Tiểu luận triết học
Phần I
Lời mở đầu
Từ lịch sử xa xa, trải qua bao thời gian đến nay dù ở thời đại nào, xã hội
nào thì hình thái kinh tế xã hội cũng luôn luôn tồn tại và phát triển hoặc tụt
lùi theo sự phát triển của xã hội đó. Khi ta nhìn vào vấn đề hình thái kinh tế -
xã hội của một nớc nào đó ta sẽ thấy xã hội đó lớn mạnh và phát triển hoặc
ngợc lại. Nói đến hình thái kinh tế xã hội là ta phải nói đến một chính thể
toàn vẹn cơ cấu phức tạp chứ không thể nói đến những thứ riêng lẻ đợc, nó
phải đan xen nhau, có quan hệ không thể tách rời nhau đợc và chính mặt toàn
vẹn này thì ta mới có đợc một hình thái kinh tế - xã hội cần có và phải có hình
thái kinh tế - xã hội vạch rõ kết cấu cơ bản, phổ biến của mọi xã hội, qui luật
vận động và phát triển tất yếu của xã hội đó, vậy ta phải đi nghiên cứu sâu về
những vấn đề tác động trực tiếp là yếu tố chính để xây dựng lên hình thái
kinh tế - xã hội. Nghiên cứu về lực lợng sản xuất vì đó là nền tảng vật chất -
kĩ thuật của mỗi hình thái kinh tế - xã hội, về quan hệ sản xuất quan hệ giữa
ngời với ngời trong quá trình sản xuất, kiến trúc thợng tầng, quan hệ gia đình,
xã hội. Đây chính là những điểm mấu chốt quan trọng nhất mà ở thời kì nào
từ trớc kia đến bây giờ cũng phải quan tâm và coi đó là mục tiêu chính để phát
triển những mặt đó không cái nào có thể tách rời cái nào đợc. Không thể
không quan tâm đến lực lợng sản xuất mà chỉ quan tâm đến quan hệ sản xuất
đợc, cũng nh kiến trúc thợng tầng và các mối quan hệ dân tộc, gia đình, xã
hội. Những mặt cơ bản này phải luôn tồn tại song song và phải có mối quan
hệ, cũng là quan trọng, nếu một trong những mặt đó mất đi thì xã hội sẽ phát
triển theo cách khác chứ không nh bây giờ. Hình thái kinh tế - xã hội là nên
tảng cốt lõi của mọi xã hội, dù xã hội đó là xã hội lạc hậu, nghèo đói hay văn
minh giàu có thì các mặt: lực lợng sản xuất, quan hệ sản xuất kiến trúc thợng
tầng... vẫn luôn tồn tại và phát triển với mức phát triển khác nhau nhng mục

1
Tiểu luận triết học

+ Xã hội không phải là tổng hợp của những hiện tợng sự kiện rời rạc,
những cá nhân riêng lẻ mà xã hội là một chính thể toàn vẹn có cơ cấu phức
tạp, trong đó có những mặt cơ bản nhất là lực lợng sản xuất, quan hệ sản xuất
và kiến trúc thợng tầng. Mỗi mặt đó có vai trò nhất định và tác động đến các
mặt khác tạo nên sự vận động của xã hội. Chính tính toàn vẹn đó đợc phản
ánh bằng tổng thể các mặt của hình thái kinh tế - xã hội.
+ Tổng thể hình thái kinh tế xã hội bao gồm nhiều mặt, mỗi mặt lại có
những thế mạnh riêng lẻ và phải dựa vào những thế mạnh đó để nghiên cứu,
tìm tòi và phát triển mạnh mẽ hơn nữa.

3
Tiểu luận triết học
2). Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là quá trình lịch sử
tự nhiên.
Lịch sử phát triển của xã hội loài ngời từ khi hình thành đến nay đã trải
qua các giai đoạn phát triển cao thấp khác nhau, tơng ứng với mỗi giai đoạn
đó là một hình thái kinh tế - xã hội cụ thể, sự vận động và thay thế lẫn nhau
của các hình thái kinh tế xã hội trong lịch sử là do các qui luật khách quan chi
phối đặc biệt là bị chi phối bởi qui luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với
tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất. Do đó C.Mác viết Tôi coi sự phát
triển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên.
a. Lực lợng sản xuất
Trong đời sống hàng ngày những điều tất yếu mà xã hội nào cũng cần
có đó là sản xuất vật chất, sản xuất vật chất có vai trò rất lớn trong cuộc sống
con ngời, nó là quá trình con ngời sử dụng công cụ lao động tác động vào tự
nhiên, cải biên các dạng vật chất của tự nhiên để tạo ra của cải vật chất cho
đời sống xã hội. Đó là quá trình hoạt động có mục đích, nhằm cải biến những
vật liệu tự nhiên làm cho nó thích hợp với nhu cầu của con ngời, sản xuất vật
chất thực hiện trong quá trình lao động, chính trong quá trình lao động mà
mỗi ngời phải liên kết với nhau để làm và mọi ngời làm là lực lợng sản xuất

+ Muốn sản xuất ra của caỉ vật chất thì nó cũng có những nhân tố tất
yếu của sản xuất và đời sống : Xã hội là một hệ thống tự điều khiển bằng
những quy luật đặc thù của mình, song điều đó không có nghĩa là xã hội phát
triển một cách biệt lập với tự nhiên. Bởi vì tự nhiên là môi trờng sống của con
ngời hợp thành xã hội và xã hội trong đó có con ngời là sản phẩm phát triển
tự nhiên. Giữa xã hội và tự nhiên thờng xuyên diễn ra sự trao đổi vật chất. Sự

5
Tiểu luận triết học
trao đổi đó nh Mác đã chỉ rõ - đợc thực hiện trong quá trình lao động sản
xuất. Điều kiện tự nhiên là yếu tố thờng xuyên tất yếu của sự tồn tại và phát
triển của xã hội nhng không giữ vai trò quyết định sự phát triển của xã hội.
+ Vai trò của điều kiện tự nhiên trớc hết đợc thể hiện ở chỗ: Từ trong
thế giới thực vật và động vật con ngời khai thác những t liệu dinh dỡng để
chế biến ra t liệu tiêu dùng; tài nguyên khoáng sản tự nhiên, con ngời chế tạo
ra t liệu sản xuất; từ nguồn năng lợng tự nhiên con ngời sử dụng vào quá
trình sản xuất nh: sức gió, sức nớc, sức hơi nớc, điện, năng lợng của quá trình
hoá học và các quá trình bên trong nguyên tử... ở trình độ khác nhau của xã
hội mức độ ảnh hởng của tự nhiên đối với xã hội cũng khác nhau.
- Điều kiện tự nhiên ảnh hởng đến việc tổ chức phân công lao động và
phân bố lực lợng sản xuất, nhiều ngành nghề đợc hình thành từ những điều
kiện tự nhiên nh công nghiệp, lâm nghiệp, ng nghiệp, các ngành khai thác...
tự nhiên phong phú là dạng cơ sở tự nhiên của việc phân công lao động trong
xã hội: tự nhiên tác động vào xã hội hoàn toàn mang tính chất tự phát, còn xã
hội tác động vào tự nhiên là sự tác động có ý thức của con ngời.
+ Sự tác động của con ngời vào tự nhiên nh thế nào là tuỳ thuộc và
trình độ phát triển của lực lợng sản xuất và vào chế độ xã hội. Lực lợng sản
xuất quyết định cách thức và trình độ chinh phục của con ngời.
+Qúa trình phát triển lịch sử tự nhiên của xã hội có nguồn gốc sâu xa ở
sự phát triển của lực lợng sản xuất. Lực lợng sản xuất bao giờ cũng bắt đầu từ

con ngời vào đối tợng lao động.
+ Trình độ phát triển của t liệu lao động chủ yếu là công cụ lao động là
thớc đo trình độ chinh phục tự nhiên của loài ngời, là cơ sở xác định trình độ
phát triển của sản xuất, là tiêu chuẩn để khác nhau giữa thời đại kinh tế. Đối

7
Tiểu luận triết học
với mỗi thế hệ mới, những t liệu lao động do thế hệ trớc để lại trở thành
điểm xuất phát của sự phát triển tơng lai.
Vì vậy những t liệu đó là kế tục của lịch sử chính những tính chất và
trình độ kỹ thuật của lực lợng sản xuất đã quy định một cách khách quan tính
chất và trình độ quan hệ sản xuất, do đó xét đến cùng lực lợng sản xuất quyết
định quá trình vận động và phát triển của hình thái kinh tế- xã hội nh một quá
trình lịch sử - tự nhiên .
+ Ngày nay cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại đã tạo ra bớc
nhảy vọt lớn trong lực lợng sản xuất. Khoa học trở thành lực lợng sản xuất
trực tiếp. Khoa học trở thành điểm xuất phát cho những biến đổi to lớn trong
kỹ thuật sản xuất, tạo ra những ngành sản xuất mới, kết hợp khoa học kỹ
thuật thành một thể thống nhất, đa đến những phơng pháp công nghệ mới
đem lại hiệu quả cao trong sản xuất. Do khoa học trở thành lực lợng sản xuất
trực tiếp mà thành phần ngời cấu thành lực lợng sản xuất cũng thay đổi. Ngời
lao động trong lực lợng sản xuất không chỉ bao gồm lao động chân tay, mà
bao gồm cả kỹ thuật viên, kỹ s và cán bộ khoa học phục vụ trực tiếp quá trình
sản xuất.
- Trong các quy luật khách quan chi phối sự vận động, phát triển của
các hình thái kinh tế xã hội thì quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất
với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất có vai trò quyết định nhất. Lực
lợng sản xuất, một mặt là phơng thức sản xuất, là yếu tố đảm bảo tính kế
thừa trong sự phát triển tiến lên của xã hội, quy định khuynh hớng phát triển
từ thấp đến cao.

Tiểu luận triết học
+ Đơng nhiên, để cho sở hữu về t liệu sản xuất không trở thành " vô
chủ" có chính sách và cơ chế rõ ràng để xác định chủ thể sở hữu và sử dụng
đối với những t liệu sản xuất nhất định.
+ Các hệ thống quan hệ sản xuất ở mỗi giai đoạn lịch sử đều tồn tại
trong một phơng thức sản xuất nhất định. Hệ thống quan hệ sản xuất thống
trị trong mỗi hình thái kinh tế- xã hội quyết định tính chất và bộ mặt hình
thái kinh tế- xã hội ấy. Vì vậy, khi nghiên cứu, xem xét tính chất của một
hình thái xã hội nào thì không thể chỉ nhìn ở trình độ phát triển của lực lợng
sản xuất mà còn phải xét đến tính chất của các quan hệ sản xuất. Quan hệ sản
xuất chính là mặt thứ hai của phơng thức sản xuất biểu hiện tính gián đoạn
trong sự phát triển của lịch sử.
Những quan hệ sản xuất lỗi thời đợc xoá bỏ và đợc thay thế bằng
những kiểu quan hệ sản xuất mới cao hơn và hình thái kinh tế - xã hội mới
cao hơn ra đời. Nh vậy sự xuất hiện, sự phát triển của hình thái kinh tế - xã
hội , sự chuyển biến từ hình thái đó lên hình thái cao hơn đợc giải thích trớc
hết bằng sự tác động của quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính
chất và trình độ của lực lợng sản xuất. Quy luật đó là khuynh hớng tự tìm đ-
ờng cho mình trong sự phát triển và thay thế các hình thái kinh tế - xã hội.
c) Sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực
lợng sản xuất .
+ Trải qua quá trình lịch sử thì lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là
hai mặt của phơng thức sản xuất, chúng tồn tại không tách rời nhau mà tác
động biện chứng lẫn nhau hình thành quy luật xã hội phổ biến của toàn bộ
lịch sử loài ngời, quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và
trình độ của lực lợng sản xuất. Quy luật vạch rõ tính chất phụ thuộc khách

10