình đ hc vn ca các h gia đìnhU2T 15
2TUBng 4.4: T l h có thành viên mi, có đt khai phá/mua thêm sau đnh canh, đnh cU2T . 19
2TUBng 4.6: Tình trng nhà  ca các h gia đìnhU2T 23
2TUBng 4.7: Tài sn sinh hot ca các h gia đìnhU2T 24
2TUBng 4.8: Tài sn sn xut ca các h gia đìnhU2T 25
2TUBng 5.1: Phân cp và phân k thc hin các kin ngh chính sáchU2T 36
DANH MC HÌNH V
2TUHình 3.1: Quy trình nghiên cuU2T 7
2TUHình 3.2: V trí các đim nghiên cuU2T 8
2TUHình 4.1: T l nam, n trong đ tui lao đngU2T 13
2TUHình 4.2: T l dân s ph thucU2T 14
2TUHình 4.3: T l ngi s dng các ngôn ngU2T 16
2TUHình 4.4: Din tích đt đc phân trung bình (mUP
2
PU/khu)U2T 18
2TUHình 4.5: T l h gia đình vay vnU2T 21
2TUHình 4.6: Ngun gc nhà  ca các h gia đìnhU2T 23
2TUHình 4.7: Mng li quan h xã hi ca các h gia đìnhU2T 25
2TUHình 4.8: T l h có thành viên tham gia các t chc hi, đoàn thU2T 27

DANH MC HP
2TUHp 4.1: nh hng ca khong cách gia các ln sinh ngn đn sc khe ngi ph nU2T 15
2TUHp 4.2: Suy ngh ca ngi dân v giy chng nhn quyn s dng đtU2T 20
2TUHp 4.3: Câu chuyn v tham gia hp thônU2T 28
2TUHp 4.4: La chn ging ngô đ gieo trng ti các đim đnh canh, đnh cU2T 30 viii

DANH MC PH LC

dng li  các hng mc san i, đn bù gii phóng mt bng, làm đng giao thông… Các
hng mc công trình nhm đm bo n đnh cuc sng và n đnh sn xut cho ngi dân
nh đt sn xut, công trình phúc li cha đc chú ý đu t…”.
Xét riêng tnh Hà GiangP0F
1
P, toàn tnh có 728 h, tng ng 3.526 khu là ngi dân tc
Mông đc th hng chính sách CC (Th tng Chính ph, 2009). Tính đn nm
2010, Tnh mi thc hin đc 25% k hoch, tng ng 179 h (Hoàng Ngc, 2011). 
nhiu vùng CC trong tnh, sau khi CC trong mt thi gian dài, hu ht ngi dân
cha n đnh đc cuc sng, vn thuc din h nghèo, cn nghèo, và còn nhiu khó khn
nh: thiu đt sn xut, thiu nc sinh hot (Khánh Toàn, 2012; Nguyn Phi Anh, 2011).
Trong khi đó, Tnh cha có nghiên cu nào v cuc sng ca ngi dân sau CC. Vn
đ chính sách đt ra là cn phi đánh giá hiu qu ca chính sách CC đ có gii pháp
nhm ci thin đi sng ca các h DTTS hin đang sng ti các vùng CC và làm c s
đ điu chnh chính sách cho các d án CC tip sau.
Vì vn đ đi sng ca ngi dân bao hàm nhiu khía cnh khác nhau nên tôi chn cách
tip cn theo khung sinh k bn vng (SLF) ca B Phát trin Quc t - Vng quc Anh
(DFID) đ nghiên cu, và đánh giá hiu qu ca chính sách. Kt qu nghiên cu ca đ tài
có th áp dng đ thc hin chính sách CC cho các h DTTS đang sng ti các vùng 1
Là tnh có điu kin tng đi phc tp, ch yu là đi núi và sn dc, đc chia làm 3 tiu vùng: vùng
cao núi đá phía Bc, vùng cao núi đt phía Tây, và vùng núi thp. Hà Giang có 22 dân tc cùng sinh sng,
trong đó đông nht là ngi dân tc Mông (Cng thông tin đin t tnh Hà Giang, 2010).
2

CC  mt s tnh min núi có điu kin gn tng đng vi Hà Giang nh: Yên Bái,
Cao Bng, in Biên, Lào Cai…
1.2 Mc tiêu nghiên cu

thng, duy trì hoc ci thin nng lc và tài sn  c hin ti và tng lai mà không làm
hao mòn các ngun tài nguyên thiên nhiên.
Dân tc thiu s: Là nhng dân tc có s dân ít hn so vi dân tc đa s trên phm vi lãnh
th mt nc (Chính ph, 2011). Theo kt qu cuc tng điu tra dân s và nhà  ngày
01/4/2009, dân tc Mông chim 1,24% tng dân s c nc. Trong khi dân tc Kinh chim
hn 80% tng dân s c nc. c đim ca ngi dân tc Mông đc trình bày trong ph
lc 1.
nh canh đnh c: Là phng thc c đnh đa bàn sn xut và c trú. Có hai hình thc
CC là xen ghép và tp trung. Hình thc tp trung là vic t chc CC cho các h dân
v sinh sng ti các vùng CC mi, phù hp vi quy hoch b trí, sp xp dân c đc
cp có thm quyn phê duyt. Hình thc xen ghép là vic t chc CC cho các h dân
v sinh sng xen ghép vi các h dân s ti  các thôn, bn đã có (UBDT, 2007). Trong
khuôn kh bài vit, tác gi s nghiên cu v hình thc CC tp trung.
Vùng đnh canh đnh c: Ni tp trung dân c trong mt phm vi lãnh th nht đnh nhm
n đnh sn xut và đi sng ca ngi dân (Vin t đin hc và bách khoa toàn th Vit
Nam, 2013).
2.2 Khung sinh k bn vng ca DFID
Theo DFID (1999), đ hiu rõ v sinh k ca ngi dân cn phi phân tích 5 vn đ sau:
- Các ngun vn sinh k bao gm: ngun vn con ngi, t nhiên, tài chính, vt cht, và xã
hi. Trong đó, ngun vn con ngi gm: các k nng, kin thc, kh nng lao đng, sc
khe và th lc ca các thành viên trong h gia đình (HG) đ theo đui các chin lc
sinh k khác nhau và đt đc các mc tiêu sinh k. Ngun vn t nhiên là các ngun lc
t nhiên có ích cho hot đng sinh k ca HG mà các h có th s dng đ phc v cuc
4

sng. Ngun vn tài chính là các ngun lc tài chính mà HG s dng đ đt đc các
mc tiêu sinh k. Có hai ngun chính là ngun sn có và ngun vn thng xuyên. Ngoài
ra, cn k đn các ngun vn vay t các kênh tín dng chính thc và phi chính thc.
Ngun vn vt cht gm có ngun vn gn vi cng đng (h thng c s h tng) và gn
vi HG (tài sn sinh hot, tài sn phc v sn xut). Ngun vn xã hi đc th hin 

nuôi ca ngi dân còn yu; Din tích đt sn xut ngày càng thiu so vi quy mô dân s
ngày càng tng, và đ màu m ca đt gim do quá trình canh tác lâu dài; Kh nng tip
cn vi các ngun vn vay ca h cng b hn ch.
 tài “Các nhân t h tr và cn tr h nghèo tip cn các ngun vn sinh k đ gim
nghèo bn vng” ca Phm Bo Dng (2009) đã xác đnh các yu t thúc đy và cn tr
các h nghèo (trong đó có các h là DTTS) theo tng nhóm ngun vn sinh k trong khung
SLF ca DFID. Các yu t thúc đy bao gm: lc lng lao đng tr, đông; qu đt có th
khai hoang còn nhiu; đc tip cn vi nhiu ngun vn, đc vay vn và s dng vn
vay hiu qu; đc Nhà nc xây dng c s h tng (CSHT) thit yu. Các yu t cn tr
bao gm: trình đ vn hóa, chuyên môn thp; khong cách đa lý t nhà đn các ni cung
cp dch v y t, giáo dc ln; CSHT kém; tp quán canh tác lc hu; cht lng và đa th
đt xu; s hòa nhp ca ngi dân vi cng đng xung quanh.
Nghiên cu v “Nghèo ca các dân tc thiu s  Vit Nam: Hin trng và thách thc 
các xã thuc chng trình 135 giai đon II, 2006-2007” ca Phm Thái Hng, Lê ng
Trung & Nguyn Vit Cng (2011) đã ch ra rng ngi nghèo là ngi DTTS chim t
l ngày càng cao trong tng dân s nghèo. Sinh k ca các h DTTS ch yu da vào nông
nghip di hình thc t cung t cp, và thng không sn xut các loi cây hoa màu, cây
công nghip có giá tr kinh t cao. Do đó, đt đai đc xem là tài sn vt cht quan trng
nht đi vi h. Kh nng nói tho ting ph thông (sau đây gi là ting Kinh) m ra c
hi cho các h DTTS trong vic nâng cao trình đ hc vn, tip cn thông tin th trng, và
s dng các dch v công nh y t, giáo dc, v.v…
 tài “Thc trng đi sng kinh t xã hi các h gia đình sau tái đnh c: Vn đ và gii
pháp” ca Lê Vn Thành và cng s (2008) đc tin hành  TP H Chí Minh vi đi
tng nghiên cu là các HG phi di di ch  theo chng trình tái đnh c ca thành
ph. Kt qu nghiên cu cho thy khi các HG phi di di đn ch  mi h s phi đi
mt vi nhng thay đi v vic làm, thu nhp, giáo dc, y t, nhà , các điu kin sinh
6

hot, và các quan h xã hi. Và s giúp đ t phía chính quyn đa phng là rt quan
trng trong vic giúp ngi dân thích nghi, hòa nhp vi cuc sng mi.

làm khung phân tích cho nghiên cu ca mình vi quy trình nghiên cu nh sau:
Hình 3.1: Quy trình nghiên cu

Thu thp d liu
Chn đim nghiên cu
Vn đ nghiên cu
D liu s cp

D liu th cp
Phng vn
HG
Quan sát
thc đa

Phng vn
nhóm
Thc trng sinh k:
- S h tr t phía Nhà nc.
- Bi cnh d b tn thng.
- Các ngun vn sinh k.
- Chin lc và kt qu sinh k
ánh giá hiu qu chính sách CC:
- Chính sách CC.
- Mc tiêu ca HG khi đn CC.
- S thay đi sinh k ca HG sau CC.

- Báo cáo phát trin kinh t -
xã hi ca các xã có đim
CC.
- Các chính sách có liên


Chú thích:
- Du sao: Xã Cán T
- Du tròn: 3 đim CC
- ng mi tên: Hng di
chuyn
9

Bng 3.1: c đim ca các đim nghiên cu
im CC
c đim
Nm CC
S h
Thôn Minh Thành
– xã Bch Ngc
- Cách trung tâm xã 8km
- Cách trung tâm huyn 28km
2007
11
Thôn Giang Nam
– xã Thanh Thy
- Cách trung tâm xã 1km
- Cách trung tâm huyn 40km
2004
17
Thôn Hòa Sn
– xã Thun Hòa
- Cách trung tâm xã 8km
- Cách trung tâm huyn 37km
2004

đó, phng pháp thng kê mô t đc s dng đ làm rõ v bi cnh, thc trng sinh k
ca các h dân tc Mông ti các đim nghiên cu. Phng pháp phân tích so sánh đc
dùng đ phân tích s khác nhau v sinh k  3 đim nghiên cu, và phân tích v hiu qu
ca chính sách CC (bng cách so sánh kt qu sinh k hin nay ca các HG vi mc
tiêu ca chính quyn, và mc tiêu ca các h trc khi chuyn đn các đim CC).
Phng pháp phân tích đnh tính đc dùng đ phân tích, đánh giá v mt đc và cha
đc ca chính sách CC, v nhng khó khn, thun li, các nhân t quyt đnh hay h
tr các h dân đm bo đc ngun sinh k bn vng.

11

CHNG 4. KT QU NGHIÊN CU
4.1 Chính sách đnh canh, đnh c ca tnh Hà Giang
Trong giai đon t 2003 cho đn nay, cn c đ thc hin các d án CC cho đng bào
DTTS ca tnh là hai quyt đnh ca Th tng Chính ph nh sau: Q s 33/2007/Q-
TTg (Ph lc 4) và Q s 190/2003/Q-TTg (Ph lc 5). Trong đó, đim Thanh Thy và
Thun Hòa thc hin theo Q s 190/2003/Q-TTg. im Bch Ngc thc hin theo c 2
quyt đnh trên.
Mc tiêu chung ca các d án CC là đm bo các h dân có nhà , đt , đt sn xut,
đc tip cn vi các h thng CSHT thit yu (gm: đng giao thông, đin, thy li, lp
hc, trm y t), đc s dng đin, nc hp v sinh; không còn h đói, gim s h nghèo.
Các h dân khi đn đim CC nhn đc hai ngun h tr di đây.
4.1.1 H tr ban đu t các d án đnh canh, đnh c
Theo kt qu phng vn, các h dân  c 3 đim nghiên cu khi di chuyn đn ni  mi
theo d án CC ca tnh đu đc hng các chính sách h tr ban đu ging nhau. Các
chính sách này bao gm:
- H tr chi phí cho các h dân đi xem ni  mi đ h bit hin trng đim CC, và làm
c s đ h ra quyt đnh có đng ý đn sng hay không.
- H tr các h dân di chuyn nhà ca, vt dng, đ đc, gia súc, gia cm… đn đim
CC bng ô tô.

. Bch Ngc
. Thun Hòa
. Thanh Thy
TB
Quy mô h (ngi/h)
5,9
6,2
5,6
5,88
S h sinh con th 3 tr lên
55%
83%
76%
71%
S lao đng (ngi/h)
3,8
3,7
3,1
3,51 Hu ht các HG  c 3 đim nghiên cu có hai th h cùng sinh sng, trung bình mi h
có 5,88 thành viên. Trong đó, lc lng lao đng tng đi di dào, trung bình có 3,51
ngi/h. S h sinh con th ba tr lên còn nhiu, trung bình là 71%. Khong cách gia
các ln sinh cng ngn, thng t 2-3 nm.  tui kt hôn thng t 18-20 tui. iu này
là do các h dân vn duy trì phong tc, tp quán sinh sng ca mình  ni  c. H có nhu
cu rt ln v lao đng khi canh tác trên các vùng núi đá cao, vi phng tin chuyên ch 2

3
Tên gi ca chic gùi, có ming hình tròn, dáng vuông, có nhiu kích c, nguyên liu đan là tre, na, và dây
mây rng.
4
Cách tính xem ph lc 8.
35%
32%
28%
32%
27%
26%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
. Bch Ngc . Thun Hòa . Thanh Thy
Nam
N
14

Hình 4.2: T l dân s ph thuc

Tình trng sc khe
Sc khe ca các thành viên có nh hng rt ln đn các hot đng sinh k ca HG.
Sc khe tt s giúp các h theo đui các chin lc sinh k tt hn. Ngc li, sc khe
43%
64%
79%
5%
5%
4%
. Bch Ngc
. Thun Hòa
. Thanh Thy
T l ph thuc tr T l ph thuc già
15

Hp 4.1: nh hng ca khong cách gia các ln sinh ngn đn sc khe ngi ph
n
Anh Tráng Mí L, sinh nm 1988, sng ti xã Thun Hòa. V anh sinh nm 1983. Trong 5 nm
t 2005 – 2010, v chng anh đã sinh đc 4 cháu. Tính trung bình thì trong 3 nm, anh ch sinh
đc 2 cháu. Hin sc khe ca v anh rt yu, ch thng xuyên b đau bng do nh hng ca
vic sinh n. Ch ch có th giúp anh các công vic vt trong gia đình nh nu cm, git đ…
Và gi gia đình ch có mt lao đng chính duy nht là anh, vi gánh nng là mt v và 4 con
còn nh. Ngun: Tác gi ghi nhn t điu tra kho sát
Trình đ hc vn
Trung bình 3 đim nghiên cu có đn 23% dân s mù ch (không bit đc, bit vit ting
Kinh). H đu là các bc cha m trong đ tui t 40 tr lên. Còn t 30 – 40 tui thì có rt ít
ngi hc tiu hc, và THCS. Nguyên nhân là do khi sng ti các vùng khó khn, cách xa
trung tâm, đng giao thông đi li ch có th đi b nên h không có điu kin tip cn vi

29%
35%
THCS
24%
11%
20%
18%
THPT
5%
0%
2%
2% 16

Tr em đc đn trng đúng đ tui nhng tình trng b hc din ra khá ph bin khi các
em hc đn lp 6, lp 7. Nguyên nhân là do các em không thích đn trng, đn lp và
thiu s quan tâm, đnh hng hc tp ca cha m. Càng lên các lp cao hn thì kin thc
nhiu và khó hn, đòi hi các em phi hc nhiu và trao đi nhiu hn vi bn bè và giáo
viên. Nhng kh nng s dng thành tho ting Kinh đã tr thành rào cn đi vi các em.
Dn đn vic các em ngi giao tip, ngi hc, và kéo theo tâm lý mun b hc đ  nhà
chi hay ph giúp b m làm vic.
Kh nng s dng ting Kinh
Hình 4.3: T l ngi s dng các ngôn ng

Theo kho sát thì s ngi ch dùng ting Mông chim t l tng đi cao, trung bình là
41%. Ch yu là tr nh hc mu giáo và ngi ln b mù ch. Do tính t cung t cp
trong sn xut, và do đc b trí sinh sng tp trung trong các đim CC nên nhu cu
giao lu, giao tip vi xã hi ngoài cng đng không nhiu, không to thành đng lc đ