i
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI
Luận văn thạc sĩ: “Hướng dẫn học sinh tự đánh giá và điều chỉnh
quá trình học tập môn Toán ở trường trung học cơ sở”.
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI, 2014
LỜI CẢM ƠN ii
Bản luận văn này được thực hiện từ tháng 8 năm 2013 và đã hoàn thành
1.1.2.2 Chức năng của ĐG 14
1.1.2.3 Các tiêu chí của ĐG 14
1.1.2.4 Yêu cầu sư phạm của ĐG 16
1.1.3 Các khâu của quá trình ĐG 16
1.1.4 Phân loại ĐG theo mục đích 17
1.1.5 Một số kĩ thuật ĐG 19
1.1.5.1 ĐG qua quan sát 19
1.1.5.2 ĐG qua hồ sơ 19
1.1.5.3 ĐG thông qua phiếu ĐG 20
1.1.5.4 ĐG sử dụng câu hỏi và bài tập 22
1.1.5.5 TĐG 23
1.1.6 Các quy định về ĐG ở trường phổ thông Việt Nam 23
1.1.6.1 Quy chế ĐG xếp loại HS THCS và THPT 23
1.1.6.2 Hướng dẫn ĐG của mô hình trường học mới Việt Nam 24
1.2 Khảo sát thực tiễn thực hiện đánh giá, tự đánh giá trong dạy học môn
Toán ở trường Trung học cơ sở. 28
1.2.1 Khảo sát học sinh 29
1.2.1.1 Mục đích khảo sát 29
1.2.1.2 Kết quả khảo sát 29 iv
1.2.1.3 Phân tích kết quả khảo sát 31
1.2.2 Khảo sát giáo viên 32
1.2.2.1 Mục đích khảo sát 32
1.2.2.2 Kết quả khảo sát 33
1.2.2.3 Phân tích kết quả khảo sát 34
1.2.3 Khảo sát hoạt động chấm và chữa bài 35
1.3 Nhu cầu và định hướng đổi mới đánh giá, tự đánh giá trong dạy học . 39
1.3.1 Nhu cầu đổi mới kiểm tra ĐG trong dạy học hiện nay 39
3.2 Tổ chức thực nghiệm 92
3.2.1 Thời gian, địa điểm thực nghiệm 92
3.2.2 Tiến trình thực nghiệm 93
3.3 Đánh giá, phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 95
3.3.1 Nội dung ĐG 95
3.3.2 Công cụ ĐG 95
3.3.3 Phân tích kết quả thực nghiệm 96
3.4 Kết luận chung về thực nghiệm 104
KẾT LUẬN 105
TÀI LIỆU THAM KHẢO
CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
PHỤ LỤC
vi
BẢNG KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
DHDA:
Dạy học dự án
ĐC:
Đối chứng
ĐG:
Đánh giá
GV:
Giáo viên
HS:
Học sinh
NL:
biện pháp tác động thích hợp với từng cá nhân, với tập thể lớp để điều chỉnh
hoạt động dạy học. Trên cơ sở các kết quả thu được qua ĐG và TĐG, các cấp
quản lý đưa ra những quyết định đúng đắn, chỉ đạo kịp thời hoạt động dạy học
trong nhà trường, đảm bảo nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học và thực
hiện mục tiêu giáo dục.
Mặc dù có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong dạy học, nhưng việc thực
hiện ĐG ở nhà trường phổ thông hiện nay vẫn chưa được nhìn nhận một cách
đúng đắn và còn tồn tại nhiều bất cập. Thứ nhất, hoạt động ĐG mới chỉ quan
tâm tới việc ĐG kết quả học tập, tức là mức độ hoàn thành các mục tiêu đề ra 2
cho HS sau một giai đoạn học tập (assessment of learning) chứ chưa quan
tâm đúng mức tới việc ĐG vì sự tiến bộ của HS trong một giai đoạn học tập
(assessment for learning) và ĐG, TĐG thường xuyên trong quá trình học tập
(assessment as learning). Trong các tài liệu và giáo trình về giáo dục học,
phương pháp dạy học thường chỉ đề cập đến thuật ngữ “ĐG kết quả học tập”
với ý nghĩa là “ĐG mức độ hoàn thành các mục tiêu đề ra sau một giai đoạn
học tập” mà bỏ qua các hoạt động ĐG khác. Điều này dẫn đến những nhận
thức sai lầm: ĐG chỉ là kiểm tra, cho điểm, xếp loại và cho lên lớp. GV chỉ
chú trọng hoàn thành các đầu điểm kiểm tra theo văn bản của cấp trên, không
coi trọng ĐG để cải thiện kết quả học tập; chỉ chú ý ĐG kết quả cuối cùng, ít
sử dụng kết quả ĐG thường xuyên, ĐG trong suốt quá trình và TĐG vào cải
thiện chất lượng dạy học. Thứ hai, do quan niệm thi gì học nấy nên GV chỉ
tập trung vào dạy và ĐG những gì giúp HS đối phó với các kỳ kiểm tra, thi
cử. Thêm vào đó, công cụ ĐG còn lạc hậu, tiêu chí ĐG chưa rõ ràng nên việc
ĐG còn phụ thuộc nhiều vào ý kiến chủ quan của người ĐG, chưa đảm bảo
tính khách quan và khoa học. Kết quả ĐG chưa được khai thác một cách triệt
để nên chưa đáp ứng được mục tiêu ĐG. Mặc dù hoạt động giáo dục đã đổi
mới theo xu hướng tích cực hóa hoạt động người học nhưng trong khâu ĐG,
“Hướng dẫn học sinh tự đánh giá và điều chỉnh quá trình học tập môn
Toán ở trường trung học cơ sở”.
2. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Do hạn chế về mặt thời gian cũng như trình độ nghiên cứu nên đề tài
chỉ tập trung vào việc nghiên cứu và đề ra một số biện pháp nhằm hướng dẫn
học sinh TĐG và điều chỉnh quá trình học tập môn Toán ở một số trường
THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội.
3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu lý luận và đề ra một số biện pháp nhằm hướng dẫn HS
THCS TĐG và điều chỉnh quá trình học tập môn Toán của bản thân. 4
4. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Nghiên cứu lý luận về ĐG và TĐG quá trình học tập môn Toán ở
trường THCS.
- Nghiên cứu thực tiễn thực hiện ĐG, TĐG và việc sử dụng kết quả ĐG
vào điều chỉnh quá trình học tập môn Toán của HS ở trường THCS.
- Đề ra các biện pháp nhằm hướng dẫn HS TĐG và điều chỉnh quá trình
học tập môn Toán ở trường THCS.
- Thực nghiệm sư phạm nhằm xem xét tính khả thi và hiệu quả của các
biện pháp đã đề ra.
5. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
Nếu những biện pháp giúp HS TĐG và điều chỉnh quá trình học tập
được thực hiện một cách có hiệu quả thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy
và học môn Toán ở trường THCS.
6. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Phương pháp nghiên cứu lý luận:
- Nghiên cứu các giáo trình, các bài báo trong nước và quốc tế về ĐG,
TĐG trong dạy học nói chung và dạy học môn Toán nói riêng.
2.3 Vai trò của GV và HS trong hoạt động TĐG và điều chỉnh quá trình học
tập môn Toán của HS.
2.4 Thiết kế một số biện pháp hướng dẫn, tổ chức cho HS THCS TĐG và
điều chỉnh quá trình học tập môn Toán.
Kết luận chương II.
Chương III. Thực nghiệm sƣ phạm
3.1 Mục đích, yêu cầu, nội dung thực nghiệm sư phạm
3.2 Tổ chức thực nghiệm sư phạm
3.3 ĐG, phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm
3.4 Kết luận chung về thực nghiệm 6
CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Trong chương này, luận văn tập trung trình bày một số vấn đề lý luận
và thực tiễn về ĐG, các quan niệm về TĐG và hoạt động TĐG hiện nay trong
nhà trường phổ thông.
1.1 Cơ sở lý luận về đánh giá trong dạy học
1.1.1 Quan niệm về đánh giá và tự đánh giá
a) Đánh giá
Theo Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê (1988), “ĐG mang hai nghĩa:
ước lượng giá tiền và nhận định giá trị”. ĐG trong giáo dục được hiểu theo
nghĩa thứ hai, tức “ĐG là nhận định giá trị”.
Bản thân thuật ngữ “đánh giá” trong tiếng anh cũng có nhiều quan điểm
khác nhau, trong đó có hai thuật ngữ được sử dụng nhiều nhất, đó là
“assessment” và “evaluation”. Theo từ điển Oxford, “assessment” là danh từ
của động từ đánh giá (assess) trong tiếng anh, mang nghĩa “ĐG ai đó hoặc cái
gì đó”. Còn thuật ngữ “evaluation” mang hai nghĩa là: “đưa ra phán xét về số
lượng, giá trị của một cái gì đó” và “đánh giá” (assessment). Như thế có nghĩa
những quyết định thích hợp để cải thiện thực trạng, điều chỉnh nâng cao chất
lượng và hiệu quả công việc.” (dẫn theo [21, tr. 6]).
Theo Trần Thị Tuyết Oanh ([23, tr. 277]), “ĐG kết quả học tập của HS
là ĐG mức độ hoàn thành các mục tiêu đề ra cho HS sau một giai đoạn học
tập, các mục tiêu này thể hiện ở từng môn học cụ thể. ĐG kết quả học tập là
xác định mức độ nắm được kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo của HS so với yêu cầu
chương trình đặt ra.”
Raph Tyler cho rằng: “ Quá trình ĐG là quá trình xác định mức độ thực
hiện được các mục tiêu trong các chương trình giáo dục.” (dẫn theo [16]). 8
Theo Jean Marie Deketele (1989): “ĐG có nghĩa là thu thập một tập hợp
thông tin đủ thích hợp, có giá trị và đủ tin cậy; và xem xét mức độ phù hợp
giữa tập hợp thông tin này và một tập hợp tiêu chí phù hợp với các mục tiêu
định ra ban đầu hay điều chỉnh trong quá trình thu thập thông tin; nhằm ra
một quyết định”. (dẫn theo [26, tr. 144]).
Theo Fenton (1996), “ĐG có nghĩa là thu thập thông tin và dựa vào đó
để ra quyết định.” (dẫn theo [29]).
Black và William (1998b) định nghĩa ĐG theo nghĩa rộng là bao gồm tất
cả các hoạt động mà GV và HS đã thực hiện để thu thập thông tin. Những
thông tin này được sử dụng theo nghĩa chẩn đoán để điều chỉnh quá trình
giảng dạy và học tập. (dẫn theo [12]).
Một số quan điểm hiện đại khác về ĐG ngoài việc chú trọng đến ĐG kết
quả học tập so với mục tiêu hoặc chuẩn đã đề ra còn chú trọng đến việc xác
nhận sự tiến bộ của HS và yếu tố TĐG trong ĐG.
Theo Đỗ Ngọc Thống ([6]), ĐG hiểu đơn giản là “sự phán xét, xác nhận
kết quả hoặc sự tiến bộ của HS trong hoặc sau một quá trình giáo dục; chỉ ra
trình độ kiến thức, kĩ năng và sự hiểu biết có được của HS dựa trên những
bằng chứng cụ thể, xác thực”. Mục đích của ĐG kết quả học tập là:
- Cán bộ quản lí giáo dục các cấp kịp thời chỉ đạo các hoạt động giáo
dục, phương pháp dạy học/giáo dục, phương pháp ĐG nhằm đạt hiệu quả giáo
dục cao nhất.
Từ các định nghĩa kể trên, có thể rút ra một số đặc điểm nội hàm của
thuật ngữ “đánh giá” trong dạy học:
- Một là ĐG là một quá trình thu thập và xử lý thông tin về quá trình và
kết quả học tập của HS bằng nhiều hình thức khác nhau và từ nhiều nguồn
khác nhau. 10
- Hai là ĐG để xác nhận kết quả học tập của HS, tức là chỉ ra mức độ đạt
được của người học ở một thời điểm nào đó (cuối kỳ, cuối năm học, …) so với
mục tiêu giáo dục nói chung và chuẩn kiến thức kĩ năng của từng môn học.
- Ba là ĐG để xác nhận sự tiến bộ của HS, tức là chỉ ra sự thay đổi theo
chiều hướng tích cực của người học thông qua việc đối chiếu kết quả của các
thời điểm khác nhau.
- Bốn là ĐG phải đảm bảo vai trò cung cấp thông tin phản hồi liên tục
cho GV và HS trong suốt quá trình dạy học.
- Năm là ĐG tạo cơ sở đề ra những quyết định phù hợp nhằm điều chỉnh
quá trình học tập của HS và nâng cao chất lượng dạy học.
- Sáu là giúp HS có khả năng TĐG, rút kinh nghiệm, tự điều chỉnh, bồi
dưỡng hứng thú học tập và rèn luyện để tiến bộ hơn.
Trong phạm vi luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm “đánh giá”
nhấn mạnh vai trò cung cấp thông tin phản hồi liên tục và tạo cơ sở để điều
chỉnh thường xuyên quá trình học tập của HS.
b) Tự đánh giá
Theo từ điển Oxford: TĐG là ĐG hoạt động hoặc thái độ của chính mình
trong khi thực hiện một công việc hoặc một nhiệm vụ học tập bằng cách xem
xét nó trong mối quan hệ với những tiêu chuẩn khách quan.
- TĐG khuyến khích sự phản ánh, đưa ra nhận xét.
- TĐG giúp người dạy tập trung vào những thông tin phản hồi của họ (ví
dụ: không nói cho sinh viên những gì mà họ nhận thức được.)
- TĐG là một kĩ năng quan trọng, giúp cho HS trở thành những người
học chủ động.
Giống như Roberts, Boyle (2007) cũng nhấn mạnh rằng việc tiến hành
TĐG trong lớp học không có nghĩa là GV sẽ mất quyền kiểm soát lớp học.
GV cần tập trung vào việc thiết kế các tác động để hỗ trợ quá trình học tập và
ĐG của HS. 12
Theo quan điểm của Gibbons (2002), TĐG là một trong những thành tố
của việc học cách học, đó là học cách ĐG. Mục tiêu quan trọng của TĐG đó
là giúp người học biết cách ĐG sự tiến bộ của chính mình: chất lượng của
công việc và quá trình thực hiện nó theo kế hoạch. Roger (1969): TĐG là gốc
rễ cho khả năng tự nhận biết về mình và là điều kiện thiết yếu để điều chỉnh
một cách có hiệu quả hoạt động học tập của bản thân. Cassidy (2006): kĩ năng
TĐG là một cấp độ cao của sự tự nhận thức và khả năng điều khiển việc học
tập và thực hành của chính mình.
Từ các quan điểm trên đây có thể thấy TĐG là một trong những kĩ năng
rất quan trọng để giúp HS trở thành những người học chủ động. Tố chức cho
HS TĐG cần chú ý một số đặc điểm nội hàm của khái niệm:
- TĐG là quá trình HS tự theo dõi và tự phản ánh hoạt động học tập của
bản thân.
- TĐG cần được tiến hành thường xuyên trong quá trình học tập.
- TĐG hướng đến mục tiêu chính là vì sự tiến bộ của bản thân HS. Kết
quả TĐG được HS sử dụng để nhận thức khả năng học tập của bản thân, từ đó
có những điều chỉnh thích hợp dưới sự hướng dẫn của GV để thực hiện nhiệm
vụ học tập.
phân nhóm HS, chỉ đạo cá biệt và kịp thời điều chỉnh hoạt động dạy học.
Trước hết đó là những thông tin sau đây:
- Trình độ và kết quả học tập của lớp cũng như của từng HS đối chiếu
với những mục tiêu học tập về các phương diện nhận thức, kĩ năng và thái độ.
- Những sai sót điển hình của HS và nguồn gốc của những sai sót đó.
- Những điểm mạnh và điểm yếu của bản thân GV, hiệu quả của những
phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học mà mình đang thực hiện.
Đối với cán bộ quản lý giáo dục, việc ĐG HS cung cấp những thông tin
cơ bản về thực trạng dạy học trong một cơ sở, đơn vị giáo dục để có thể chỉ 14
đạo kịp thời, uốn nắn những lệch lạc, khuyến khích hỗ trợ những sáng kiến,
bảo đảm thực hiện tốt mục tiêu giáo dục.
1.1.2.2 Chức năng của ĐG
Theo Trần Bá Hoành (1995): trong dạy học, ĐG có ba chức năng:
- Chức năng sư phạm: làm sáng tỏ thực trạng, định hướng điều chỉnh quá
trình hoạt động học và dạy.
- Chức năng xã hội: công khai hóa kết quả học tập của mỗi HS trong tập
thể lớp, trường, báo cáo kết quả học tập, giảng dạy trước phụ huynh HS, trước
cấp quản lý giáo dục.
- Chức năng khoa học: nhận định chính xác về một mặt nào đó trong
thực trạng dạy và học, về hiệu quả thực nghiệm một sáng kiến cải tiến nào đó
trong dạy học.
Tùy mục tiêu ĐG mà một hoặc một vài chức năng nào đó sẽ được đặt lên
hàng đầu.
1.1.2.3 Các tiêu chí của ĐG
(i) Độ tin cậy
Độ tin cậy là mức độ nhất quán (ổn định) của kết quả đạt được trong ĐG,
không phụ thuộc vào việc ai tiến hành ĐG cũng như thời gian và địa điểm tổ
xác định một công cụ đo là thích hợp cho việc đo lường mục tiêu đề ra, mà
trọng tâm là xác định được những bằng chứng liên quan đến nội dung.
Theo đó, trước hết phải đi từ các mục tiêu, với các tiêu chí, yêu cầu
cần đạt cụ thể, rõ ràng. Từ đó, có những mô tả chi tiết các nội dung cần
đánh giá, đo lường.
(iii) Tính khả thi: Nội dung, hình thức, phương tiện tổ chức phải phù hợp với
đối tượng HS, điều kiện hoàn cảnh thực tế của nhà trường và nhất là mục tiêu
giáo dục của từng môn học.
(iv) Khả năng phân loại tích cực: HS có năng lực cao hơn phải có kết quả cao
hơn một cách rõ rệt. Bài kiểm tra càng phản ánh được nhiều trình độ càng tốt. 16
1.1.2.4 Yêu cầu sư phạm của ĐG
Những yêu cầu sư phạm sau đây thường được tính tới trong việc ĐG HS:
(i) Khách quan:
- Phải đảm bảo sự vô tư của người ĐG, tránh tình cảm cá nhân, thiên vị.
- Phải đảm bảo tính trung thực của người được ĐG, chống quay cóp gian
lận trong khi kiểm tra.
- Phải ĐG sát với hoàn cảnh, điều kiện dạy học, tránh những nhận định
chủ quan, áp đặt và thiếu căn cứ.
(ii) Toàn diện: Một bài kiểm tra, một đợt ĐG có thể nhằm vào một vài mục
tiêu trọng tâm nào đó, nhưng toàn bộ hệ thống ĐG phải đạt yêu cầu toàn diện,
không chỉ về mặt kiến thức mà còn cả về kĩ năng, tư duy, thái độ.
(iii) Hệ thống: Việc ĐG phải được tiến hành theo kế hoạch, có hệ thống, ĐG
thường xuyên, ĐG sau khi học từng nội dung, ĐG định kì, tổng kết cuối năm
học, khóa học.
(iv) Công khai: ĐG phải được tiến hành công khai, kết quả phải được công bố
kịp thời để mỗi HS có thể TĐG, xếp hạng trong tập thể, để tập thể HS hiểu
biết lẫn nhau, học tập giúp đỡ lẫn nhau.
ĐG vì hoạt động học tập bao gồm 2 giai đoạn: ĐG chẩn đoán và ĐG
quá trình.
- ĐG chẩn đoán: diễn ra trước hoạt động giảng dạy, để xác định được
mức độ sẵn sàng để học những kiến thức và kỹ năng mới của người học, cũng
như nắm được những thông tin về sự hứng thú, thiên hướng học tập của người
học. Thông tin thu được được người dạy và người học sử dụng để xác định
người học đã thu được những kiến thức và kỹ năng gì trong số những kiến
thức và kỹ năng được đặt trong mục tiêu mong đợi tổng thể và chi tiết, nhờ đó
người dạy có thể lập kế hoạch cho hoạt động giảng dạy và ĐG một cách cá 18
nhân hóa và khác biệt tới từng người học, làm việc với từng người học để đặt
ra hoạt động học tập phù hợp.
- ĐG quá trình: diễn ra thường xuyên và liên tục ngay trong quá trình
giảng dạy và người học đang thu lượm kiến thức và thực hành kỹ năng.
Thông tin thu được được GV sử dụng để theo dõi sự tiến bộ của HS trên lộ
trình hướng tới mục tiêu mong đợi tổng thể và chi tiết, nhờ đó GV có thể
kịp thời cung cấp thông tin phản hồi cụ thể cho HS, dự tính những bước
tiếp theo, khác biệt hóa hoạt động giảng dạy và ĐG sao cho đáp ứng nhu
cầu của người học.
ĐG này căn cứ trên nhiều nguồn thông tin khác nhau (qua hồ sơ, tiến
trình hoạt động, quan sát của GV, trò chuyện, …).
Thông tin phản hồi cho HS chủ yếu ở dưới dạng mô tả, nhấn mạnh
điểm mạnh, chỉ ra các thách thức và chỉ ra các bước tiếp theo.
GV kiểm tra và định hướng đi đúng cho HS.
Không cho điểm hoặc lên lớp, hồ sơ chủ yếu được lưu giữ dưới dạng
hội thoại và mô tả những gì xảy ra trong suốt quá trình học tập, từ lúc bắt đầu
đến thời điểm ĐG tổng kết.
ĐG kết quả học tập (assessment of learning): là ĐG nhằm công bố
Ưu điểm của loại ĐG này đó là làm rõ được bối cảnh của quá trình ĐG.
Tuy nhiên nhược điểm là chỉ mang tính chủ quan của người quan sát.
1.1.5.2 ĐG qua hồ sơ (portfolio)
Ưu điểm của ĐG qua hồ sơ là GV có thể theo dõi được sự tiến bộ cũng
như những khó khăn gặp phải hay tâm tư nguyện vọng của HS. HS cũng có thể
chủ động theo dõi, TĐG để thấy được khả năng và tiến bộ của mình, từ đó có
được sự điều chỉnh phương pháp học, xác định động cơ và mục tiêu học tập hợp
lý. Hạn chế của loại ĐG này đó là tốn nhiều thời gian, đồng thời cần có sự cố
gắng và hợp tác chặt chẽ hơn của cả GV và HS, gia đình và nhà trường.
Copyright: Tài liệu đại học ©