BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Võ Hương Giang
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
PGS. TRẦN XUÂN ĐỀ

Thành phố Hồ Chí Minh – 2008

LỜI CẢM ƠN

Nhờ sự giúp đõ của thầy cô, gia đình và bạn bè, luận văn của tôi đã
được hoàn thành.
Để tỏ lòng tri ân tôi xin gởi những lời cảm ơn chân thành đến tất cả
mọi người.
Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc PGS. TRẦN XUÂN
ĐỀ, nguời đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực
hiện luận văn.
Xin gửi lời cảm ơn đến các giáo sư đã giảng dạy tôi trong thời gia
n
học tập tại trường Đại học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh.
Xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu, Phòng Khoa học công nghệ
Sau đại học đã tạo điều kiện để tôi được hoàn thành luận văn.
Xin cảm ơn quý thầy cô của tổ bộ môn Văn học nước ngoài, khoa
Ngữ văn trường Đại học Sư Phạm
Thành Phố Hồ Chí Minh đã động viên
cũng như tạo mọi điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu
và hoàn thành luận văn.
Xin cảm ơn chân thành và sự tri ân sâu sắc đến ba mẹ và những

vật [18, tr. 92]
. Quả nhiên, đối với người Trung Quốc, thơ ca có một sức
mạnh vô biên, nó dạy cho con người biết bao điều trong cuộc sống: biết yêu
con người, yêu thiên nhiên, biết tận hưởng cuộc đời bình dị, biết giữ được một
lý tưởng hiền lương, thanh khiết, biết vượt lên mọi kiếp trần lao khổ… Những
điều mà thơ ca dạy cho người Trung Hoa thật vô cùng quý bá
u cho mỗi người
chúng ta. Cái muốn biết thật vô cùng, vô tận trong kho tàng kiến thức của

nhân loại nhưng những cái cần biết kia mới là nền tảng để con người tiếp tục
một cuộc hành trình dài trong cuộc đời của mỗi con người.
Có lẽ trong thời buổi hiện đại này không còn mấy ai mặn m
à với thơ ca
để rồi còn được học những bài học quý báu ấy. Nhưng giữa bộn bề của sự
mưu sinh, giữa lo toan nhọc nhằn của cuộc sống đôi lúc con người cũng cần
lắng lại lòng m
ình, nhìn lại mình, trở về với chính mình, và chính lúc này đây
thơ ca như dòng suối ngọt ngào thấm vào mảnh đất khô cằn của tâm hồn con
người khiến họ biết mở rộng lòng mình để đón nhận vạn vật, biết lắng nghe,
chia sẻ và đồng cảm với mọi người xung quanh. Cuộc đời này cần lắm những
con người như vậy.
Có hiểu được tầm quan trọng của thơ ca trong thế giới tinh thần của
người Trung Quốc chúng ta mới hiểu được vì sao người Trung Quốc lại biết
làm
thơ sớm như vậy? Kinh thi là một bộ tổng tập thơ ca sớm nhất của người
Trung Quốc xuất hiện ở Phương Bắc. Ở Phương Nam lại hưng khởi một thể
thơ mới - Sở từ - m
ang âm hưởng dân ca Sở, đậm đà màu sắc địa phương Sở
và nhà thơ vĩ đại Khuất Nguyên là người đại diện bất hủ. Nghiên cứu con
người và thơ ca của Khuất Nguyên trong thời điểm hiện nay là một vấn đề

Nam dành cho bậc vĩ nhân.
Theo sự quan sát của chúng tôi, hiện nay ở Việt Nam, việc nghiên cứu
thơ ca Khuất Nguyên nói riêng, cũng như việc nghiên cứu sự ảnh hưởng của
Khuất Nguyên đối với các nhà thơ Việt Nam
nói chung cũng còn hạn chế.
Với tấm lòng kính trọng và yêu mến một người có nhân cách lớn và với
những lý do đã nêu ở trên, chúng tôi quyết định nghiên cứu đề tài “Khuất
Nguyên - con người và thơ ca trong văn học Trung Đại Việt Nam” một
phần để bài tỏ tình cảm và quan trọng hơn là góp một phần công sức nhỏ bé
của mình vào việc bổ sung cho nền nghiên cứu văn học nước nhà thêm những
công trình mới.
2. Lịch sử vấn đề
Thơ Khuất Nguyên ra đời cách chúng ta hơn hai nghìn năm, đó là một
quãng t
hời gian khá dài để có thể thay đổi mọi thứ trong cuộc đời. Thế nhưng,

những gì còn đọng lại cho thế hệ hôm
nay từ thơ ca cũng như nhân cách của
Khuất Nguyên thì vẫn còn nguyên vẹn.
Trong suốt tiến trình phát triển của lịch sử thơ ca nói riêng cũng như lịch
sử văn học Trung Quốc nói chung không thể không nhắc đến “hai đỉnh cao
xuất hiện sớm nhất trong lịch sử văn học Trung Quốc” là Kinh thi và Sở từ.
Và ngôi sao sáng của thời đại này không ai xa lạ chính là Khuất Nguyên. Sau
này khi t
hơ ca của Trung Quốc thực sự phát triển lên đến đỉnh cao của nhân
loại thì trên thi đàn văn học của xứ sở thơ ca này không chỉ có một hay vài
ngôi sao sáng nữa mà xuất hiện rất nhiều ngôi sao sáng khác. Tài năng và tên
tuổi của họ mãi được lưu danh hậu thế. Mặc dù Khuất Nguyên không được
chúng ta nhắc nhiều như Đào Tiềm, Đỗ Phủ, Lý Bạch…có thể do thời đại của
ông đã cách quá xa

tưởng tốt đẹp. Không chỉ ảnh hưởng về nội dung mà phương pháp biểu hiện
nghệ thuật của ông cũng có ảnh hưởng rất lớn. Để chứng m
inh cho ý kiến trên
các tác giả đã dẫn một đoạn trích ở thiên Biện tao trong “Văn tâm điêu long”
của Lưu Hiệp.
“Khi ông diễn tả nỗi oan ức của mình thì làm cho độc giả vô cùng xúc
động, khi ông phô bày nỗi đau khổ biệt li thì làm cho người đọc cùng xót
thưong sâu sắc, khi nói đến núi sông thì chỉ nghe âm thanh mà tưởng tượng
thấy cảnh núi cao, sông sâu, khi nói đến bốn mùa thì xem văn như thấy thời
tiết đổi thay. Về sau, Mai Thặng, Giả Nghị (n
hững nhà từ phú có tiếng đời
Hán) phỏng theo phong cách đó, cho nên tác phẩm mới hay. Tư Mã Tương
Như, Dương Hùng (cũng là những nhà từ phú nổi tiếng đời Hán) theo cái tinh
thần của ông nên văn chương mới kì diệu. Chiếc áo lông của ông bao trùm
lên các nhà làm từ không phải chỉ có một thời đại. Những nhà văn hậu thế có
tài đều hấp thu tư tưởng trong tác phẩm của ông, còn những nhà văn tầm
thường cũng nhặt nhạnh được lời văn đẹp đẽ.” [55, tr. 120]

Tương tự, trong cuốn “Văn học sử Trung Quốc”, một nhóm tác giả khác
như Chương Bồi Hoàn, Lạc Ngọc Minh cũng đưa những ý kiến của mình khi
xét về địa vị ảnh hưỏng của Khuất Nguyên. Qua đó, các tác giả cũng đã khái

quát được phần nào tầm
quan trọng của Khuất Nguyên trên thi đàn văn học.
Nói như các nhà nghiên cứu : nếu xét về địa vị của Khuất Nguyên trong xã
hội thời bấy giờ ông là một nhà chính trị chứ không phải là một “thi nhân”
theo ý nghĩa thông thường. Nhưng những tác phẩm ông để lại cho đời đã
được mọi người đánh giá rất cao và ông thực sự là “một thi nhân vĩ đại trong
lịch sử văn học Trung Quốc”. Khuất Nguyên là một người có nhân cách cao


công nghệ và sau đại học biên soạn, dịch. Ở đây, Niculin có nhắc đến khía
cạnh của việc “làm sáng tỏ ít nhiều sự phức tạp của quá trình cảm thụ nền
văn hoá Trung Quốc ở Việt N
am thời đó” [74; tr. 28]. Trong bài viết này, tác
giả có đề cập đến di cảo văn học Việt Nam sớm nhất mà khoa học biết được,
có thể xem đó là một bài thơ do Ngô Chân Lưu viết cách đây gần một ngàn
năm, vào thời của vua Lê Hoàn (Lê Đại Hành). Trong tình thế nước nhà bị
bọn xâm lăng ở phương Bắc uy hiếp, theo lệnh của Lê Hoàn, Ngô Chân Lưu
đã viết một bài thơ để trình sứ thần nhà Tống. Và hình thức thơ được nhà thơ
chọn là “từ khúc” ra đời ở nước Sở phía Nam của Trung Quốc để viết lên

những vần thơ khảng khái mà dường như “có một cái gì đó thân thuộc với
những hình ảnh to lớn, bao la của Khuất Nguyên văng vẳng trong những
dòng thơ của Ngô Chân Lưu”. [74, tr. 28]
Tuy không trực tiếp nói đến sự ảnh hưởng và ảnh hưởng như thế nào
nhưng t
hấp thoáng đâu đó trong từng lời văn là sự tiếp thu và sự tác động của
những tinh hoa văn hoá Trung Quốc đến chúng ta từ thời xa xưa.
Có lẽ, Dương Quảng Hàm - tác giả cuốn “Văn học Việt Nam sử yếu”
[23] đã dành trọn thiên thứ nhất để viết về “ảnh hưởng của văn chương Tàu”
từ “tính cách phổ thông của văn chương Tàu và văn chương Việt N
am” đến
“các văn sĩ và thi sĩ Tàu có ảnh hưởng lớn nhất đến văn chương Việt Nam”.
Một số văn sĩ, thi sĩ được Dương Quảng Hàm nhắc đến trong đó có Khuất
Nguyên. Bởi lẽ, những gì mà Khuất Nguyên để lại thật đáng để chúng ta phải
suy ngẫm. Từ cuộc đời đến tư tưởng, tính tình được tác giả viết rất ngắn
nhưng nổi bật lên trê
n hết là một số phận chìm nổi, có tài nhưng không được
trọng, có đức mà không được dùng; phẫn uất, bất đắc chí, chán chường khi


thơ Khuất Nguyên. Ở đây, các tác giả có nhắc đến Nguyễn Trãi - nhà thơ, nhà
chính trị lỗi lạc của Việt Nam, với cách nhìn nhận có sự giống nhau “Cửu

chương gồm chín bài trữ tình nội tâm, trong đó đáng chú ý hơn cả là bài

“Quất tụng” (ca ngợi cây quýt Phương Nam). Nhà thơ đã ngợi ca phẩm chất
ngay thẳng kiên trinh bốn mùa tươi tốt của cây quýt. Ông nói đến chùm rễ
cắm sâu vào đất Phương Nam khiến ta nghĩ đến cây tùng lá xanh suốt mùa
đông giá rét vì “cội rễ bền, dời chẳng động” trong thơ Nguyễn Trãi” [63; tr.
97,98]
Bên cạnh những nhà nghiên cứu tìm hiểu về Khuất Nguyên như chúng
tôi đã nêu ở trên thì GS Trần Xuân Đề là
người đã đặt vấn đề nghiên cứu
Khuất Nguyên trong mối tương quan so sánh với các nhà thơ Việt Nam dưới
góc độ ảnh hưởng về mặt nhân cách cao đẹp, đó là: tư tưởng yêu nước, lòng
kiên trì lý tưởng trong đấu tranh chính trị, tinh thần hi sinh thà chết chứ không
chịu khuất phục của Khuất Nguyên cũng như việc sử dụng hình thức nghệ
thuật dân ca, sáng tạo một thể tà
i mới - thể tao - cũng gây được tiếng vang lớn
và ảnh hưởng sâu sắc đến đời sau.
“Khuất Nguyên - nhà thơ yêu nước” [14] được GS Trần Xuân Đề viết
cách đây 35 năm nhưng cũng gợi cho chúng tôi những suy nghĩ và những
định hướng để tiếp tục những gì mà người viết gợi ra. Nhắc đến Khuất
Nguyên hay làm thơ vịnh Khuất Nguyên, thực ra các nhà thơ Việt Nam muốn
bày tỏ “…tấm lòng của mình về cuộc đời đầy bất hạnh của K
huất Nguyên, hết
lời ca ngợi tiết tháo và tài năng văn chương lỗi lạc của ông, và cũng là những
lời “lòng tự bảo lòng” gửi gắm bao niềm tâm sự riêng tây như Nguyễn Du,
Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu,…” [14; tr. 165], bởi lẽ họ tìm thấy ở
Khuất Nguyên mối đồng cảm sâu xa. Tiết tháo, tài năng của Khuất Nguyên

điều mới lạ.
4. Phương pháp nghiên cứu
Mỗi nhà nghiên cứu khi muốn nghiên cứu một vấn đề gì không thể bỏ
qua phương pháp. Nó dẫn đường chỉ lối để chúng t
a đi đúng hướng và khai
thác mọi vấn đề mà đề tài muốn nói đến. Do đó, trong quá trình thực hiện đề
tài người viết đã lựa chọn và sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp phân loại, thống kê: Chọn phương pháp này là cách để
chúng tôi dễ dàng phân loại, chọn ra những nhà thơ chịu ảnh hưởng trực tiếp
hay gián tiếp đến Khuất Nguyên.
Phương pháp lịch sử, xã hội: Đây cũng là một phương pháp rất cần thiết.
Bởi lẽ, mỗi thời đại đi qua đều để lại những dấu ấn khó phai, mà mỗi tác giả,
tác phẩm đều có mối quan hệ gắn bó với hoàn cảnh xã hội thời đó. Hơn nữa
việc tiếp nhận của người đọc ở mỗi thời đại cũng không hoàn toàn giống
nhau. Do đó, hiểu rõ từng thời kì lịch sử sẽ giúp cho chúng ta có cái nhìn toàn
diện, hệ thống về con người và thời đại của tác giả được nghi
ên cứu từ đó đưa
ra những nhận xét đánh giá công bằng.
Phương pháp phân tích, tổng hợp: Để các luận điểm được triển khai đầy
đủ và giúp người đọc hiểu rõ hơn, kĩ hơn thì
phương pháp này sẽ hổ trợ đắc
lực cho người viết.
Phương pháp so sánh văn học: Mọi sự so sánh đều khập khiễng. Thế
nhưng đây là phương pháp chính được người viết sử dụng trong quá trình
thực hiện luận văn. Bởi nó giúp người viết đặt các vấn đề hay các mối quan
hệ trong sự tương quan lẫn nhau.
5. Đóng góp của luận văn
Mở một con đường mới để đi và tìm
xem trên con đường ấy có gì mới

2.1 Khuất Nguyên trong cái nhìn của các nhà thơ Trung đại Việt
Nam.
2.1.1 Lòng yêu nước sâu sắc.
2.1.2 Đấu tranh cho lý tưởng tốt đẹp.
2.1.3 Ý thức giữ gìn phẩm chất đạo đức.
2.2 Thơ ca của Khuất Nguyên trong văn học Trung Đại Việt Nam.
2.1.1 Hình ảnh.
2.2.2 Điển cố.

2.2.3 Ý thơ.
Chương 3. Khuất Nguyên trong thơ ca của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du.
3.1 Hình ảnh và thơ ca của Khuất Nguyên trong thơ Nguyễn Trãi.
3.1.1 Bước thăng t
rầm của cuộc đời Nguyễn Trãi.
3.1.2 Quan điểm xử thế của Khuất Nguyên và Nguyễn Trãi.
3.2 Hình ảnh và thơ ca của Khuất Nguyên trong thơ ca Nguyễn Du.
3.2.1 Cuộc đời của con người “tài hoa bạc mệnh”.
3.2.2 Thái độ ứng xử của Khuất Nguyên và Nguyễn Du.

chính thái độ đó m
à sau này Sở Trang Vương từng có ý “dòm ngó chín cái
đỉnh của nhà Chu”. Nhà Chu bao lần đem quân chống trả, nhưng đều bị Sở
nổi lên đánh bại, chỉ đến khi Chu Công đông chinh mới dẹp yên.
Từ đó, nước Sở dần mở rộng, vua nước Sở là Hùng Cừ chia đất đai ch
o
con cháu trước sau vẫn giữ thái độ xem thường nhà Chu.Vào khoảng giữa thế
kỉ VIII trước công nguyên, Hùng Thông dựa vào thế lực ngày càng lớn mạnh
của mình yêu cầu nhà Chu phong vương nhưng không được chấp nhận. Hùng
Thông tự xưng Sở Vũ Vương, con trai là Văn Vương dời đô đến Sính (thuộc
huyện Giang Lăng tỉnh Hồ Bắc ngày nay) xây dựng nước. Những nước nhỏ ở

lưu vực sô
ng Hoài dần dần bị Sở thôn tính. Từ đó, Sở trở thành một nước lớn
ở phía Nam với đất đai rộng nhất, nhân khẩu đông nhất.
Thế nhưng, bờ cõi nước Sở đâu chỉ dừng lại ở đó, cuối thế kỷ thứ VII
đến đầu thế kỷ VI trước công nguyên, Sở Trang Vương tiếp tục thôn tính
thêm nhiều nước nữa, mở rộng lãnh t
hổ trên ba ngàn dặm. Có thể nói, lúc này
ở phương Nam ngôi bá chủ của vùng Trung Nguyên thực sự thuộc về Sở.
Không những dân số phát triển, bờ cõi mở rộng, Sở còn có một nền kinh
tế hết sức phồn vinh. Sở dĩ, có được như vậy là do điều kiện kinh tế ở phía
Nam có nhiều tính ưu việt hơn phía Bắc. Bên cạnh nguồn thực phẩm dồi dào
thì ngành công nghiệp của Sở cũng đặc biệt được chú trọng. Theo sử sách ghi
lại thì Sở là một trong những nước sử dụng đồ sắt sớm n
hất. Không chỉ có sắt
mà cuối thời Xuân Thu, Sở còn mở mang công nghiệp luyện thép với quy mô
lớn. Có thể nói, nguyên liệu công nghiệp, nông nghiệp của Sở khá dồi dào.
Nước Sở nằm ở phương Nam, do có sự cách biệt về địa lý nên nền văn
hoá Sở cũng có những nét khá riêng. Trong quá trình phát triển, văn hoá Sở

những nước có khả năng đảm nhận
nhiệm vụ đó vì họ khá mạnh, đất đai rộng mà tài nguyên lại nhiều.
Diện tích của Sở gần bằng lãnh thổ của sáu nước Tần, Hàn, Triệu, Nguỵ,
Yên, Tề cộng lại. Sở lại có đội kị binh hùng mạnh không nước nào sánh kịp.
lại nhờ biết thực hiện những cải cách chính trị đúng đắn của Ngô Khởi nên Sở
có đủ khả năng hoàn thành nhiệm vụ thống nhất
Trung Quốc. Nhưng đáng
tiếc thay, Sở đã để cơ hội hiếm có vuột khỏi tay mình. Đáng lẽ, Sở phải liên
Tề chống Tần, ủng hộ chính sách hợp tung phản đối chính sách liên hoành,
nhưng vua Sở lại cả tin vào những lời dụ dỗ của bọn t
huyết khách (Trương
Nghi), phá vỡ kế hợp tung. Bao lần Sở phải lao đao chống cự với các nước
Tần, Hàn, Ngụy….
Khuất nguyên - một vị quan thanh liêm hết lòng vì nước vì dân cũng bao
phen lận đận. Mọi chủ trương của ông đều bị bọn quan lại ghen ghét, gièm
pha. Đứng trước tình hình Sở ngày một yếu, Tần ngày một mạnh, mấy lần bị
Tần lừa, Sở bị hại người, mất của nhưng vua Sở vẫn không tỉnh ngộ để rồi Sở
Hoài Vương phải ném thây bên xứ người. Sở Tương Vương lên ngôi nhưng

tình hình đất nước vẫn không biến chuyển, trước sau vẫn giữ thái độ khuất
thân hàng Tần, nghe lời súc xiểm của kẻ xấu m
à hại các trọng thần. Nền chính
trị ngày một rối ren. Cảnh đất nước bị diệt vong hiện ra trước mắt. Và điều
không ai mong muốn ấy đã đến, mùa xuân năm 278 trước công nguyên tướng
Tần là Bạch Khởi đem quân đánh chiếm Sính đô, đốt phá lăng tẩm của Sở.
Năm mươi lăm năm sau (223 tr..CN), nước Sở bị Tần tiêu diệt, kết thúc
thời kì xưng hùng xưng bá ở phương Nam.
1.2. Thời đại “Trăm nh
à đua tiếng”
Cuộc đời hoạt động của Khuất Nguyên nằm trọn trong thời Chiến Quốc

Vương và Khang Vương. Nhưng vào thời Xuân Thu - Chiến Quốc tình hình
xã hội khác trước rất nhiều. Chế độ chiếm hữu ruộng đất đã thay đổi. Ruộng
đất được phép tự do mua bán đưa đến sự thay đổi về quyền sở hữu ruộng đất
và quan hệ sản xuất. Giai cấp địa chủ xuất hiện và chi phối các mặt c
hính trị,
kinh tế văn hoá của mỗi nước. Những người nông nô từng bị ràng buộc trên
mảnh đất quê hương, bây giờ trở thành nông dân hoặc dân thành thị tự do. Sự
phản kháng của nô lệ và bình dân chống bọn quí tộc chủ nô lan rộng và gay
gắt. Quyền thống trị thiêng liêng bất khả xâm phạm của thiên triều nhà Chu bị
lung lay, không đủ sức khống chế chư hầu. [14;tr. 15]

Khi nhà Chu còn thịnh thì trật tự được phân minh nhưng khi nhà Chu đã
suy phải dời đô về phía Đông thì mệnh lệnh của thiên tử không ai nghe. Một
khi vai trò của nhà Chu không còn tác dụng thì sự tranh giành quyền bính thế
lực của các chư hầu vì thế mà cũng tăng theo. Nước mạnh thôn tính nước yếu,
nước lớn chiếm nước nhỏ. Cuộc binh đao vì thế mà chẳng lúc nào dứt được.
Tình trạng chia cắt vụn vặt bớt đi. Thời Tây Chu có tám
trăm đến một ngàn
chư hầu nhưng bây giờ rút xuống còn một trăm nước. Thời đại này sử Trung
Quốc gọi là thời Xuân Thu.
Trước sự loạn lạc rối ren, đạo đế vương mờ tối, người đời đắm say vào
con đường danh lợi chẳng mấy ai thiết nghĩ đến nhân nghĩa. Nhưng cũng vì
thế cục biến loạn, dân tình khổ sở, người trong nước mới lo tìm
cách sửa đổi

để cứu vớt thiên hạ, vậy nên các học thuyết mới ra đời và hưng thịnh. Hai nhà
tư tưởng lớn của thời Xuân Th
u là Khổng Tử và Mặc Tử.
Khổng Tử ra đời và lúc chế độ nô lệ tan rã. Nội dung học thuyết chính trị
của Khổng Tử là “Nhân” và “Lễ”. Học thuyết “Nhân”, cốt lõi của tư tưởng

Mặc Tử đề cao tính chủ động trong tình thương. Theo ông tình thương ở
đây phải là thứ tình thương không phân biệt thứ bậc, thân sơ khác với tình
thương mà Khổng Tử chủ trương đề xướng có phân biệt của chế độ đẳng cấp.
Luôn chú ý đến lợi ích cụ thể nên Mặc Tử kêu gọi tiết kiệm, bài xích sự
lãng phí
phô trương lòe loẹt về Lễ nhạc, phê phán thuyết thiên mệnh của đạo
Nho. Theo ông mỗi người phải tự mình nổ lực lao động chứ không khoanh
tay ngồi chờ, “người nào dựa vào sức mình thì sống, người nào không dựa
vào sức mình thì không sống – Phi nhạc” [40; tr. 33 ].
Xuất phát từ Kiêm ái nên Mặc Tử kịch liệt phản đối chiến tranh (phi
công ) nhưng ông không phản đối các cuộc chiến tranh chính nghĩa để bảo vệ
nền độc lập của nước nhà.
Mặc Tử cũng còn có một học thuyết nữa cũng đáng quan tâm mà chúng
ta ngày nay cần học hỏi. Đó là thuyết “thượng hiền” có nghĩa là cử người tài
giỏi ra giúp nước. Ông phê phán chế độ cha truyền con nối vì
theo ông làm gì
trong xã hội có loại người suốt đời làm quan, còn lại là loại người suốt đời chỉ
biết cúi đầu làm dân đen. Quả vậy, những người thực sự tà
i giỏi hãy để họ
đứng ra giúp nước, giúp đời, đừng gièm pha vùi dập họ và chỉ có lao động
chân chính mới con người đứng vững trong cuộc đời.
Hai học thuyết Khổng Mặc dù có phần trái ngược nhau nhưng nó đã trở
thành Hiển học của thời Chiến Quốc, người ta quen gọi là Hiển học Khổng
Mặc hay như Hàn Phi Tử cũng đã nói: “ Hiển học đời này là Nho và Mặc”
Thời Xuân Thu xã hội có nhiều thay đổi nhưng những biến đổi lớn lao và
gay gắt thực sự lại bùng phát vào thời Chiến Quốc. Nếu như thời Xuân Thu
những vị bá vẫn còn mượn danh thiên tử nhà Chu để tập hợp chư hầu hoặc sai

khiến các nước khác thì đến thời Chiến Quốc các ông vua đều xưng vương,


bao hàm
nhân tố duy vật. Về triết học có phái Nho gia với thuyết “nhân
chính”, Mặc gia với thuyết “kiêm ái”, Đạo gia với thuyết “vô vi”, Pháp gia

với thuyết “pháp trị”. Về quân sự có binh phá
p của Tôn Tử, Hàn Phi
Tử…Người ta gọi chung các trứ tác của họ là tản văn triết học. Những bộ tản
văn triết học nổi tiếng là Mạnh Tử, Tuân Tử, Lảo Tử, Trang Tử, Hàn Phi
Tử…
Mạnh Tử là người học trò gần gũi nhất của Khổng Tử. Ông kế thừa và
tiếp tục phát huy học thuyết “nhân nghĩa” của Khổng Tử. Cho nên tên tuổi
của ông thường đứng chung với thầy, gọi là học thuyết Khổng Mạnh. Ông
chủ trương thi hành nhân chính để bảo vệ quyền lợi của người dân. Mọi chính
sách sưu cao thuế nặng, hà khắc tàn bạo với dân đều bị ông kịch liệt phản đối.

Theo Mạnh Tử, nhà cầm quyền phải là người biết chăm lo đến đời sống nhân
dân, không được đẩy người dân rơi vào cảnh đói khổ cùng cực. Chính vì thế
mà ông cho rằng “ai thực hiện nhân chính thì người đó sẽ đư
ợc dân, ai được
dân thì người đó được thiên hạ” [40; tr. 40]. Mạnh Tử cũng đã từng tuyên bố
một câu mà nghìn đời sau chúng ta vẫn còn ghi nhớ “Dân vi quí, Xã tắc thứ
chi, Quân vi kinh”. Dĩ nhiên, khái niệm “dân” của Mạnh Tử không hẳn hoàn
toàn là dân đen, con đỏ như ngày nay chúng ta nghĩ mà “thực chất là những
người tri thức, địa chủ và thương nhân” [14; tr. 21]. Xét về mặt nào đó
thì
quan niệm về “dân” của ông cũng bao hàm những nhân tố tích cực của tư
tưởng dân chủ. Thế nhưng, chính Mạnh Tử lại tuyệt đối hoá ranh giới giữa
người lao tâm (lao động trí óc) và người lao lực (lao động chân tay). Ông nói:
“người lao tâm cai trị người khác, còn người lao lực thì bị người khác cai trị.
Người bị trị phải cung phụng cho người khác còn người cai trị thì được người