Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Lời nói đầu
Trong những năm gần đây, quá trình toàn cầu hoá đã thúc đẩy sự
phát triển và phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế quốc gia, đồng thời
dẫn đến những thay đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực của nền kinh tế thế giới.
Tính quốc tế hoá cao của nền kinh tế thế giới đợc tăng cờng trong vai trò
ngày càng lớn của các công ty xuyên quốc gia. Nói đúng hơn, trong quá
trình toàn cầu hoá kinh tế, các công ty xuyên quốc gia đóng vai trò then
chốt.
Trong thế giới toàn cầu hoá kinh tế, công ty xuyên quốc gia là động
lực quan trọng cho sự phát triển sản xuất và trao đổi hàng hoá trên toàn thế
giới nói chung và cho từng quốc gia nói riêng. Đối với nền kinh tế quốc gia,
chúng góp phần nâng cao trình độ, phát triển kỹ thuật, làm biến đổi cơ cấu
kinh tế ngành thông qua chuyển giao và nâng cao trình độ công nghệ, mở
rộng thị trờng, nâng cao trình độ quản lý góp phần tăng trởng cho các nền
kinh tế. Các công ty xuyên quốc gia cũng có tác động tích cực đến các hoạt
động thơng mại, đầu t trực tiếp, nghiên cứu khoa học và phát triển công
nghệ cũng nh phát triển các nguồn lực khác.
Có thể nói rằng, hiện nay các công ty xuyên quốc gia là đế chế kinh
tế có ảnh hởng trực tiếp đến nền kinh tế quốc tế, là đầu nối các nền kinh tế
quốc gia với nền kinh tế quốc tế. Việt Nam là nớc có nền kinh tế đi sau,
trong bối cảnh toàn cầu hoá đang diễn ra mạnh mẽ thì việc tham gia vào hệ
thống các công ty xuyên quốc gia là con đờng ngắn nhất để hội nhập vào
nền kinh tế quốc tế. Do đó, việc nghiên cứu về công ty xuyên quốc gia có ý
nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.
1
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Chơng I
Giới thiệu chung về công ty xuyên quốc gia
1. khỏi nim v cụng ty xuyờn quc gia
Sự phát triển liên tục của công ty xuyên quốc gia về quy mô, cơ cấu tổ

ờng quốc tế. Đó là công ty quốc tế (International Corporation) hoặc còn gọi
là công ty toàn cầu (Global Corporation), trong đó bao gồm cả các công ty
xuyên quốc gia, đa quốc gia và siêu quốc gia. Quan niệm nh trên đơn giản
dễ hiểu, mang tính phổ thông, phù hợp với xu hớng quốc tế hoá đời sống
kinh tế hiện nay. Nhng quan niệm này có nhợc điểm mới chỉ căn cứ vào
hiện tợng bên ngoài, cha đi sâu vào bản chất của sự vật, đồng thời bỏ qua
tính lịch sử trong sự phát triển.
Loại ý kiến thứ ba cũng gần giống loại ý kiến thứ hai. Các tác giả
thuộc trờng phái này (chủ yếu là các chuyên gia của Liên Hợp Quốc) cho
rằng mặc dù trên thế giới đã tồn tại nhiều loại công ty hoạt động không chỉ
trong phạm vi biên giới quốc gia mà trên phạm vi quốc tế. Song trong điều
kiện quốc tế hoá đời sống kinh tế nh hiện nay thì xu hớng xuyên quốc gia
hóa trong sản xuất kinh doanh là một xu hớng phổ biến. Hiện tợng công ty
của một quốc gia trong những điều kiện nhất định vợt biên giới quốc gia
thực hiện thiết lập các mạng lới sản xuất, kinh doanh ở các nớc khác dới
hình thức 100% vốn của mình, hoặc liên minh t bản nhiều nớc đã trở thành
một hiện tợng đặc trng của kinh doanh quốc tế và là nét phổ biến đối với tất
cả các loại nớc.
3
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
2. ngun gc v s phỏt trin ca cụng ty xuyờn quc gia
2.1. Nguồn gốc của công ty xuyên quốc gia
- Một là, quá trình tích tụ và tập trung sản xuất diễn ra song song với
quá trình tích tụ quyền lực kinh tế. Tích tụ và tập trung sản xuất tạo ra
những công ty cực lớn bao gồm trong đó rất nhiều công ty. Ngời ta cũng
gọi đó là những tập đoàn, với công ty mẹ đứng đầu và các công ty con,
chúng còn đợc gọi là các công ty nhỏ và vừa, chúng phụ thuộc về tài chính,
kỹ thuật vào công ty mẹ. Bên cạnh đó còn có rất nhiều công ty nhỏ và vừa
độc lập hoạt động phụ thuộc hoặc độc lập với các công ty lớn. Nhìn chung
ở các nớc t bản chủ nghĩa phát triển nh Mỹ, Nhật, Đức, Pháp, Italia,

nông nghiệp, đẩy mạnh xu hớng giảm tỷ trọng nông nghiệp trong cơ cấu
lao động cũng nh trong tổng sản phẩm quốc dân (hiện nay chỉ còn khoảng
2 - 10%, thậm chí tỷ trọng đó còn thấp hơn ở các nớc t bản chủ nghĩa phát
triển cao). Điều này cho thấy, sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp đã có
tác động trở lại, thúc đẩy nông nghiệp phát triển. Và để cho toàn bộ nền
kinh tế có thể phát triển mạnh trong cạnh tranh, nền nông nghiệp cũng phải
có khả năng cạnh tranh cao. Nông nghiệp các nớc phát triển đã đợc tập
trung cao độ với những hình thức tổ chức sản xuất - kinh doanh hiện đại.
Nh vậy, có thể thấy rằng quá trình tích tụ t bản và tập trung sản xuất
lâu dài đã dẫn đến sự hình thành các công ty xuyên quốc gia. Bởi đó chính
là quá trình tạo ra cơ sở vật chất cho sự bành trớng, giúp cho các tập đoàn t
bản có khả năng hiện thực vợt ra khỏi biên giới quốc gia, thực hiện việc đầu
t vào các nớc dới nhiều hình thức, thoả mãn đợc mục tiêu tìm kiếm lợi
nhuận cao.
5
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
2.2. Sự phát triển của công ty xuyên quốc gia
Từ thập kỷ 60 lại đây, dới tác động của sự bùng nổ cách mạng khoa
học kỹ thuật và khoa học công nghệ, công ty xuyên quốc gia đã phát triển
nhanh chóng. Hơn nữa, đầu t to lớn của công ty xuyên quốc gia vào nghiên
cứu và phát triển đòi hỏi phải mở rộng sang những ngành nghề và khu vực
lớn hơn. Nhng sự phân công lao động xã hội và chế độ trao đổi hiện có rất
khó xác định đợc một chế độ mới. Để tổ chức hệ thống công nghệ mới và
điều tiết đợc lợi ích trong trao đổi, phân phối những sản phẩm mới giữa
những nhà sản xuất độc lập phải dùng biện pháp của xí nghiệp thay cho
biện pháp của thị trờng. Từ đó mà buộc các xí nghiệp phải chiếm lĩnh các
ngành và khu vực kinh tế mới. Điều này đã dẫn tới sự trởng thành nhanh
chóng của công ty xuyên quốc gia ở các nớc phát triển. Cùng với sự trởng
thành của các công ty xuyên quốc gia, sự cạnh tranh trên phạm vi toàn cầu
của chúng khốc liệt hơn. Công ty xuyên quốc gia của các nớc bắt đầu điều

Trong chiến lợc chiếm lĩnh và khai thác thị trờng quốc tế của công ty
xuyên quốc gia, việc nhanh chóng mở rộng quy mô bằng cắm nhánh trở
thành giải pháp hữu hiệu để giải toả áp lực khủng hoảng cơ cấu và xu hớng
giảm sút tỷ suất lợi nhuận của các công ty trong nớc, đồng thời củng cố vị
trí của mình trên thị trờng quốc tế.
Đây là biểu hiện mạnh mẽ của quá trình tập trung sản xuất đợc nêu ở
trên. Song hiện nay, có nhiều nhân tố mới buộc các doanh nghiệp, các công
ty xuyên quốc gia tìm kiếm những đối tác thích hợp và thay đổi thực chất
các liên minh mong muốn. Những nhân tố này vừa mang tính tình huống
vừa mang tính lâu dài của quá trình có tính quy luật của tập trung sản xuất
t bản chủ nghĩa, nhất là ở nớc Mỹ.
7
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
- Thứ nhất, tìm kiếm lợi nhuận trong điều kiện lạm phát diễn ra yếu.
Trong những năm 90, các nền kinh tế công nghiệp phát triển mạnh, đặc biệt
là kinh tế Mỹ đã thoát khỏi tình trạng lạm phát ngựa phi, các doanh nghiệp
không có khả năng tăng giá và một giải pháp duy nhất để đảm bảo mục tiêu
lợi nhuận là làm sao giảm đợc giá và chiếm lĩnh đợc thêm thị phần càng
rộng càng tốt.
- Thứ hai, sự bốc lên mạnh của thị trờng chứng khoán trở thành một
điểm tựa quan trọng của các doanh nghiệp và giúp chúng có khả năng dùng
các cổ phần của mình để thanh toán cho các vụ mua lại đạt quy mô lớn.
- Thứ ba, môi trờng pháp quy liên quan đến một yếu tố đặc biệt xuất
phát từ luật chống Trust. Nhờ luật này, nhiều lĩnh vực mới đã mở cửa cho
cạnh tranh và việc tập hợp lại các tập đoàn cũng đợc khuyến khích trong
một số trờng hợp.
- Thứ t, do điều kiện môi trờng cạnh tranh kinh doanh cực kỳ khốc
liệt, không một ai có thể lờng trớc đợc điều gì sẽ xảy ra nên một nhu cầu
bức bách nảy sinh là phải thực hiện đợc những thay đổi chiến lợc, chính
sách, càng nhanh càng tốt, thậm chí ngay cả khi điều này có nghĩa là lao

Hai là, sở hữu hỗn hợp đợc tạo ra do sự thay đổi về căn bản địa vị,
vai trò của ngời công nhân, trí thức - những ngời làm việc trực tiếp trong
các ngành nghề khác nhau, nhất là những ngành có hàm lợng khoa học và
công nghệ cao - là những ngời quyết định chất lợng của lao động và sản
9
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
xuất. Loại hình này diễn ra theo hớng tăng đáng kể số ngời có cổ phần
trong công ty nhng tỷ trọng sở hữu cổ phần trong tổng số vốn kinh doanh
không lớn.
Nh vậy, sự biến đổi của hình thức sở hữu trong công ty xuyên quốc
gia là thay đổi rất căn bản đặc trng cho quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa
trong chủ nghĩa t bản hiện đại. Có thể thấy rằng công ty không còn là sở
hữu của một ngời hay một nớc nữa mà là sở hữu hỗn hợp quốc tế, có quốc
tịch của một nớc nhất định.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng sở hữu của các nhà t bản vẫn giữ vị
trí trọng yếu, còn sở hữu của ngời lao động chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ không
đáng kể. Chẳng hạn, giá trị cổ phiếu mà khoảng 70 - 80% tổng số công
nhân của Mỹ đã mua chỉ chiếm có 1% tổng giá trị cổ phiếu mà thôi. Tuy
nhiên đối với từng công ty trong bảng xếp hạng 500 tập đoàn hàng đầu của
Fortune, sở hữu của ngời lao động lên mức không phải quá thấp, từ 4,5
35%.
Về quản lý, việc tổ chức quản lý sản xuất và các hoạt động kinh tế đã
dịch chuyển từ kiểu đại trà, đợc tiêu chuẩn hoá theo loạt lớn sang kiểu sản
xuất loại nhỏ và linh hoạt theo đơn đặt hàng, cũng nh dịch chuyển từ các tổ
chức có quy mô lớn đợc liên kết theo chiều dọc sang phi liên kết kiểu mạng
lới, theo chiều ngang giữa các đơn vị kinh tế trong nớc và ngoài nớc. Điều
này dẫn đến sự xuất hiện liên kết công ty xuyên quốc gia kiểu mới, kiểu
các vệ tinh xoay quanh một công ty gốc, tạo nên một mạng lới phủ lên thị
trờng các nớc. Đây là sự chuyển hoá về mặt tổ chức quản lý của mọi hoạt
động kinh tế để tăng cờng tính linh hoạt và khả năng thích ứng với thị trờng

11
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
các công ty lớn dới hình thức này hay hình thức khác. Song trong điều kiện
hiện nay vẫn có những công ty nhỏ, nhng do biết cách làm ăn, có thể lọt
vào những khe hở của thị trờng thế giới. Đây là trờng hợp đặc thù của
một số công ty của các quốc gia và lãnh thổ công nghiệp mới Châu á. Đặc
trng thứ hai này là đặc trng phân biệt với các công ty độc quyền quốc gia,
mà nét nổi bật nhất là việc cắm nhánh ở nớc ngoài, có ít nhất một chi
nhánh, thiết lập cơ sở thực hiện việc sản xuất tại nớc đó (đặc trng này
không có ở các công ty độc quyền quốc gia).
Ba là, công ty xuyên quốc gia trớc hết nó phải hình thành từ công ty
quốc gia, mang quốc tịch của một nớc và t bản sở hữu của công ty mẹ thuộc
về các nhà t bản nớc đó. T bản đó đợc xuất khẩu ra nớc ngoài để đầu t thiết
lập và mở rộng các cơ sở sản xuất gọi là chi nhánh. Số t bản đầu t vào chi
nhánh có thể hoàn toàn là của tập đoàn t bản nớc mẹ, nhng cũng có thể
thuộc sở hữu chung giữa các nhà t bản nớc mẹ và các nhà t bản bản xứ
trong trờng hợp các công ty chi nhánh đợc thành lập mang hình thức công
ty phối hợp (hoặc công ty hỗn hợp). Dạng công ty hỗn hợp (dới hình thức
góp cổ phần) đang là hình thức đợc a chuộng đối với nhiều nớc đang phát
triển, đồng thời cũng là hình thức mà các công ty xuyên quốc gia a thích.
Dù những hình thức chi nhánh ở nớc ngoài nh thế nào chăng nữa, sở hữu t
bản ở chi nhánh dù có tồn tại dới hình thức này hay hình thức khác thì các
chi nhánh đó thực chất cũng là những bộ phận của một tổ hợp, quyền kiểm
soát chủ yếu về đầu t, sản xuất kinh doanh vẫn thuộc về những nhà t bản n-
ớc mẹ.
Bốn là, một công ty xuyên quốc gia thờng có cơ cấu tổ chức gồm hai
bộ phận cơ bản. Đó là công ty mẹ và một hoặc nhiều công ty chi nhánh ở n-
ớc ngoài.
12
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368

công ty gốc đối với các công ty chi nhánh theo lối riêng, bằng cách sử dụng
các đòn bẩy kinh tế, thực hiện việc tập trung hoá có mức độ và kiểm soát
chủ yếu theo hệ thống dọc từ trung tâm đến ngoại vi. Theo cách quản lý đó
vai trò định hớng chiến lợc về kinh tế, kỹ thuật, cung cấp tài chính, tín dụng
của công ty mẹ rất quan trọng, còn các công ty chi nhánh là những đơn vị
kinh doanh mang tính độc lập tơng đối và trở thành những đơn vị hạch toán
độc lập. Do đó buộc chúng phải năng động và có điều kiện để phát huy tính
năng động.
14
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
chơng ii
vai trò của công ty xuyên quốc gia trong
thơng mại quốc tế
1. Thc trng cỏc cụng ty xuyờn quc gia
Theo số liệu mà UNCTAD có đợc cho đến nay, toàn thế giới có
khoảng 65 nghìn công ty xuyên quốc gia mẹ và trên 850 nghìn công ty con
(chi nhánh của các công ty mẹ). Chúng hoạt động hầu nh khắp nơi trên thế
giới và trong tất cả các ngành kinh tế quốc dân. Báo cáo đầu t thế giới 2003
của LHQ dựa vào những số liệu thống kê đợc cho thấy, trong số 63.834
công ty xuyên quốc gia mẹ trên toàn thế giới, các nền kinh tế phát triển có
49.048 công ty xuyên quốc gia mẹ. Trong đó, Tây Âu có 39.715 công ty
xuyên quốc gia mẹ, Mỹ có 3.235 công ty, Nhật Bản có 3.760 công ty, các
nớc phát triển còn lại có 4.659 công ty. Các nớc đang phát triển có 13.936
công ty mẹ, trong đó Châu Phi có 1.203 công ty, Châu Mỹ La Tinh và
Caribe có 2.022 công ty; các nớc Nam, Đông và Đông Nam á có 9.934
công ty (Trung Quốc có 350 công ty (2002), Hồng Kông có 948 công ty
(2001), Hàn Quốc có 7.460 công ty (2002) ), Trung và Đông Âu có 842
công ty.
Nh vậy, có thể thấy phần lớn các công ty mẹ là thuộc về các nớc phát
triển, các nớc đang phát triển chỉ chiếm 1/5 số công ty xuyên quốc gia mẹ

chuyển giao kỹ thuật công nghệ và kinh doanh dịch vụ, tài chính cho các xí
nghiệp chi nhánh để các xí nghiệp này thực hiện đối với các nớc chủ nhà
hoặc với những xí nghiệp chi nhánh của các nớc khác cùng đóng tại đó.
Điểm quan trọng nổi bật trong lĩnh vực đầu t của thế giới nói chung,
các công ty xuyên quốc gia là lựa chọn lĩnh vực đầu t trên cơ sở chuyển từ
16
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
đầu t khai thác các nguồn lực tự nhiên sang công nghiệp chế tạo và dịch vụ.
Trong lĩnh vực sản xuất, có sự chuyển dịch các ngành có hàm lợng lao
động cao từ những nớc phát triển sang các nớc khác trong đó đặc biệt chú ý
tới các nớc đang phát triển. Nhiều nớc đang phát triển bắt đầu thu hút đầu t
trực tiếp nớc ngoài vào những ngành đòi hỏi sử dụng lao động có trình độ
cao. Với quá trình xâm nhập của công ty xuyên quốc gia vào các nớc
đang phát triển, góp phần làm cho phân công lao động quốc tế rõ ràng, hiệu
quả hơn và cũng tạo điều kiện cho nhiều quốc gia đang phát triển chuyên
môn hoá sản xuất đối với nhiều mặt hàng, lĩnh vực kinh doanh có hàm lợng
khoa học cao, cũng nh các hàng hoá chứa đựng nhiều lao động, tài nguyên.
Với hình thức liên doanh mà các công ty xuyên quốc gia thực hiện để bành
trớng quốc tế, một mặt nó tạo ra khả năng khai thác tiềm lực của nớc chủ
nhà, các nhân tố rủi ro nh không am hiểu thị trờng, không nắm hết những
đối thủ cạnh tranh của nớc chủ nhà cũng nh các công ty nớc ngoài tại đó có
thể đợc hạn chế và có nhiều thuận lợi về mặt tuyển dụng nhân công, về tài
chính, cung ứng nguyên vật liệu cũng nh thị trờng tiêu thụ sản phẩm... Mặt
khác, nó còn tạo ra những nhân tố thực hiện sự hoà nhập quốc tế của các
nền kinh tế đang phát triển, tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau, làm tăng tính
thống nhất của nền kinh tế thế giới còn đầy mâu thuẫn. Đồng thời nó cũng
góp phần nhân lên tiềm lực khoa học kỹ thuật của các nớc đang phát
triển, từ các nguồn vật chất đến các nguồn tri thức và kinh nghiệm, cả về
chiến lợc dài hạn và về tổ chức tiến hành, cả ở tầm vĩ mô của quốc gia và ở
tầm vĩ mô của từng doanh nghiệp.

động giản đơn tại chỗ và nếu có qua đào tạo thì chỉ một thời gian rất ngắn
để có thể đáp ứng đợc những động tác có tính chất kỹ thuật về một mặt
chuyên môn hẹp (tỷ lệ này chiếm tới 90% lao động và chủ yếu tại các nớc
đang phát triển). Việc tuyển bộ phận lao động kỹ thuật và quản lý thì có sự
chọn lọc cao ở nớc sở tại với một tỷ lệ nhất định để giúp cho việc quản lý,
18
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
sản xuất của xí nghiệp chi nhánh đợc dễ dàng, đồng thời tuyển lao động từ
nớc khác tới, sử dụng lao động hợp đồng.
Tóm lại, các công ty xuyên quốc gia đang không ngừng mở rộng quy
mô xuyên quốc gia, nâng cao tỷ lệ hoạt động quốc tế của t bản, lao động và
các nguồn lực khác, duy trì và nâng cao quyền lực kiểm soát đối với các
lĩnh vực quan trọng trong chiến lợc phát triển, đặc biệt là lĩnh vực tài chính,
lao động, công nghệ và các lĩnh vực dịch vụ khác. Nói một cách khác, các
công ty xuyên quốc gia đang trên đà phát triển mạnh, chi phối các lĩnh của
nền kinh tế thế giới.
2. Cỏc cụng ty xuyờn quc gia vi vic thỳc y thng mi quc
t
Các công ty xuyên quốc gia là chủ thể quan trọng trong thơng
mại quốc tế. Hiện tại cha có nhiều dữ liệu để có thể đa ra một con
số chính xác về thị phần của các công ty xuyên quốc gia trên thị tr-
ờng toàn cầu. Chỉ đơn cử tại Mỹ, các công ty xuyên quốc gia cả
trong nớc và nớc ngoài chiếm khoảng 3/4 tổng xuất khẩu năm
2003, hơn 2/3 trong số đó là từ các hoạt động xuất khẩu giữa các
công ty trong nội bộ hệ thống công ty xuyên quốc gia. Nếu số liệu
từ Mỹ có thể mở rộng ra cả thế giới thì các công ty xuyên quốc gia
có thể chiếm từ 2/3 đến 3/4 tổng xuất khẩu của thế giới và trên 1/3
tổng xuất khẩu của thế giới có thể đợc thực hiện thông qua các trao
đổi thơng mại giữa các công ty con trong cùng hệ thống.
Với số lợng hàng trăm ngàn chi nhánh cắm sâu vào nền kinh tế thế