BỘYTỂ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Dược HÀ NỘI
PHẠM THỊ TÂM
ĐIÈU TRA CÂY THUỐC
ở LÀNG ĐẠI YÊN, NGỌC HÀ, HÀ NỘI
• ^ ^ •
(KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Dược SỸ KHÓA 2004-2007)
U.ĩỉiỰẠlỉỆS]'
'H C -Ỉ- .
Người hướng dẫn: DS. Lê Đình Bích
Nơi thực hiện: Bộ môn Thực vật, Trường ĐH Dược Hà Nội
Làng Đại Yên, Ngọc Hà, Hà Nội
Thời gian thực hiệm 03/2007-05/2007
HÀ NỘI, THÁNG 05/2007
LỜI CẢM ƠN
Với lòng kính trọng và biết on sâu sắc tôi xin gửi lời cảm ơn tới:
DS. Lê Đình Bích, ThS. Nguyễn Quốc Huy - Bộ môn thực vật trường
Đại học Dược Hà Nội, đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện
Đề tài.
Tôi cũng xin được chân thành cảm on Phòng Y té phường Ngpc Ha,
Các bà, các bác các chi làm nghề trổng và buôn bán và sử dụng cây thuốc
tai làng Đại Yên và các chơ Bắc Qua , Chợ Bưởi, Chợ Mơ, Chợ Hôm, Chơ
Nghíĩa Tân, chợ Kim liên cùng các thầy cô, các anh chị kỹ thuật viên trong
bộ môn thực vật đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá
trình làm đề tài.
Hà Nội, ngày 20 tháng 5 năm 2007
SV: Phạm Thi Tâm
MỤC LỤC
Đăt vấn đề 1
Phần I: Tổng quan 3
1.1. Đại Yên- một làng cổ của thủ đô Hà Nội 3

làng nghề vì sự quên lãng của con người.
Với mong muốn đóng góp vào viêc khôi phục và phát triển một làng nghề
truyền thống giữa thủ đô Ha N ộ i, chúng tôi thực hiện Đề tài:
**Đỉều tra cây thuốc và tinh hình sử dụng cây thuổc ở làng Đại Yên, phường
Ngọc HÙ, Hầ NỘV* Nhẩm mục tiêu;
1- Điều tra cây thuốc được trổng ở làng Đai Yên.
2- Khảo sát ĩỉnh hình buôn bán và sử dụng cây thuốc ở làng Đại Yên từ đó
đề ra giải pháp phát triển nghề thuốc ở Đại Yên.
Phần 1. TỔNG QUAN
1.1. Đại Yên -M ột làng cổ của thủ đô Hà Nội
Làng Đại Yên thuộc phường Ngọc Hà, quận Ba Đình, Hà Nội.
Hà Nội là thủ đô của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, đồng
thời cũng là một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, thưoTig mại và du lịch
quan trọng của Việt Nam. Hà Nội thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ (châu thổ
Sông Hồng), có sông Hồng chảy qua. Hà Nội giáp với năm tỉnh: Thái Nguyên,
Bắc Ninh, Hưng Yên, Hà Tây và Vĩnh Phúc.
Hà nội gồm 9 quận nội thành (Quận Ba Đình, Quận cầu Giấy, Quận
Đống Đa, Quận Hai Bà Trưng, Quận Hoàn Kiếm, Quận Hoàng Mai, Quận
Long Biên, Quận Tây Hồ, Quận Thanh Xuân) và 5 huyện ngoại thành (Huyện
Đông Anh, Huyện Gia Lâm, Huyện Sóc Sơn, Huyện Thanh Trì, Huyện Từ
Liêm)
Địa hình cơ bản của Hà Nội là đồng bằng. Riêng huyện Sóc Sơn và một
phần huyện Đông Anh có địa hình gò đồi. ở Hà Nội có nhiều điểm trũng.
Việc đắp đờ ngăn lũ sông Hồng từ cách đây hàng trăm năm dẫn tới việc các
điểm trũng không được phù sa lấp và tồn tại cho đến tận ngày này. Thậm chí
ngay cả ở Sóc SoTi cũng có những điểm trũng xen kẽ với gò đồi.
Hà Nội cũng có nhiều ao, hồ, đầm. ở huyện Thanh Trì và quận Hoàng
Mai có nhiều hồ lớn và nông, trong đó có hồ Linh Đàm và hồ Yên Sở. Trước
khi đắp đê, sông Hồng thay đổi dòng chảy, khiến cho một số đoạn sông bị cắt
riêng ra

Hình 1,3. Cổng làng Đại Yến
Đại Yên từ xưa đã nổi tiếng là nơi cung cấp nam dược cho ngưcd dân
đất kinh kì. Trong tâm thức ngưòi Đại Yên, thành hoàng làng, bà Ngọc Hoa
Công chúa là ngưcd bảo trợ cho nghề thuốc nam của làng. Bà Ngọc Hoa công
chúa tên là Ngọc Tường sinh ngày 14/3 năm ất hợi (1095), cha là Trâh Huấn,
một thầy đồ dạy học ở Cửu Chân, Thanh Hóa, mẹ là bà Đồ Trần người vùng
Đại Bi (tức Đại Yên ngày nay), Mặc dù còn rất nhỏ nhưng Ngọc Tường đòi
theo cha đi dánh giặc, và đã lập công lớn và được vua Lý nhận làm con nuôi
và phong là Ngoe Hoa công chúa. Bà về sống ở quê mẹ và mất ở đó vào
ngàyl5 tháng chạp năm Giáp thân (1104) lúc đó mói 9 tuổi. Sau một đêm
mối xông thi hài bà thành gò đất lớn nay vẫn còn sau đình Đại Yên (hình 1.4),
nhà vua đã cho xây miếu thờ. Cạnh mộ bà còn có cây đa 500 tuổi (hình 1.5),.
Khi về tròi đã báo mộng cho dân làng Đại Yên cách tận dụng cây cỏ quanh
nhà để chữa bệnh. Vì thế người dân ncd đây đã lập đền thờ bà và tôn bà làm
Thành hoàng làng. Từ đó đến nay đã gần 1.000 năm, trải qua bao biến cố
thăng trầm người dân Đại Yên vẫn cố giữ lấy nghề của cha ông. Hội làng hàng
năm vẫn được tổ chức vào các ngày từ 13 đến 15 tíiáng Ba âm lịch để ghi nhớ
công ơn của bà đã truyền dạy nghể thuốc cho dân làng [12].
Hình 1.4. Mộ bà Ngọc Hoa
Hình 1.5. Cây đa 500 tuổi
Trải qua gần 1000 năm (912 năm) người Đại Yên không những trồng
cây thuốc mà còn buôn bán, chữa bệnh bằng thuốc nam tại làng và khắp các
chợ Hà Nội.
Người Đại Yên không bắt mạch, kê đơn như thường thấy ở các hiệu
thuốc y học cổ trayền, mà nghe khách hàng kể các ưiệu chứng, hỏi các biểu
hiện của bệnh rồi dựa vào kinh nghiệm để bốc thuốc.
Những thập kỷ 60, 70, tổ thuốc nam của Hợp tác xã Đại Yên có tối 60
lao động, Vào thcd kì đó đất đai còn rộng mỗi gia đình có một vườn lón vừa
trồng cây thuốc vừa trồng hoa, trong làng ngoài những cây thảo làm thuốc còn
nhiều cây thuốc thuộc loại cây gỗ, cây bụi như: đơn tướng quân, tỳ bà diệp và

chợ Hà Nội
2.1.2. Phương pháp nghiên cứu
❖ Phỏng vấn cán bộ địa phương về dân số, nghề truyền thống, văn hóa xã
hội, phong tục tập quán
Điều tra vưòfn và các cây thuốc trong vườn. Đi thăm vườn cùng với
những người có vườn cây thuốc, thu thập các tông tin về diện tích vưòfn,
quyền sử dụng đất, về các cây thuốc: tên cây thuốc, bộ phận dùng, công
dụng, cách trồng, thu hái, nơi bán.
Điều tra tình hình buôn bán thuốc ở làng và ở các chợ ở Hà Nội
Việc xác định tên các cây thuốc dựa vào kinh nghiệm của bản thân, của
các thầy hướng dẫn, trước hết phải xác định tên Việt Nam của cây thuốc
và các dược liệu khô bán tại các chợ, sau đó đối chiếu với các tài liệu
[1], [2], [3], [4], [5], [5], [6], [7], [8], [9], [10], [11],[12] để xác định tên
khoa học, cộng dụng của cây thuốc được ghi theo thông tin của những
người buôn bán thuốc- những người biết rất rõ về cây thuốc và cổng
dụng của nó.
♦t* Phân tích các thông tin thu được
2.2. Kết quả thực nghiệm
2.2.1. Những người làm nghề thuốc nam.
Qua phỏng vấn những người bán thuốc ở chợ và trồng thuốc ở trong
làng chúng tôi đã lập được bảng những người làm nghề thuốc bao gồm người
trồng cây thuốc, thu gom thuốc để bán buôn, bán lẻ tại làng, và ồ các chợ Hà
Nội (bảng 2.1)
Bảng 2.1. Những người làm nghề thuốc nam trong làng
stt Tên Giới Tuổi Nơi bán thuốc
1.
Chi Bích (con dâu bà
Sáu)
Nữ AI
Chợ Bắc Qua (Đình Hàng

Nữ
65 Chơ 19-12
12. Lê Thi Đỏ Nữ 62 Chơ Hôm
13.
Bà Đoan
Nữ
65
Cổng làng
14. Chi Đoan Nữ 57
ƠIỢ Cống Vị
15.
Chi Chu Thi Đua
Nữ 30 Chơ Bưởi
16. Anh Chu Văn Giang Nam
50 Tai nhà
17. Chị Hằng
Nữ 37 Chơ 0 Chơ Dừa
18.
Nguyễn Mai Hưcmg
(con bà Trương Thị
Thung)
Nữ 38
Chợ Bắc Qua (Đình Hàng
Khoai)
19. Chi Hà
Nữ
45
Chợ Ngã Tư sở
20.
Chi Nguyễn Thi Bích

29. Qii Hoa Nữ 44 Chợ Lê Quý Đôn
30. Cụ Nguyễn Thị Huấn
Nữ 70
31.
Chi Khanh Nữ 50 Chợ Trương Định
32. Chị Khuy
Nữ 55
Thu gom lá tươi
33. Bà Bảo Lai Nữ 70 Trồng thuốc
34. Chi Lan Nữ 47
Chợ Ngọc Hà
35.
Chị Nguyễn Thị Lan
(vợ Anh Giang)
Nữ
47 Chợ Mơ
36.
Bà Lẫn Nữ 80 Chợ Ngã Tư Sở
37.
Chi Chu Thi Liên Nữ 44 Chơ Mơ
38.
Cụ Ba lang Lợi Nữ 97 Tai Nhà
39. Qii Linh Nữ 47 Chợ Hàng Da
40. Chị Liễu Nữ
41
Chơ 8-3
41.
Bà Lễ
Nữ 75
Chợ Ngô Sỹ Liên

Chị Phượng
Nữ 46 Chơ Cửa Nam
54. Chị Phượng
Nữ
45 Chợ Hàng Bè
55. Bà Nguyễn Thị Quế Nữ 77
56. Bà Sáu Nữ 60 Tai nhà
57. Ong Phạm Văn Sang Nam 45
58.
Lê Thi Sâm
Nữ 54
Chơ Hôm
59. Chị Nguyễn Thị Tâm
Nữ
52
Chơ Mơ
60. Chị Thọ (con bà trưởng
Dần)
Nữ 30
Chợ Bưởi
61. Bà Thập Nữ
70 Chợ Tân Lang
62.
Chị Trần Thanh Thủy
(con gái bà Mớ)
Nữ
35
Chợ Nghĩa Tân
63.
Chi Thoa

Đại Yên (69 người trên số 73 người), họ được tryền nghề từ bà, mẹ đẻ hoặc
mẹ chồn. Trình độ vãn hoá từ không biết chữ đến lớp 12, tuổi đời từ 30-97,
trong đó độ tuổi từ 40-49 là nhiều nhất, 31 người trên 73 (42,42%), không có
người ở lứa tuổi dưới 30 thể hiện thiếu tính kế tục nghề nghiệp .
2.2.2. Điều tra các vườn cây thuốc
Trước những năm 70 cả làng Đại Yên là một khu vực trồng hoa và
thuốc, mỗi gia đình là có một vườn thuốc nhỏ với đầy đủ các loại cây thuốc đủ
để cung cấp cho những người bán lẻ ở ngay trong làng và bán buôn ở chợ. Vào
làng chỗ nào cũng có cây thuốc, trên những ngõ xóm là những bờ rào Kim
ngân, Mơ tam thể giăng kín, trong vườn Hương nhu trắng, Hương nhu tía, Sả,
Húng chanh, Bạc hà, Râu mèo, Rau diếp cá, Cối xay, Sâm bố chính được
trổng thành luống và được chăm sóc cẩn thận, ngoài các cây thuốc là cây thảo
trong vườn, các gia đình còn có các cây to như cây Đơn tướng quân, cây sắn
thuyền, cây Nhót tây (Tì bà diệp), ngoài đồng là những thửa ruộng lớn trồng
đại trà các cây thuốc như Hoài sơn, Nguu tất. Thời kì ấy cả làng như một vườn
thuốc lớn đủ các đại diện để đưa sinh viên học Dược liệu và Thực vật đi thực
tập nhận thức cây thuốc
Bây giờ vào làng vẫn cổng làng (hình 1.3) và những ngõ xóm xưa (hình
2.1) song thay vào các vườn cây thuốc và những những nhà mái ngói cũ là
những ngôi nhà bê tông 3-4 tầng, cây cối không còn nữa. Nhà cao, dân số tăng
lên, các phương tiện giao thông hiện đại lên làm cho ngõ hẹp lại, và ồn ào
(hình 2.1). Cả làng chỉ còn 3 vườn thuốc (bảng 2.2):
Hình 2.1. Đường làng
Vườn ông Thùng rộng khoảng 1000 (hình 2.2). Khu vườn này có lẽ
đang trong giai đoạn chờ để xây dựng nhà nên không có rào bảo vệ. Trong
vườn cây thuốc không được trồng theo luống, Một loài có thể được trồng
nhiều đám khác nhau, một số loài gần như mọc hoang thể hiện ít được chăm
sóc, mặc dù vậy cây thuốc rất xanh tốt. Và hàng ngày vẫn được thu hái để bán
theo đơn đặt hàng của những người bán thuốc ở chạ
Vườn bà Bảo Lai rộng khoảng 600 nằm trên bờ kênh, trước đình Đại

Bà Bảo Lai
600 65
Khồng trồng theo luống,
nhưng được chăm sóc cẩn
thận, cây phát triển tốt
3 Bà Chinh
1200
65
Không trồng theo luống,
nhưng được chăm sóc cẩn
thận, cây phát triển tốt
Hình 2.4 Vườn thuốc bà Chinh
Các loài cây thuốc trong các vườn tíiường giống nhau chỉ khác nhau về số
lượng (bảng 2.3)
Bảng 2.3. Danh mục cây thuốc trồng ở các vườn
Stt
Tên cây thuôc
Bộ phận dùng Công dụng
1.
Bac hà
Thảo
Giải cảm
2. Bac thau Lá
Viêm ruôt
3. Bạch đồng nữ Lá
Thông huyết bổ máu
4.
Bach hoa xà
Cành, lá
Tiêu độc mát gan

ơiữa ho, viêm họng
15. Chỉ thiên Lá Ha sốt
16. Chua me đất Thảo Chữa ho, mát
17.
Cỏ mân trâu
Thân lá Giải nhiệt
18. Cúc Hoa
Hạ huyết áp
19.
Dâu tăm
Cành lá An thần, mồ hôi trộm
20. Dây đau xương Thân leo Chữa đau nhức xương, khớp
21.
Diệp hạ châu (Chó đẻ
răng cưa)
Thảo
Bổ gan
22.
Dừa can
Thảo Hạ huyết áp
23.
Đinh lăng
Lá Bổ, an thần, giải nhiệt
24. Gai Củ An thai
25.
Gối hac
Gôi hac
Chữa đau nhức xương, khớp
26.
Giâp cá

Chữa viêm thân
37.
Kinh giới
Thân, lá Giải cảm
38.
Lá lốt Lá
Chũă đau nhức xương, khớp
39.
Lá vông Lá An thần, giải nhiệt
40. Lac tiên Thảo
An thần, giải nhiệt
41.
Lõi tiền Lá Chữa viêm thân
42. Lưu Vỏ quả, thân
Chữa viêm đưòíng ruột
43.
Mã đề
Thảo
Chữa viêm thận, lợi tiểu
44.
Mía dò
Thân rễ, thân Chữa viêm thân
45.
Mía tím
Thân Bổ
46.
Mỏ quạ
Lá
Chữa vết thương phần mềm
47.

Lá
Trĩ ngoại
59. Tiết dê Lá
Chữa viêm đường tiết niêu
60. Trắc bách diệp Lá Cầm máu
61.
Tô môc Thân(gỗ) Chữa li
62. Trinh nữ Thảo
Chữa đau nhức xương, khớp
63. Trinh nữ hoàng cung Lá
Làm tan khối u
64. Vọng cách Cành, lá
Lợi tiểu, chữa viêm thận
65. Vòi voi Thảo
Tiêu độc, mát gan
66. Xuân hoa Cành lá
Chữa táo bón, hạ huyết áp
67.
Xích đồng nam Lá Thông huyết bổ máu
Bảng trên cho thấy số loài cây thuốc được trồng không nhiều (70 loài)
so với số loài trong Võ Văn Chi [4], [5], [6] thì chiếm 2,2%. Với diện tích
trồng không lớn (bảng 2.2) không thể cung cấp đủ thuốc cho việc buôn bán
thuốc trong làng.
2.2.3. Các hoạt động nghê thuốc Nam
2.2.3.1. Những người trồng cây thuốc
Trước đây các gia đình ở Đại Yên đều có vườn cây thuốc. Những năm
1960-1970 Hợp tác xã Đại Yên có tổ trồng cây thuốc cung cấp thuốc cho các
cơ sở y học cổ truyền, và chế biến để bán thuốc ngoài chợ. Nay chỉ còn lại 3
gia đình có vườn cây thuốc như đã nêu ở bảng 2.2. Những người này tận dụng
đất lưu không để trồng cây thuốc theo truyền thống, nhưng cũng chúứi vì vậy

2 2 3 3 . Hoạt động bán thuốc trong làng
Một số người bán thuốc tại nhà giống như tìiầy thuốc đông y những
khách hàng xa, kể cả ở nước ngoài qua những mối quan hệ quen biết đã gửi
mua tìiuốc và lứiữQg thang thuốc hoặc những gói tíiuốc bột được chuyển đến
tay người dùng.
ở cổng làng thường xuyên có 3-4 ngưcd bán lẻ cho các các cây thuốc
thường lá thuốc lá tưcd cho nhân dân quanh vùng để chữa các bệnh như cảm
cúm, bỏng dạ, lên sởi, thuốc tiêu độc, lọi tiểu, đau bụng, điều kinh, hạ huyết
áp Các cây thuốc được để trên mẹt cho dễ khi bốc thuốc. Ngưòi mua thuốc
chỉ cần dừng xe nói mua thuốc chữ bệnh gì là được đáp ứng ngay (hình 2,7).
Buổi tối vào lúc 7-8 giờ ở cổng làng những người buôn bán cây thuốc ờ
các chợ trong khu vực Hà Nội tìiường về cổng làng mua thuốc (có thể đã đặt
trước) để ngày mai lại đem bán ở chợ.
Hiện nay, Đại Yên vẫn là nơi cung cấp chủ yếu thuốc Nam cho các chợ
Hà Nội. Dù là thuốc đó có nguồn gốc ở làng hay nơi khác, nhung ứiường phải
qua làng Đại Yên để đến với ngưòi bệnh.
Hình. 2.7 Bán thuốc ở cổng làng
2.2.2.4. Bán thuốc ở chợ
Hầu như tất cả các chợ lớn và một số chợ cóc, chợ xanh ờ Hà Nội đều
có những gánh hay quầy hàng thuốc nam hoặc đoĩi lẻ hoăc tập trung thành
khu riêng có 2-4 người bán. Bảng 2.1 cho thấy hàng ngày có 24 chợ và 73
người bán thuốc. Những người này không chỉ bán thuốc tươi mà còn bán cả
thuốc khô, thuốc thang, các thang thuốc được gói theo bệnh, được bán lẻ hoặc
bán sỉ. Cả làng có gần 100 chị em phụ nữ bán thuốc ở khắp các chợ (hình 2.8,
2.9, 2.10), bán rong trên các phố của Hà Nội. Có thể mua ở các bà, các chị
hàng hàng vài trăm các loại Dược liệu, các thang thuốc nam để điều trị nhiều
bệnh khác nhau và cả một số loại gia vị thưòỉng dùng trong bữa ăn hàng ngày
(bảng 2.3).
Bảng trên cho thấy có 147 loài cây thuốc, thuộc 129 chi, 79 họ (bảng
2.5) được buôn bán ở các chợ.

Bignoniaceae Hypericaceae Pandanaceae
Urticaceae
Boưaginaceae Iridaceae Passifloraceae
Verbenaceae
Capñfoliaceae Lamiaceae
Piperaceae
Vitacceae
Cloranthaceae Lauraceae
Plantagianceae
Zingiberaceae
Commelinaceae
Leeaceae Plumbaginaceae
Convolvulaceae Liliaceae Poaceae
Các dược liệu phần lớn là cây thảo, bộ phận dùng phần gồm lá nhiều
nhất (54 loài), cả cây trừ rễ (thảo) 32 loài, các dược liệu còn lại là thân rễ, quả,
hạt, vỏ tân, rễ để chữa 26 bệnh, và chứng bệnh (theo tri thức của của người
bán thuốc ở Đại Yên) và chứng bệng khác nhau (bảng 2.6)
Bảng 2.6. Các bệnh và chứng bệnh đựơc ngưòi bẵii thuốc điều trị
♦
Đắp hút mủ Chữa u xơ
Đen tóc Chữa,viêm đường ruột
An thai Chữa lỵ
An thần
Chữa tiêu chảy
Ra mồ hôi trôm
Chữa viêm đường tiết niệu
Bổ dưofng
Chữâ viêm loét dạ dày
Bổ gan \
Chữa viẽm xoang

Hình 2.8. Chợ Bưồi
Hình 2.9. Chợ Hôm
Hình 2.10. Chợ Mơ